A.K.: «Poezııa! Menimen egiz be ediń? Sen meni sezesiń be, nege izdedim?» degen saýalyńyzdyń jaýabyn men de bilgim keledi?
«Seni izdedim.
Izdeımin taǵat bar ma?
Seni maǵan egiz ǵyp jaratqan ba?!» degendeıin, izdegenińizdi taýyp, tanydyńyz ba?
M.M.: Adam bar jerde poezııa bar. Tabıǵattyń tańǵajaıyp qubylystaryn aldymen sezinip, aldymen lázzattanyp, aldymen jıirkenetin de sol adam desek, endeshe poezııanyń búkil bolmysynyń ózi sol adamnyń aqyl-parasaty sezim-túısiginen jaralǵan. Demek adamnyń qatynasýynsyz poezııa joq. Barlyq tabıǵatymen ómirdiń ózi tunyp turǵan poezııa deımiz, alaıda sol ómirdi, sol keremet tabıǵatty kóretin kóz, tanıtyn talant, sezetin sezim kerek. Árıne, esi durys, basy jumyr pendeniń bárinde de sezim bar, sezinbeýi múmkin emes. Sebebi, qýanady, kúıinedi, shattanady, muńaıady degendeı...
Alaıda seziný bar da, sezimin sezimderge aıtyp jetkizý, moıyndatý da bar ǵoı. Mine, osy tusta adamdar daralanady. Ár halyq óziniń sezim dúnıesinen enshi bólip, senip tapsyryp, dúnıege óziniń sezimtal elshilerin jiberedi. Onyń aty – Aqyn. Adamnyń sezimi – alynbas qamal. Endeshe sol sezim qamalynyń sahabasy da, jalaýshysy da aqyn.
Shynaıy shyn aqyn – óz halqynyń shattansa, shattyǵy men qýanyshy; jylasa – kókirek sheri men kóz jasy. Osydan baryp, onyń azamattyǵy da, aqyndyǵy da sarapqa túspek. Tek osy bıikten kóz salǵanda ǵana jasandy jaltyraýyq, ásire qyzyl poezııadan tabıǵı, halyqtyń ózindeı qarapaıym poezııany, kópke ortaq – ǵalymǵa da, malshyǵa da birdeı túsinikti poezııany taný – onshama qıynǵa túspeıdi.
О́mirge, ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamǵa belgili bir kózqarasy joq adam aqyn emes. Ondaı adamnyń ózin aqyn ǵana emes, qoǵamnyń oılaı biletin azamatymyn deýge de haqysy joq.
Qazirgi naǵyz aqyn aldymen oıshyl, ıaǵnı fılosof bolýy qajet. Poezııanyń jalań sulýlyǵy jalańash sulýǵa uqsaıdy: ony tek qyzyqtaýǵa ǵana bolady. Aqynnyń mindeti sýrettep shyǵý, baıandap berý emes, qaıta sol sulýlyqtyń qupııasyn, onyń ar jaǵyndaǵy naq sol jasyryndy ashyp berýde. Osy zamanǵy aqyn tájirıbeli qubylnamashydaı ýaqyt tamyryn dál basyp, dáýirdiń, qoǵamnyń dertin óz dertindeı qabyldaýǵa tıis. Poezııada fılosof bolý degen sóz — ózin qorshaǵan álemdi uǵyný, ár zattyń mánin bilý. Alaıda salqynqandy, aqylgóı fılosof bolý jaramaıdy, aqyryna deıin «adam janynyń ınjeneri» bolyp qalý kerek...
A.K.: Aqyn bolý úshin aqynda ne bolýy tıis?
M.M.: Birinshi: talant. Bilimdi, suńǵyla talant (dıplom mindetti emes).
Ekinshi: uıat, óziniń nashar óleńderin oqyǵanda ózinen ózi uıalý úshin.
Úshinshi: qarapaıymdylyq. Pýshkın men Abaıdikindeı bolmasa da, basqalar túsinetindeı adamdyq qarapaıymdylyq. Aqyldymsymaý, túsindirmeý, tek jyrlaý.
Tórtinshi: túısik. Basqalar kóre almaıtyndy kórý jáne taný.
Besinshi: eńbek, únemi shyńdalyp otyrý úshin.
Altynshy: jan. Jan baılyǵyn ámánda saqtaý qajet.
A.K.: «Poezııa – azaby mol aýyr jol» deısiz...
M.M.: Eger ol sizdiń júregińizge birden uıalaı qalsa, odan kelip, tilińizge úıirilse, qapas oıdan qarǵyp shyǵýǵa umtylsa, bir sózben aıtqanda, sizdi birtúrli mazasyzdyqqa dýshar etse, ondaı jyr, sizge op-ońaı kóringenimen, ońaılyqpen jetpegenin túsinseńiz bolǵany. Onda siz saryla sezinip, sarqyla oılanyp, ózinen ózi taýsylǵan, óz júregin ózi jegideı jegen «qudiret te, qul da, qurt ta ózi» (Derjavın) sarsań jannyń jaqyny men dosysyz.
Ol – aqyn. О́zińizdiń aqylyńyz. Ol da adam, kókten túspegen. Ol da ózińiz sııaqty, etken eńbeginiń óteýin qalaıdy, rahym-rahatynan tatqysy keledi. Al aqyn úshin sanaly qaýymnyń baǵasynan, onyń zańdy talǵamynan, taraýynan artyq qalamaqy joq. Siz aqynǵa (eger ol aqyn bolsa) ádiletti baǵańyzdy berip, ony túsinýge tıistisiz, aqyndy alaqanǵa salyp aıalamaı-aq qoıyńyz. Aqyn degen – Sizdiń ózińiz. Sizdiń kóńilińizdiń qýanyshy men kózińizdiń jasy. Ol siz bolyp kúlip, siz bolyp jylaǵysy keledi. Ol siz bolyp kúıingen sátterinde, Sizden pana izdeıdi, muńyn Sizge shaǵady. Siz qabyldarsyz, qabyldamassyz, unatarsyz, unatpassyz, alaıda onyń Sizsiz kúni qarań. О́zińiz bolǵandyqtan da, ózińizge ózińiz izdep taýyp, túsinip, túsingenińizge qaraı bılik qurýǵa haqyńyz bar.
Al poezııa degenimizdiń ózi – jastyq máńgilik jańarý men túleý. Eger poezııa túlemese, jańaryp otyrmasa, Pýshkınder men Abaılardan keıin ol esikten shyǵýdyń ózi aqymaqtyq bolar edi. Poezııa – ǵylym. Ol óziniń túri men mazmunyna, yrǵaǵy men uıqasyna, jalpy boıyna túr jańalyqtarymen ajarlanyp, qaıta týyp, máńgilik qubylyp otyratyn ǵylym. Ol – adam balasynyń seziný, oılaý, tipten qııaldaý prosesiniń eń joǵarǵy satysy. О́mirdiń túkpir-túkpirindegi san alýan qubylystarǵa, tabıǵat kórkine, ǵylymnyń qaı salasyndaǵy bolmasyn tyndyrylǵan iske, ónerdiń shyrqaý bıigine kóterilgen týyndylarǵa poezııanyń kózimen qarap, bárine poezııalyq baǵa berilýi tekten-tek emes.
A.K.: Rýh pen sezim poezııada qalaı ushtasady?
M.M.: Bul arada Ábishpen kelispeske bolmaıdy. Poezııa – adam balasynyń rýhy. Poezııaǵa tán rýhty ádebıettiń basqa janrlarynan tabý qıyn. Poezııa – sezim men rýhtyń quımasy. Aldymen poezııa bolsyn, al epıka, lırıka degenderińiz shyn poezııanyń shymyldyǵy ǵana. Rýh pen sezim! Jalpy poezııanyń týy osy ekeýi!
A.K.: «Ushqan qus uıasyn izdeıdi» deısiz. Jyrdyń kókjıeginde qalyqtaǵan aqyn qaıda qonaqtaıdy?
M.M.: Aqynnyń uıasy – halyq. О́zge týraly ma, ózi týraly ma, tipten ómirde bar neni bolsa da jyrǵa arqaý eterinde, aqyn qubylasyn halyqqa qarap túzeıdi. Bul – onyń erkimen de, erkinen tys ta jasalyp jatatyn shart. Aqynnyń jekemenshik qazynasy joq. Onyń úni men tili, poezııaǵa kerek qarý-jaraǵy – barlyǵy halyqtiki. Tek qaıshylyq-qarbalasy mol tirlikti qalaı túsiný, seziný jáne de sol túısik sezimin jyr aspabymen basqaǵa jetkizý ǵana aqyndy óz ornyna otyrǵyzyp, oǵan erekshe mindet júkteıdi. Sol qasıetti paryzdy óteý jolynda onyń qabileti men isi, talanty men sheberligi aıqyndalmaq. Bul jolda oıly aqyn ońaı soqpaqtardan jep-jeńil sekirip ótip, shekken mehnatyn salǵyrt sezimniń jyly ǵana býyna ustap, jyrǵa zárý jandardy aldarqata almaıdy. Sońdyqtan da aqyn ózimen ózi arpalysyp, ózimen ózi syrlasady, «qolqasyna qalam matyrady» (Qýandyqtyń sózi). Aqynnyń birinshi ereksheligi osy bolsa, ekinshisi, aqyn syry qaýymynan jasyrylmaq emes; syryn jasyrýǵa aqynnyń shamasy da kelmeıdi. Ol jylaı otyryp kúlgenin, kúle otyryp jylap alǵanyn ózi de ańǵarmaıdy. Qarama-qarsylyqqa ómir qandaı yrǵyn bolsa, aqynnyń shym-shytyryq sezim dúnıesi de qaıshylyqtarǵa sonshama baı. Aqynnyń mindeti – óz sezimin ózi tutqyndamaý, aǵynan jarylyp, azapqa salǵan aýyr oıdan aıtyp qutylý. О́ziniń jan dúnıesin qaýymǵa jaıyp salý. Oıyp aıta aldy ma, joq pa, seziminiń qusy basqa júrekten uıa taba aldy ma, joq pa, oǵan tóreshi – oqýshy qaýym. Bul saparda aqyn ózine ózi qaıshy kelip jatsa, qýana otyryp jylap, jylaı otyryp qýanyp alsa, oǵan tandanatyn dáneńesi joq. Ol – aqyn mineziniń kúrdeliligi, asaý sezimine aýyzdyq sala almaǵandyǵy, bar syryn búge almaǵandyǵy.
A.K.: Azamattyqty jyrlaý – áldeqaıda kúrdeli de qıyn dedińiz ǵoı...
M.M.: Kári, jasymyz birdeı baıaǵy myńdaǵan jol uzaq dastandardy ázirge qaldyra turyp, lırıka dep atalatyn aýylǵa attandyq. Keremet keremet bolmaı qalǵan, tańǵajaıyp tamashalardyń ózi de sezimimizdi selt etkize qoımaıtyn osynaý keremet dúnıeniń bári startta turǵan, asyǵys alasapyran ǵasyrda, adamdardyń áýelgi, sábılik sezimin saqtap qalý úshin jansala alasurýda. Sondyqtan da olar az sózben kóp túıindi sheshýge, az kúlip, kóp ýaıymdaýǵa, az uıyqtap kóp oılanýǵa týra keledi. Bizdiń qazaq aqyndary damýdyń osy bir tolǵaǵyn basynan keshirýde.
... Bul sóz joq, jaqsy da jandy qubylys, ósetin, órbıtin qubylys. Adamnyń, tek qana adamnyń adal sezimin myna alapat ǵasyrdyń shań-tozańdarynan, sáýle-shashyndylarynan qalaıda qorǵap qalý jalpy dúnıe júzi aqyndarynyń qazirgi zamandaǵy mıssııasy osy.
Demek, osyndaı mıssııany oryndap shyǵý úshin aqyn bolý, tipti lırık bolý da az, árıne. Kúresker bolý kerek. Al kúresker bolý – azamat bolý degen sóz. О́z dáýiriniń, ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamynyń azamaty bolý degenimiz asqan jaýapkershilikti kerek etedi. Al aqyn degenimiz – óz dáýiriniń birinshi nómirli azamaty.
Aqyndarymyzdyń jınaqtaryn oqý ústinde, kún tártibinen túspeı kele jatqan másele – azamattyq áýenniń tapshylyǵyna kózim jetti. Azamattyq áýen – tek qana «ýramen», «jasasynmen» jasalady, onyń jurtqa qajeti shamaly degen toǵysharlyq teris uǵymǵa boıurǵan aqynnyń óz obaly ózine, ondaı aqyndy qarǵys atsyn. Ras, azamattyqty jyrlaý – áldeqaıda kúrdeli de qıyn. Azamattyqty jyrlaý úshin, talas joq, bir ǵana talant jetkiliksiz. Ol aqynnyń dúnıetanymyn, talǵam, qala berdi, aǵyl-tegil erýdısııasyn kerek etedi. Azamattyq ún aıqaıǵa ulaspaıtyndaı, azamattyq birinshi, bas skrıpka barabanǵa uqsamaıtyndaı tereń maǵynaly azamattyq poezııaǵa attanatyn ýaqyt jetti.
A.K.: «Shynaıy shyn poezııa – adam seziminiń anatomııasy da, shynaıy aqyn shynaıy shyn aqyn sonyń zertteýshisi» degen oıyńyzdy tarqatyp, aqyndardyń shyǵarmashylyǵyn zertteıtin, talantyn tarazylaıtyn kim degen saýalyma jaýap taba alamyn ba?
M.M.: Kórkem synsyz kórkem ádebıet ómir súrmeıdi. Syn óz moınyna talaı nárseni alýǵa tıis. Syn qazy da, advokat ta bolýy kerek, al qajet bola qalǵan jaǵdaıda ol óte qatal meıirimsiz aıyptaýshy da bola bilýi kerek. Áıtpese, ádebıet, jalpy óner ataýly alǵashqy qoǵam qurylysyn elestetedi. Árkim óz bilgeninshe, munysy jaqsy emestigin seze tura, jabaıy túısikpen, kórkemdikke jat áreket jasaıdy. Alaıda kımeleı beredi, kımeleı beredi. Sonyń bárine syn kináli. Bizde durys syn joq. Onyń taza, ádil, bilgir ókilderi joq. Tek jaǵympazdar bar. Olar bedeldilerdi maqtaý úshin ózara jarysqa túsedi. Olar sol arqyly ádebıettiń asyraýynda ózderiniń qala berýin qamtamasyz etedi. Bul ýrashyl-synshylar kórkem shyǵarmany shatpaqtan ajyrata almaıdy. Olar úshin avtordyń ózi birinshi orynda turady. Onyń kim, qandaı qyzmette ekenine kóńil aýdarady. Al ondaı shatpaqaılardyń kóleńkesinde talanttar birte-birte sóne beredi.
Aqıqatyna júginsek, sońǵy ondaǵan jyldar boıyna qazaq aqyndarynyń sheberligi tóńireginde, alǵan taqyryptarynyń aýmaǵy tóńireginde, jyr tehnıkasynyń jasalýy jóninde ǵana sóz bolyp, al endi qazaq poezııasynyń qanyna tán halyqtyq, ulttyq erekshelikteri týraly aýyz tushytarlyq eshteńe aıtyla qoımaǵanyn ańǵaramyz. Osydan baryp, sazdy jerge shyqqan jasyq jaýjapyraqtaı qunarsyz-nársiz óleń jınaqtary qaptap ketti. Bir óleńimen de bir ret merzimdi baspasózde kózge túse qoımaǵan «daryn ıeleri» birden jınaǵyn shyǵaryp, onysymen de qoımaı, endi «tańdamalylaryn» da bastyrýǵa úmitker. Amal ne, qasıetińnen aınalaıyn qazaq ádebıeti buǵan da tózdi. Ádebıettiń kókjıeginen ózi ázer kórine bastaǵan Don Kıhot jáne de jalǵyz kelmeı ózimen qosa Sancho-resenzent-hatshysyn ilestire keledi. Jasyratyn nesi bar, qazaq ádebıeti buǵan da tózip, muny da basynan ótkerýde. Osynyń saldarynan qazaq ádebıetiniń sanaly, saýatty oqýshylarynan góri jolbıke «tóreshileri» kóbeıip ketti. Túbin taıaqpen túrtkendeı taıyz, ushqary oı men úshkir qalamnyń bir silteýinen dúnıege kele qoıǵan qunsyz shyǵarmadan da, dál osy tásilmen ádebıetke jasalǵan jańsaq, aqkóńil «tóreliktiń» zııany áldeqaıda zor bolmaq. Árbir ádebıet serisiniń bir-bir Sancho-resenzentiniń bolýy jaqsylyq emes. Kóregen synshylarymyz kórkem ádebıetti Sancho-resenzentterden saqtaıdy degen senimdemiz.
A.K.: Ádebıetimizdi aramshóp-terden tazartatyn kún týar ma eken?!
M.M.: Qaıdam?! Osy kúngi ádebıet – naǵyz talanttardyń ádebıeti emes, pysyqtardyń, jerlester men dostardyń, jaǵympazdar men qorqaqtardyń shatpaǵy. Ádebıettiń kókjıegine óıtip-búıtip bir alaıaq iline qalsa, ol ózi sııaqty bir Sancho-synshysymaqty súıreleı keledi. Ol «synshysymaq» belgili bir ýaqytqa deıin óz shárkeıin sol salada súıretip júrip jatady. Jaǵdaıy barda aıpap-jaıpap qalýǵa tyrysady. Bireýge jaǵympazdanady, bireýdi qorqytady (ózi de qorqady), sodan soń jan-jaǵyna qaraıdy: joq budan ári búıte berýge bolmaıdy eken; ol óziniń shatpaqaıshyl seriktesteriniń kómegimen uıalmaı-qyzarmaı úlken ádebıetke aıaq salady, sóıtip endi ózi shyǵarmalar jaza bastaıdy. Sondyqtan bizde aı saıyn ádebıetimizde jańa, biraq ózi belgisiz, aty-jónsiz bir «juldyz» paıda bolyp jatady. Al biz qunarly topyraǵymyz taǵy bir aramshópti ósirgenin elemeımiz. Qashanǵa deıin osylaı sozyla bermek? Aramshópterdi túp-tamyrymen julyp tastaýǵa áldekimniń batyly jete me? Meniń oıymsha, ol bir ǵana kisiniń qolynan keletin is emes. Sondyqtan men ádebıetimizdiń tazalyǵy úshin qınalatyndardy, azshylyq talanttardy mynaǵan shaqyram: Dostar, talanttar! Birigińder! Barlyq shatpaqaıshylarǵa qarsy maıdan ashyńdar! Olardyń jebep-jebeýshilerin túgeldeı áshkereleıik! Uqsańdarshy, bizdiń ádebıetimiz tunshyǵa bastady!
A.K.: Osy sózińizdiń jalǵasyndaı myna jyryńyz oıǵa oralady eken...
«Bota tirsek, boz belbeý, qatpa bala,
Oıyńa kelgenińdi shatpa, bala.
Oınaqtap ortamyzda júrgiń bar-aý,
Op-ońaı jaǵa salyp aqqa qara.
Oıyńa kelgenińdi shatpa, bala!
Qaıtesiń aqyn bolyp týmaǵasyn,
Janyńnyń sezesiń ǵoı jyrlamasyn.
Ədebıet úıinen oryn tappaı,
Ər esikti əýre bop bir qaǵasyń.
Bireýge ini, bireýge juraǵatsyń,
Bir kórinip qalýǵa qumar-aqsyń.
Mise tutpaı, umtylǵan ər tabaqqa,
Qaıdan kelgen, qaraǵym, suǵanaqsyń?!
Esek dəme ańshydaı qaqpan artqan,
Aralyshtap,
jaqsy emes saqpan atqan.
...Synshynyń ary taza bolsa kerek
Aldynda jatqan ana-oý
aq paraqtan!!!»
M.M.: Adamdardyń arasynda bolǵan alaýyzdyq meni de sharpymaı ótken joq. Ázirge nemen tynary belgisiz, barym meniń, balam meniń, jarym, jaqsylyǵym meniń – poezııam, tek seni saqtap qalsam eken. Seni de óltirgisi kele me, qalaı?! Olaı bola qoımas, eger bola qalsa, qalǵan ómirdiń qyzyǵy ne maǵan. Oılap otyrsam, mende bir arman bar eken. Ol – qalaıda halqyma jaǵyný, unaý soǵan. Tek soǵan ǵana jasyrmaı shynymdy aıtsam dep edim. Halqym, únimdi qalaı jetkizem saǵan?..
– Eı, qalam ustaǵan, qalamdas baýyr-qaryndastarym, Halyqty umytpańdar! Halyqsyz kúnderiń qarań! Ony súıemin dep baıbalam salmańdar. Oǵan tek ǵashyq bola bilińder!
Endi ózim týraly. Jyr túsiner qaýym óleńderiń jaqsy deıdi, ár tustan qolpashtaǵan hattar da alyp júrmin, biraq senýim qıyn. Jaman jyr jazý qıynǵa túsip barady. Jaqsy jyr basylmasa, jaryq kórmese, qaıtem?! Bilmeımin... Táńirim ázirge sheshemdi tiri qoıa tursa eken. О́stip, turalap júrgen kezimde qısaıa qalsa, el-jurtqa masqara bolam ba dep qorqam...
A.K.: Anańyz týraly aıtyńyzshy?
M.M.: Anam, Anam! Jeti qat jer astynda jatsań da bilip otyrsyń-aý! Keshir, ana, ómirde kórgen jaqsylyq pen jamandyǵym oıymnan umyt bolǵanymen, dán terip tamaqtandyrǵan sen oıymnan qalaı umyt bolarsyń?
Apataıym, netken aıbyndy, zor ediń! Alqabynan altynyn aqtaryp alyp jatqan asqar taý da senimen teńdese almaıdy! Sen árqashan bıiksiń, zorsyń! Olaı bolýǵa haqyń da bar.
...Naqam – aq, kóńilim, asylym – Anam. Adamǵa degen jaqyndyq, adaldyq seniń osy bir usqynsyz tulǵań men beıneńniń qaı jerinde eken, á!
...О́tken jyly (1952 j. 31 mart) dál búgingi kúni men týǵan jerimde edim...
Áli esimde, aýyldan oqshaý, qara sýdyń boıynda jatqan, tóńiregin qalyń shı basqan týystarymnyń qabiriniń basynda bolyp edim. Menimen birge Sydyq, Toqtaly bolǵan-dy.
20-synda ma, bolmasa 25-inde me, esimde joq, qaıtys bolǵan kári anamnyń denesin jasyrǵan topyraqtyń betin áli kún qurǵatyp ta úlgermepti. Úsheýimiz attan túsip, qabirden ıiskep topyraq alyp tastadyq.
Sý boıynda ósken jas shybyqtar áli kóktep úlgermepti. Sonda da bolsa meniń oıymda bir tal jas shybyq qıyp ákelip, qabirdiń basyna shanshyp qoısam ba degen sezim týdy. Biraq ózimde de, joldastarymda da pyshaq bolmady.
Árıne, shanshyp qoıǵan kúnde de odan qandaı nátıje shyǵar edi. Bul tek qoldan túk kelmegenniń isi edi...
Mine, on segiz jyl tárbıelegen anammen men osylaı qoshtasqanmyn.
A.K.: Júrekti terbep, kóńilge muń keledi...
M.M.: Adam ómiriniń baqytty – balalyq shaǵy. Balalyq shaq baqytsyzdyqpen ótse, sanasy bar pendeniń búkil ǵumyryna aqaý túskeni...
Qurby-qurdas, zamandastar men týraly kóp-kóp qaýeset taratady. Birine-biri aıtady, «ózimsinip» ózime de aıtyp qalady. Kóbisin boıap, birinen-biri jańartyp aıtady, al men olardyń qaı qyrymnan qasyǵysy kelip turǵanyn túsinbeıdi ǵoı deısiń be?.. Túsinem. Beker obaldary ne kerek, báriniń syılaıtynyn da bilem. Bilem de qoıam, qarsy bolmaımyn, aıta bersin, aramdyq oılasa, ózderiniń basynan artylmasyn. Tek meniń jurtqa zııansyz ekendigimdi túsine me, joq pa?!
Men úshin dúnıeniń eń qorlyǵy – adamnyń aıybyn betine basý, onyń nasharlyǵyn dáleldeý. Bul – bir. Ekinshi – bolmaıdy, jaramaıdy, joq dep aıta almaıtynym. Qorlyqty osydan tartyp júrmin. Kóńilshektik – meniń osal jerim. Sirá, súrine beretinim de osydan bolar.
Ýaqyt óz rólimdi maǵan da bólip bergen, sony durystap oınap shyǵý jolynda men de tyrbanyp baǵam, árıne. Demek, minezdegi jasandylyq (ártistik) maǵan da bóten emes-aý...
...Búgin tańerteń balkonǵa shyǵyp edim, murnyma aýyldyń kókteminiń ıisi keldi. Sonaý «Aıqaıtastan» soqqan jaılaýdyń samalynyń ıisi keldi.
Sonaý soǵys jyldary sheshem ekeýmiz, ájem de bar, qoı aıdap jaılaýǵa alǵash kóship barǵan balaýsa, balǵyn shaq esime tústi. Áli mal aıaǵy taptamaǵan Shalkódeniń jap-jasyl jazyǵy turdy kóz aldymda. Sol kezdi, sol tabıǵatty birinshi ret maǵan kórsetkenińe quldyq, táńirim!
Sulý súıip, saýyq qurmaı baram. Meıli, ókinbeımin. Týǵan jerimniń tunyp turǵan qylshyǵyna qylań túspegen sulýlyǵyn aldymen men súıgem! Sonyń báriniń qyzyǵy mende, menimen ózimmen birge ketedi. Ol aımaq baıaǵydaı, meniń balaýsa shaǵymdaı sulý emes qazir. Joq, sulý emes. Ol da bólek qazir, men de bólek. Ekeýi de ólgen. Tek meniń keýdem men mıymda ǵana. Menimen birge óledi...
«Bul jyl da ótti, kúıbeńimen, azappen ótken óli kúnderdi qoıshy, jyrsyz ótken kúnder men úshin óli kúnder. Taǵdyrdyń bul aldanyshty qıǵanyna da quldyq. Poezııa bolmasa qaıter edim, ne ister edim? Aqynnyń óz memleketi, óz qoǵamy, óz dúnıesi bar. Bul az dúnıe emes, demek, men sol úshin ómir súrem, sol úshin kúresem. Kúresem?! Kimmen, nemen kúresem? О́zimmen ózim be? Sońǵy sózdi aıtyp ólý kerek qoı. Qandaı sábı edim. O, táńirim! Túısik bere gór, túısik bere gór!».
A.K.: Syrttaı jasaǵan suhbatymyzǵa tań qalyp otyrǵan joqpysyz?
Jazylar estelikter men týraly,
Bireýler jan edi der ór tulǵaly.
Bireýler tulpar edi der de múmkin,
Bútindelmeı ketken bir er-turmany.
Ańyz ǵyp aıtar múmkin qylyǵymdy,
Qylyǵymdy unatqan julynýdy.
Jaqsy kórgen der múmkin «jylynýdy»
Áıteýir qazbas bylyq-shylyǵymdy.
Joq jandy qıǵan emes jamandaýǵa,
(Sol úshin raqmet adamdarǵa!!!)
Bilemin, áıteýir bir zamandarda,
Júredi júz jyl jasap jaman qarǵa...
Jazylar estelikter neshelegen,
Kórermiz onyn, bárin pesheneden.
Áıteýir, biletinim bir-aq nárse -
Kóshedi óleń nemese óshedi óleń!
Qýlary, taýdyń qyzyl túlkisi der,
Momyndar, bizdiń úıdiń kirpishi der.
Máńgilikke ózimmen ala ketken,
Meniń názik janymdy kim túsiner!?
«Eger bir kezderi meniń ómirim, meniń shyǵarmashylyǵym áldekimniń kóńilin aýdara qalsa, olarǵa bylaı der edim: Meniń qymbatty dostarym! Eger sender shynymen meniń ómirbaıanymdy, shyǵarmashylyǵymdy zerttemek bolsańdar, onda men ne jazsam, sonyń bárin túgel oqyp shyǵýdy umytpaǵaısyńdar. Meni óz óleńimnen bólip qaramaýlaryńyzdy ótinem. Esterińde bolsyn, meniń jeke óleńim ózinshe eshteńe quramaıdy. Biriktirip qaraǵanda, ol poema ispetti birtutas. Basy jáne aıaǵy bar.
Sonymen, dostar, búkil meniń jazǵanym - bar-joǵy bir ǵana bútin poema. Adamnyń ómiri men ólimi, qam jeýleri men qýanyshy týraly poema. Eger nanbasańdar, barlyq óleńimdi jınap, bir jınaqqa toptastyryp kórińdershi. Esterińde bolsyn, árbir óleńim óz ornynda tursyn, ıaǵnı jylyna jáne boıyna qaraı, sonan soń kóz almaı oqyńdar. Sıýjetine kóńil aýdarmaı-aq qoıyńdar. Al, kompozısııasy men arhıtektonıkasyna zer salyńdarshy. Eger men onda bolmasam, onda aqynnyń da bolmaǵany.
A.K.: Kúıinishten ózegińiz órtengen kezderińiz kóp bolypty...
M.M.: Boıynda bir tamshy talanty joq bola tura, talantty ádebıetshilerdiń qatarynda turǵysy kelgender aqymaq emes, óz shyǵarmashylyǵyn búgingi kúnmen jáne óziniń urandy patrıotızmimen ólsheıtin, sóıte turyp, ádebıette qalǵysy keletinder - aqymaq. Únemi izdep júretin jáne ylǵı ádebıettegi «bos oryndy» taýyp ala qoıatyndar aqymaq. Osy kúni talantty adamdar ádebıette az ról atqardy. Qazirgi bizdiń ádebıetke quldyq ura beretin quldar qajet. Olar, árıne, «borozdany búldirmeıdi». Osy kúngi erejeler olardy tolyq qanaǵattandyrady. Ruqsatpen jazady, jumys isteıdi, tamaq ishedi jáne júrip-turady. Olar tártipti. О́ıtpegende she, talant býyrqansa, ol óz jolymen qozǵalǵysy keledi jáne joldan shyǵyp ketip, birdemeni búldirip te alady, sondaıda quldar aıaqasty tabyla ketedi. Uıatsyzdar, olar talanttyń ornyn basa qoıýǵa dap-daıyn jáne qarasańyzshy, «ornyn basady da». Orynǵa otyrady da, talanttardyń ústinen buıyra bastaıdy. O, qandaı kúıinishti! Odan ótken kúıinish bolmaıdy...
O, sen qorqynyshty nársesiń, Adamzat! Bolmaıdy, óz qadir-qasıetińdi qorǵa! Aqyn atyńdy saqta, naǵyz aqynmyn deseń, soǵan laıyqty bol! Tabıǵattyń ózindeı qarapaıym bol, biraq ol sııaqty qaısar da bol. Sen óz zamandastaryńnan ózgeshesiń. Neńmen ekenin aıtpaımyn... endeshe, ór bolsańshy! Basyńdy kóter, baýyrym!..
Tap kele qalǵan jaǵdaıǵa dereý beıimdele ketip, kez kelgen lajsyz jaǵdaımen amal taýyp, kez kelgen qaýipti aınalyp óte alatyn, qarsylaspaıtyn, tek biraq jel shaıqaǵan kók shybyqsha maıysyp qana qoıatyn adamdar aqyldy ári tabystan tabysqa jetkish, baqytty bolyp sanalmaq pa? Al eshkimge bas ımeıtin, kez kelgen jaýyzdyq pen zorlyqqa árdaıym qarsy turýǵa tyrysatyn jáne jaýyzdyqtyn qorlanǵan quly bolǵansha, túp-tamarymen qoparylyp qalǵandy artyq sanaıtyn qart emenshe qara daýylǵa qasqaıyp qarsy turatyndar nege baqytty dep eseptelinbeıdi?
Qalaı degenmen de, bul ǵasyrda biz aldyńǵylardy aqyldy sanaımyz. Jáne olarǵa qyzyǵamyz, al sońǵylardy ne aqymaq sanaımyz, ne joly bolmaǵandar deımiz de, baıǵusty kekesinen mensinbeı shyǵaryp salamyz, ondaıǵa joǵarydan jaqtyrmaı qaraımyz. Myńdaǵan mysal keltire alam, ol ózderińniń de qoldaryńnan keledi...
Adamdardy jaýyz dep aıta almaımyn, óıtkeni olardy az bilemin. Men zertteýshi emespin, aqynmyn. Adamzattyń qaıǵysy men qýanyshy meni jeke adamnyń ózinen artyq qyzyqtyrady. Adamdardyń jaman ekenin, jaqsy ekenin ajyratýshy men emespin, óıtkeni ózim de solardyń birimin. Meni jurttyń taǵdyry, olardy qorshaǵan ortanyń shyndyǵy, olar ómir súrip otyrǵan ýaqyt, olardy basqaryp otyrǵan qoǵam qyzyqtyrady...
О́zińe bir jańa eki kostıým alyp kımeı-aq ólip ketýiń (qudaı onyń betin ári qylsyn) qandaı aıanyshty. Jetispeýshilikte týyp jáne únemi jetispeýshilikte ómir súrý qandaı ókinishti. Eger bala, bozbala kezimdi esime alsam, sumdyq úreılenemin, qatty jebirlenemin. Búkil jastyq shaǵym meniń ózime soqpaı janaı ótip ketipti. Sanamda tıtimdeı bir qýanyshtyń izin qaldyrǵan, eń qurysa, bir kúnimdi esime túsire almaımyn. Men bul jaryq dúnıege kelgeli, mine, qyryq tórtinshi jylǵa aıaq basyp barady eken, bar ómirimniń qor, jırenishti bolyp kórinetini sonshalyq, keıde óz yrqymmen-aq qıyp kete salǵym keledi...
Shyndyǵyn aıtqanda, men buryn densaýlyq degenniń, aýrý degenniń ne ekendigin bilmeýshi em. Taǵdyrym meni budan da tys qaldyrmapty. Buryn bilmesem endi bar syrqattyń syryn túsinýge týra keldi. Men ólimnen qorqam ba? Qorqam. Qorqatyn sebebim: ómirdiń qýanyshyn tatyp kórgem joq, shyǵarmashylyqtyń qýanyshyna jolyqqam joq, bar ómirimdi joqshylyqqa, joqshylyqtan ómiri úreılenýde ótkizdim. Qysqasy týǵanda da, ómir súrgende de jáne ólgende de birkelki bolý: eshteńe kórmeý, eshteńe ózgermeý — qashanda qorlyq qoı...
A.K.: Sóz sońynda halqyńyzǵa ne aıtasyz?...
-Týǵan halqym!
Qatemdi keshir meniń?
Seniń arqań seskenbeı, esirgenim.
Egerde jyryń bolmaı, uryń bolsam,
Alaqanǵa salasyń, nesin meni
Joq!
Meniń júrek emes tósimdegi
Ol bir ot seniń uly kóshińdegi
О́zińniń jandyrǵanyń, óshirgeniń
Ázirge tastaǵan joq esim meni,
Ýa, jurtym!
Keshir meni?
Keshir meni?...
Týǵan halqym!
Qatemdi keshire gór! Keshire gór!
Kesh qylmaı nesibe ber.
Aqyndy aıa,
О́mirge aqyn bergin!
Kórikti bolsyn deseń kóshiń eger
Al meni... Keshire gór!
Keshire gór!..
MENIŃ QALAMGER ZAMANDASTARYM
(Uly aqynmen syrttaı suhbat júrgizgen Amangeldi Keńshilikuly. Syr-suhbattaǵy pikirler aqynnyń tórt tomdyq shyǵarmalar jınaǵynan, kúndelikterinen alyndy)
Amangeldi KEŃShILIKULY