Qalyq Abdýllaev − keńestik kezeń tusynda eńbek jolyn bastap, elimiz táýelsizdik alǵan kezde jańa qoǵamnyń jańalyǵynan jasqanbaı, belsendi túrde talaı jańa bastamalardy kóterip, egemendiktiń irgesin myqtap qalaýǵa qatysqan qaıratker. Táýelsizdiktiń alǵashqy qıyn jyldarynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń serikteriniń biri bolyp, nebir jaýapty tapsyrmalardy múltiksiz atqaryp, adaldyǵymen, talapshyldyǵymen, memleketshildigimen erekshelendi.
Jas kelse – iske
Ol Táshkendegi Orta Azııa boıynsha polıtehnıkalyq bilim beretin eń úlken oqý ornynyń ınjener-energetıka fakýltetin támamdady. Joǵary oqý ornyn bitirisimen Shymkenttegi eń iri «Iýjkazenergo» mekemesine arnaıy joldamamen kelip, ınjener, aǵa ınjener, aǵa master, energetıkalyq tártip qyzmetiniń bastyǵy, ortalyq dıspecherlik qyzmet bastyǵynyń orynbasary sekildi qyzmet satylaryna tez ósip otyrdy. Bolashaǵyna qajetti óte baı tájirıbe jınaqtady.
1969 jyly Qazaq KSR Energetıka mınıstrliginiń Qazaqstan energojúıesin Ortalyqtandyrylǵan bir basqarmaǵa biriktirý týraly buıryǵy shyqty. Bul – Shyǵys Qazaqstan, Semeı, Pavlodar, Selınograd, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı oblystary aýmaǵyndaǵy energetıkalyq júıelerdi bir ortalyqtan basqarý degenge saıatyn. Mınıstrdiń orynbasary Atabaq Arystanov jańadan uıymdasqan Ortalyqty Qalyq Abdýllaevtyń basqarýyn jón kórip, joǵarǵy basshylyqqa usynys jasaǵan kezde jas ta bolsa iskerligimen kózge túsip úlgergen ony bir aýyzdan qoldap, «Birikken dıspecherlik basqarmanyń» bólim bastyǵy etip taǵaıyndady. Árıne, jańa isti bastap ketý ońaı bolǵan joq, áýeli ol respýblıkanyń 9 aımaǵyndaǵy jylý elektr stansalary men shaǵyn stansalardy túgel aralap shyqty. Respýblıka energetıka salasynyń jańa baǵdarlamasyn jasady, ony Máskeýde sátti qorǵady.
1974 jyly mınıstrlik taǵy da Abdýllaevqa qolqa saldy. Bul joly ol «Iýjkazenergo» basqarmasyna bas ınjener, tórt jyldan keıin osy mekemeniń bastyǵy boldy. On myńǵa jýyq jumysshysy bar mekemeni buǵan deıin bógde ulttyń ókilderi basqaryp kelgen bolatyn. Al Qalyq Abdýllauly birinshi qazaq basshy edi. Ol joǵary bilimdi qazaq jastaryn basshylyqqa tartty, qamqor boldy.
«Iýjkazenergonyń» qaramaǵyna Jambyl, Shymkent, Qyzylorda aımaǵynyń energetıka júıesi túgel qaraıtyn. Endi Abdýllaevtyń aldynda ońtústik aımaqtyń energetıkalyq júıesin qaıta jaraqtandyrý jáne jaqsartý mindeti turdy. Ol úsh oblystyń barlyq aýdan-aýylyn túgel aralap shyqty, jaǵdaıdy kózben kórdi. Nátıjesinde, qýaty 1 mıllıon 200 myń kılovattyq Jambyl elektrstansasyn salyp, Jambyl – Frýnze – Shymkent – Almatyǵa deıin kerneýi 500 kılovattyq elektr jelisi tartyldy. Aýyl men selolardy bylaı qoıǵanda, shalǵaıda jatqan shopandar úıine deıin elektr jelisi jetti.
Betburys kezeńi
1982 jyl Qalyq Abdýllaev úshin úlken betburys kezeńi boldy. Shymkentte sol jyldyń maýsym aıynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen óndiris uıymdary men kásiporyndar partııa uıymdary hatshylarynyń respýblıkalyq Keńesi ótti. Osy joly Nazarbaev arnaıy «Iýjkazenergoǵa» baryp tanysty, basshysy Abdýllaevpen biraz áńgimelesti. Osydan keıin kóp uzamaı-aq ony Almatyǵa shaqyryp, kandıdatýrasyn Qazaqstan Energetıka mınıstriniń birinshi orynbasarlyǵyna usynyp otyrǵanyn, bul jóninde Ortalyq Komıtettiń bıýro músheleri de kelisetinin aıtty. Sol kúni Abdýllaev Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy B.Áshimov pen ekinshi hatshy S.Mıroshhınniń qabyldaýynda boldy. Ásirese, Dinmuhamed Qonaevtyń qabyldaýynda bolýy jas Qalyqqa qatty áser etti. Bedeldi basshynyń aldynan jańa kúsh, qýat alǵandaı serpilispen shyqty.
Abdýllaevqa respýblıka tarapynan basty tapsyrma jumysy biraz baıaýlap turǵan Ekibastuz GRES-1 qurylysyn aıaqtaý boldy. Ol Keńes Odaǵy boıynsha alyp jobalardyń biri bolǵan Ekibastuz GRES-1 qurylysynyń basy-qasynda taban aýdarmaı tórt jyl júrip, abyroımen aıaqtady. «Ekibastuzdaı alyp qurylysta qoltańbamnyń qalǵanyna taǵdyryma rızamyn» dep otyratyn Qalekeń.
Qalyq Abdýllaulynyń qaı iste bolsyn abyroıy arta berdi, bedeli bekem bola tústi. Sonyń arqasynda 1986 jyly qaıta qurý bastalǵan tusta Abdýllaevtaı abyroıly, bedeldi, tájirıbesi mol, isker basshylar aýadaı qajet bola bastady. Taǵy da oǵan 1986 jyly respýblıka basshylyǵy senim artyp, Qazaq KSR Memlekettik Josparlaý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndady.
Osyndaı jaýapty qyzmetterdiń ortasynda júrip ol bárine ýaqyt tapty, úlgerdi. Qalyq Abdýllaev kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap, KOKP OK Qoǵamdyq ǵylymdar Akademııasyn, sondaı-aq Máskeý qalasyndaǵy KSRO Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Halyq sharýashylyǵy akademııasyn támamdady. Sondyqtan onyń Qazaqstan Memlekettik Josparlaý komıtetiniń tóraǵasy laýazymyna taǵaıyndalýy ábden zańdy edi. Shyn máninde Qalyq Abdýllaulynyń tájirıbesi qaıta qurý, egemen Qazaqstannyń qalyptasýy jyldarynda erekshe qajet boldy. Kóp uzamaı ol Premer-mınıstrdiń orynbasary – Qazaq KSR Memlekettik ekonomıka komıtetiniń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndaldy. Bul jumysty da laıyqty atqardy.
Keńes Odaǵynda bılik basyna Mıhaıl Gorbachev kelgen soń elde qaıta qurý bastaldy. Qıynshylyqtar boldy. KSRO-daı alyp eldiń qaramaǵynda bolǵan 15 respýblıka óz saıasatyn derbes júrgizýge umtyldy. Bul bárine ortaq Odaqtyq shart jasaýǵa ákeldi. Qazaqstannyń múddesin qorǵaıtyn top qurýdy jáne ony basqarýdy taǵy da N.Nazarbaev talaı tapsyrmasyn múltiksiz oryndap kelgen Qalyq Abdýllaevqa júktedi. Top quramynda depýtat Z.Fedotova men belgili zańger S.Sartaev boldy. 1990 jyldyń 20 maýsymynda Máskeýde resmı ókilderdiń alǵashqy jıyny ótti. Birinshi otyrysta-aq Qalyq Abdýllaev Odaqtyq shart boıynsha federasııanyń quramyna egemen el bolyp enýimiz kerek jáne barlyq respýblıka jaýapkershilikti teń alýy qajet» degen N.Nazarbaevtyń ustanymyn berik ustandy. Alaıda Odaqtyq shart ómirsheń bolmady, qarsylastar shyǵa bastady. Olar bul Keńes Odaǵynyń qulaýyna ákeledi dep qoryqty. Jańa shartqa qol qoıýǵa birneshe kún qalǵanda, oppozısııalyq kúsh reformalyq saıasatqa qarsy shyǵyp, 1991 jyldyń 19 tamyz kúni tóńkeris jasady. Máskeýdegi tamyz tóńkerisinen keıin alyp memleket qulady, Keńes Odaǵy kelmeske ketti.
«Ǵasyr jobasyn» jasaýǵa qatysqan
Qandaı bir qıyn istiń basy-qasynda júrse de, tyǵyryqtan jol taýyp, búkil jaýapkershilikti moınyna alyp, aqyrynda isti nátıjeli aıaqtaıtyn Abdýllaevqa bul joly da Nursultan Ábishuly sendi. Ol – Qazaqstan men amerıkalyq «Shevron» munaı korporasııasynyń arasyndaǵy kelisimshart talaptaryn jasaý boldy. Buryn-sońdy mundaı kelisimshart jasaý memleket dástúrinde bolmaǵandyqtan Abdýllaev bastaǵan topqa ońaıǵa túsken joq. Olar sheteldiń myqty degen zańgerleri men bank qyzmetkerleriniń aqyl-keńesine táýeldi boldy. Olarmen jylǵa jýyq jumys istep, kelisimsharttyń sharttaryn jasap, eki jaqtyń da talap-tilekteri qatań túrde eskerildi.
Aıta ketken jón, buǵan deıin Keńester Odaǵy atynan «Teńiz» munaı kesheni men «Shevron» munaı korporasııasy arasynda kelisimsharttyń júrip jatqanyna úsh-tórt jyl bolǵan. «Jer bizdiki, munaı bizdiki, olaı bolsa biz nege shet qalamyz, bul ádiletsizdik. Kelisimshart endigi jerde Qazaqstan men «Shevron» munaı korporasııasy arasynda júretin bolady» degen N.Nazarbaevtyń tabandy, tipten tegeýrindi áreketiniń arqasynda burynǵy sharttyń bári buzylyp, jańadan shart jasaýdy talap etti jáne maqsatyna jetti. Kelisimshartty jasaýǵa qatysqan Qalyq Abdýllaev bastaǵan top músheleri munaıdan túsetin tabystyń basym kópshiligi Qazaqstan úlesine tıesili bolýyna kúsh saldy. Solaı boldy da. Muny álem baspasózi «Ǵasyr sharty» dep baǵalap, jazyp jatty.
Osy sharttyń arqasynda elimizge úlken ınvestısııa keldi. Bul sharttyń bizdiń el úshin eki paıdasy boldy. Birinshisi, naqty ınvestısııa kelip munaı salasy, ken oryndary ıgerile bastady. Ekinshiden, sheteldikterdiń bizdiń elge degen senimi artty.
«Ákim bol, halqyńa jaqyn bol!»
1997 jyldyń jeltoqsan aıynda Prezıdent Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qalyq Abdýllaev Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Abdýllaev ózi bir kezderi eńbek jolyn bastaǵan ońtústik aımaqqa basshy bolyp kelgende, óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy tym aýyr edi. Bıýdjettik uıym mekemeleri aılap jalaqy almady. Zeınetkerlerdiń zeınetaqyǵa qoly jetpedi. Áleýmettik járdemaqy tólenbedi. Dúkenderde azyq-túlik tapshylyǵy oryn aldy. Jaryq jıi sóndi. Qala turǵyndaryna jylý berilmedi. Turǵyndar syrtqa ot jaǵyp, tamaq pisirdi. Oblys boıynsha salyqtan túsetin túsim bar-joǵy 50 paıyz, al aýdandarda 30-40 paıyz deńgeıinde boldy. Qalyq Abdýllaev qalyptasqan kúrdeli jaǵdaıdy túsine otyryp, arnaıy shtab qurdy. Ol kelgennen keıin eki-úsh aı ótken soń jaǵdaı birtindep jaqsardy. Oblys turǵyndary turaqty túrde aılyǵy men zeınetaqysyn jáne járdemaqysyn aldy. Aımaqqa ınvestısııa kele bastady. Salyq túsimi boıynsha eń sońǵy orynda turǵan Ońtústik Qazaqstan oblysy aldyńǵy úshtikke ilindi. Aınaldyrǵan úsh aıdyń ishinde oblystyq bıýdjetke túsim 85 paıyzǵa jetti. Qalaǵa jylý turaqty berile bastady. Qalyq Abdýllaev ońtústik halqyn shaǵyn jáne orta bıznes salasynyń damýyna jaǵdaı jasady. Jeńildikpen nesıeler berildi. Ol shyn máninde halyqqa jaqyn boldy. Arystanbab pen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine árleý-jóndeý jumystaryn júrgizdi.
Alǵa basqan «Atakent»
Almaty qalasynyń Tımırıazov pen Áýezov kóshesiniń joǵary jaǵyndaǵy «Búkilodaqtyq halyq sharýashylyǵy kórmesi» (VDNH) dep atalatyn kórnekti oryndy aǵa býyn ókilderi umyta qoımaǵan bolar. 1992 jyldyń 17 tamyzynda Mınıstrler kabınetiniń qaýlysymen osy mekeme «Qazaqstan iskerlik jáne yntymaqtastyq ortalyǵy» bolyp qaıta quryldy. Munda halyqaralyq kompanııalarmen iskerlik kezdesýler men iri kórmeler ótti. Dál osy mekemeni Qalyq Abdýllaev basqardy. Qalyq Abdýllauly atalǵan ortalyqty «Atakent» dep atap, qaıta jańǵyrtty. Iskerlik ortalyq qurdy. Munda Batys elderiniń iri halyqaralyq kórmesi óte bastady. Naryqtyq ekonomıkaǵa bet alǵan tusta bul óte kerek edi. Abdýllaev álemniń isker, tanymal bedeldi kompanııalaryn tartý úshin eń aldymen «Atakentte» ornalasqan nysan, ǵımarattardy zamanaýı úlgimen qaıta saldy. Ishi-syrtyn qaıta jaraqtandyrdy. Jańadan pavılondar qurdy. Qalyq Abdýllaevtyń eren eńbeginiń arqasynda 1993 jyly alǵash ret halyqaralyq birinshi kórme ótti. Tórt kún boıy shetelden kelgen resmı ókilder elimizdiń munaı jáne gaz salasymen tanysty. Kórmege Batystyń jáne álemniń ozyq tehnologııalary qoıyldy. 1994 jyly «Qurylys, qurylys materıaldary jáne jabdyqtar» jáne «Munaıgaz» kórmesi ótti. Q.Abdýllaev aınalasy eki-úsh jyldyń ishinde «Atakentti» alǵa bastyrdy.
Iá, qashan da qordalanǵan máseleni sheship, basqarýshylyq qyzmette abyroı bıigine shyqqan azamat umytylmaıdy ǵoı. Buǵan taǵy bir mysal, 2006 jyly Energetıka mınıstri Qalyq aǵaǵa taǵy bir qyzmet usyndy, ol Shokın atyndaǵy Qazaq ǵylymı-zertteý energetıka ınstıtýtynyń basshylyǵy edi. Rasy kerek, quramynda 600-deı ǵylymı qyzmetkeri bolǵan ınstıtýt óte aýyr jaǵdaıdy bastan keshirip jatqan bolatyn. Ol alty aıdyń ishinde ınstıtýttyń ondaǵan ǵylymı laboratorııasy men ortalyǵyn iske qosty, mamandar qaıtadan jumysqa kele bastady. Abdýllaevtyń myqty menedjerlik, uıymdastyrýshylyq qyrynyń arqasynda ınstıtýt sheteldik ortalyqtarmen baılanysqa shyǵyp, jumysyn nyǵaıtty.
Qashanda abyroı bıiginde bolǵan Qalyq Abdýllauly Shymkent qalalyq, Ońtústik Qazaqstan oblystyq halyq depýtattary Keńesiniń, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, sondaı-aq TMD elderimen yntymaqtastyq jónindegi Memlekettik komıtettiń tóraǵasy boldy, Prezıdenttiń keńesshisi qyzmetin atqardy. «Qurmet», «Parasat» ordenimen, taǵy basqa medaldarmen marapattaldy.
Qalyq aǵa Abdýllauly halyq úshin «Qazaqqa bolsyn!» dep qyzmet etti. Olaı bolsa onyń esimi, jarqyn isteri eldiń jadynda saqtalatyny anyq.
Baqytjan Jaqsymbetov,
zań ǵylymdarynyń kandıdaty