Onlaın ozbyrlyq

Internetpen birge ár úıge qaýip-qater de kire alady

Osy maqalany jazýǵa «Internettegi balalar» atty qysqa metrajdy kórkem fılmniń tusaýkeseri túrtki bolǵan-dy. Atalmysh kartına Maıkrosoft korporasııasynyń Windows júıesindegi «Ata-ana baqylaýy» atty baǵdarlamasymen tanystyratyn jáne Internet aǵynyndaǵy túrli qaýipterdiń aldyn alýǵa kómektesetin qarapaıym erejeler týraly ekendigine qaramastan, ǵalamtormen kelip jatqan qaýip-qaterlerdi eshkim endi joqqa shyǵara almas. Shyndyǵynda, onlaın-ozbyrlyqtyń saldary soraqy. Bar bolǵany 20 mınýtqa sozylatyn fılm ata-analardyń óz balalarynyń ómirinde Internet qandaı úlken ról atqaratynyn tolyq túsinbeıtini jóninde jáne olardyń onlaın-qaýipsizdigi men jeke aqparatty qorǵaýǵa jetkilikti túrde kóńil bólmeıtini týraly áńgimeleıdi. Vırtýaldy álemnen keletin qaýipke jeńil qaraý aıtarlyqtaı zardapqa ákelýi múmkindigi aıtylady. Osy arada bizdiń maqalamyzǵa oraılas oqıǵaǵa da toqtala ketýge týra keledi. Aqpan aıynda ǵana Reseı Memlekettik Dýmasy «Balalardy olardyń densaýlyǵy men sana-sezimine zııan keltiretin aqparattardan qorǵaý týraly» federaldyq zańnyń 16-babyna ózgerister engizý týraly» zań jobasyn qaraýdy qolǵa aldy. Memlekettik Dýmanyń basqasyn jıystyryp qoıyp, dál osy máseleni talqylaýdy kidirtpeı qolǵa alýynda kóp mán bar. Onyń ústine bul másele bizdi de aınalyp ótpeıdi. Sebebi jalǵyz – bizdiń otandastarymyzdyń basym bóligi Rýnette otyrǵany taǵy ótirik emes. Jáne ınternetten kelip jatqan qaýip qazaq pen orysqa ǵana emes, búkil ǵalamǵa ortaq bolyp qaldy. Ǵalamtor ómirimizdiń ajyramas bólshegine aınalǵan ǵasyr­da Internet oqytý men oıyn-saý­yqtyń tamasha quraly ǵana emes, qaýiptiń kózi bolyp tur. Bul máselege pedagogtar da alań­daý­shylyq bildirip, ınternet oıyndary oqýshylardyń psıhologııalyq, emosııalyq jáne dene bitimine keri yqpal etetini jóninde jıi sóz qozǵaýda. Qazirgi balalardyń zeıini nasharlap barady degenmen arnaıy mamandar da kelisedi. Búkilálemdik jelini qoldaný­shylardyń sany jyl saıyn artyp keledi jáne olardyń basym bóligin balalar men jasóspirimder quraıtyndyqtan, olar vırtýaldy keńistikte kútip turǵan jasyryn qaýipti ańdaı bermeıdi. Máselen, arnaıy zertteýler­ge qaraǵanda, ınternetten keletin negizgi qaýiptiń tizimi tómendegideı. Kisini qorlaıtyn, adam­ger­shi­likten ada azǵyndaǵan kontent. Munda tek pornografııa týraly ǵana aıtylyp otyrǵan joq, budan ózge pırotehnıka, sýısıd, qandaı da bir esirtkilerdiń áserin talqylaýǵa arnalǵan saıttar bar. Osydan esirtkige, ishimdik pen temekige, basqa da qaýipti zattarmen áýestený týyndaıdy. Onlaın-ozbyrlyq – zorlyq-zombylyqty, beıáleýmettik jáne óz ózine qol jumsaý, jynystyq qyzmet kórsetýge májbúrleý men kemsitýdi nasıhattaý. О́zin qurdaspyn dep tanystyratyn, alaıda shyn máninde olaı emes bolyp shyǵatyn tulǵalarǵa senip, jelide olarmen qarym-qaty­nas jasaý arqyly jastardy ádepsiz áreketterdi jasaýǵa jeteleý. Bala men onyń otbasyna qar­sy qoldanylýy múmkin jeke aqpa­ratty jarııalaý jáne bopsalaý. Endi qarańyz, eń bolmaǵanda kúndiz-túni kompıýter qushaqtap otyrǵan balańyzdyń atys-shabys oıyndaryn ózińiz de birneshe saǵat ýaqytyńyzdy bólip, oınap kórińizshi. Bul «oıyndar» qarsylasyńyzdy dál qalaı kóz­deýge bolatyndyǵyn, barlyq qarý­lardyń túrlerimen jaýdy jer jastan­dyrýdyń, anyǵyraǵy kisi ól­ti­rý­diń barlyq túrine úırete alady. Jaýyzdyq jaılap-jaılap jarnamalanýda Sondyqtan da kórshi Reseı parlamentshileri «Balalar úshin tyıym salynǵan málimetter bazasy men EVM-ǵa arnalǵan baǵdar­lamalardy» ashyq qoljetimdilikten alyp tastaýdy usynýda. Qarap otyrsaq, ómir mysaldaryn alystan izdeýdiń tipti qajeti joq. Osydan birneshe jyl buryn reseılik áriptesimiz Andreı Malahovtyń «Pýst govorıat» telebaǵdarlamasynda kompıýter oıyndaryna ábden táýeldi bolǵan balalardy kórsetken-di. Tamaqtan, sabaqtan qalǵan bir balany áke-sheshesi kompıýterden turǵyzbaq bolǵanda, ol kádimgi ańdar sııaqty tisin aqsıtyp, yzalanyp, ysyldap, ata-anasyna qol jumsamaqshy bolyp aıbat shekkenin kórgen edik. Bárin umytyp, vırtýaldy «jaýlaryn» qansha kúnnen beri kompıýterde óltire almaı yzalanǵan, tipti qany qaraıǵan bala noýtbýgyn alyp qoıǵan anasyna umtylyp, noýtbýgyn qaıta julyp almaqshy bolyp órshelenedi. Balanyń psıhıkasy buzyla bastaǵany taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Osyndaı zulymdyqqa da tárbıeleı alatyn tehnologııany adal tabysyna satyp ápergen ata-anaǵa endi oılanýǵa týra keledi. Adamı qundylyqtardyń qunyn kók tıyn etip jatqan kompıýterlik oıyndardan ot shyǵyp, onlaın-ozbyrlyq jasóspirimder sanasyn ýlap jatqanynan mysaldar izdeıtin bolsaq, shashyńyz jetpeıdi. Kámelet jasyna jetpeı-aq qatygezdikke shimirikpeı bara alatyn balalar paıda boldy. Joǵary kompıýterlik tehnologııalar zamanynda mundaı oıyndar óte tartymdy jasalynýda. Kózdiń jaýyn alǵan anıme kartınalarǵa qarap, balalar bul oıyndarǵa qalaı kirip ketkenin ózderi de baıqamaı qalady. Jaýyzdyq jaılap-jaılap jarnamalanýda. Bastapqyda bul oıyndar ońaı kórinedi, kez kelgen kúrdeli tapsyrmany óziń sheship, kúshti, aqyldy ekenińe kóziń jete bastaıdy. Kimdi músirkeseń de, kimdi óltirseń de óziń bilesiń. Árıne, bul kitap oqyǵannan áldeqaıda qyzyq. Saldary soraqylyqqa bildirmeı jeteleıtin bul oıyndar alǵashqyda adamnyń tyǵylyp jatqan agressııa­syn syrtqa shyǵaryp alýdyń eń qarapaıym ádisi sııaqty da kórinedi. Mysaly, aqpan aıynyń basynda Máskeýdegi №263 mekteptiń oqýshysy oqtaýly vıntovkamen synypqa kirip kelip, geografııa pániniń muǵalimin atyp óltirip, búkil synyptastaryn kepildikke aldy. Polısııa qyzmetkerleri bul sumdyqty toqtatpaqshy bolyp jatqanda, jasóspirim praporshık Sergeı Býshýevty atyp óltirip, polısııa qyzmetkeri Vladımır Prohındi aýyr jaralady. Osy ýaqytqa deıin kompıýterden shyqpaı otyrǵan kózildirikti bala osynyń bárin qaıdan úırengen? Sol sııaqty máskeýlik sınagogaǵa kelýshilerdi jappaı qyryp salǵan Aleksandr Kopsevtiń jaıyn alaıyqshy. 16 jylǵa sottalyp tynǵan jasóspirim osyndaı jaýyzdyqqa kompıýter oıyndarynyń saldarynan barǵanyn kóptegen saraptamalyq tergeý amaldary dáleldep shyqty. Máselen, Máskeýdegi «Rıgla» deıtin dárihanalar jelisinde osy keńseniń qyzmetkeri bolyp tabylatyn Dmıtrıı Vınogradov ta jurtty jappaı qyryp tastaǵanǵa deıin kompıýter qushaqtap otyrǵan, mop-momaqan jigit edi ǵoı. Aısbergtiń kórinbeıtin jaǵy Onlaın-ozbyrlyq degen osy. О́z ishimizde jýyrda bolǵan myna bir oqıǵa da jaǵa ustatýy tıis. О́tken jyldyń 10 qazany kúni Aqtóbe qalasyndaǵy kópqabatty úılerdiń aýlasynan 14 jastaǵy G. esimdi jasóspirim qyzdyń aladorbaǵa salynǵan denesi tabyldy. Jalańash dene aq qapshyqqa oralyp, basyna polıetılendi paket kıgizilgen. Osy qylmysqa qatysty kúdiktiler eki kúnnen keıin qolǵa túsedi. Olar 20 jastaǵy Vıktorııa men 21 jastaǵy Sergeı bolyp shyqty. Ustalǵan Vıktorııanyń aıtýynsha, jigiti Sergeı týǵan kúnine páktiginen aıyrylmaǵan qyz syılaýyn suraıdy. Olar ózderiniń qurbandyǵyn túk te qınalmaı tapqan. Jasy kámeletke tolmaǵan G. atty qyzdy ońasha páterge qonaqqa keltirýge olar kóp kúsh jumsamaǵan. Ajal aıdaǵan 14 jastaǵy qyz jaýyzdardyń úıine óz aıaǵymen kelgen. Vıktorııanyń aıtýynsha, aldymen «etegin jel turmegen qonaqqa» pornografııalyq fılmder kórsetilgen. Osydan keıin Sergeı qyzdy jynystyq qatynasqa májbúrleı bastaıdy. Jasóspirimge dári nemese ishimdik berilgen bolýy múmkin degen boljamdar bar. Ony medısınalyq sot-saraptamasy anyqtaǵan da bolar. Olar tań aldynda qorlanǵan, zorlanǵan qyzdy tunshyqtyryp óltiredi. Vıktorııa bastaqyda «qyzǵanyp kettim» dese, artynsha málimdemesin ózgertip, qyz tańǵa qaraı jylap, bolǵan oqıǵany bárine aıtam dep qorqytty deıdi. «Shyǵasyǵa ıesi – basshy», degen osy shyǵar. Osy oqıǵaǵa oraı oqyrmandardyń barshasynyń basyndaǵy basty suraq, 9 synyptyń oqýshysy beıtanys adamdardyń úıine qonýǵa qalaı kelisim bergen bolsa kerek. Sóıtse, sol kúni G. ata-anasy qydyryp ketken bir qurbysynyń úıine qonýǵa suranady. Dosy páterde jalǵyz qonýǵa qorqyp otyrǵanyn aıtyp, onyń úı telefony men uıaly telefonynyń nómirin berip, aqyry áke-sheshesin aıtqanyna kóndirip úıinen shyǵyp ketedi. Keshke qyz úıine ózi habarlasyp, bári durys ekendigin aıtady. Osydan keıin ata-anasynyń kóńili jaılanyp, alańsyz otyra beredi. Toǵyzynshy synyp oqýshysyn týǵan-týysqandary kelesi kúni sabaqtan kelmegennen keıin, tústen keıin ǵana izdeı bastaıdy. G. osy mektepte oqıtyn týysqandarynyń balasyna búgin sabaqqa kele almaıtyndyǵy jaıly SMS hat jazǵan. Al áke-sheshesi mundaı hatty qyzdary jazǵanyna kúmándi edi. Eresekter osydan keıin joǵalyp ketken qyzdarynyń ınternet-jazbalaryn teksere bastaıdy. G. qaıǵyly oqıǵa oryn alatyn kúni bireýmen hat jazysyp, keshke qaraı kóńil kóterýge kelisim bergen eken. Alaıda, «qurbysy» sol kúni óziniń ınternet-paraqshasyn joıyp jibergen. Osylaısha, azǵyndaǵandar óz qurbandyǵyn ınternet arqyly tabady... Senseńiz de, senbeseńiz de, oqıǵanyń uzyn-yrǵasy osyndaı. Bul az deseńiz, Batys Qazaqstan oblysynyń prokýratýrasy rastaǵan aqparat mynadaı. Taǵy da osy aqpan aıynda Oralda mektep jasyndaǵy kishkentaı qyzdardy azǵyndyqqa ıtermelegen Ulybrıtanııa azamaty ustaldy. 37 jastaǵy Pıter Borýhtyń jergilikti «Jaıyqmunaı» munaı óndirýshi kompanııasynda jumys jasaıtyny anyqtalǵan. Osy jyldyń 14 qańtary kúni túnde Oral qalasynyń Batys Qazaqstan oblysy IID Abaı bólimshesiniń kezekshi bólimine V.Bryzgına degen azamatsha habarlasyp, óziniń 2001 jyly týylǵan 6 synypta oqıtyn qyzynyń telefon arqyly belgisiz bireýmen jazysqan habarlamalarynan kúdiktenetinin aıtqan. Artynsha «Shaǵala» qonaqúıinde turatyn beıtanys er adamnyń 12 jasar qyzdy sheshindirip, jalańash fotoǵa, beınetaspaǵa túsirgeni anyqtalady. Habarlamany tekserip, oqıǵa ornyna jetken jedel tergeýshi top pen polısııa ókilderin óz nómiriniń terezesinen kórgen 1976 jyly týylǵan aǵylshyn azamaty noýtbýk, qatty dısk, vıdeokamera men flesh-kartalarǵa sý quıyp, qysqatolqyndy peshke salyp órtep, kózin joımaqqa áreket jasaǵan. «Jarym-jartylaı qaıtadan qalpyna keltirilgen elektrondy aqparat tasymaldaýshy qural­darynda jas qyzdardyń qaty­sýymen túsirilgen pornografııalyq mazmundaǵy fototúsirilimder tabylady. Olardyń qatarynda Oral, Atyraý qalalaryndaǵy jal­py bilim beretin mektepterdiń káme­lettik jasqa tolmaǵan oqýshy qyzdary da bar. Barlyq túsiri­limderdi sheteldik azamat ózi toqtaǵan qonaqúılerdiń nómir­lerinde jasaǵan», dep málimdedi Batys Qazaqstan oblysy IID bas­pasóz qyzmetiniń mamany Oksana Katkova. Jýyrda Oralda quryqtalǵan brıtandyq bostandyqqa sura­nypty. Pıter Borýhtyń isin apel­lıa­sııalyq alqa qarap, sot sheshimin ózgerissiz qaldyrǵan. Biz arzan sensasııa izdep otyrǵan joqpyz. Bul mysaldardy sanaly túrde alǵa tartyp otyrmyz. Eger jábirlenýshi qyzdyń sheshesi qyzynyń ınternette kimdermen dos bolyp júrgenin der kezinde anyqtamasa sońy taǵy ne bolar edi? Abaı bolý kerek, óıtkeni, kóptegen ata-ana balasynyń kóshe qańǵyp ketpeı úıde kompıýterge aldanǵanyna máz bolyp, ınternette kimdermen baılanysyp otyrǵanyna mán bere bermeıdi. Qazir ǵalamtorda asa keleń­siz jaǵdaı qalyptasyp otyr­ǵa­nyn joqqa shyǵarmaý qajet. Jaýyz­dyqty nemese kisini qorlaýdy uıaly telefonǵa túsirip, aqparattyq-tehnologııalardyń kómegimen taratý kóbeıip barady. Mundaı beıresmı tirkelgen qylmystardyń sany artýda. Eń soraqysy osyndaı aýyr qylmysqa baryp otyrǵandardy onlaın júıede anyqtaý ońaı emes. Odan da qorqynyshtysy, bul – balalar pornografııasy – jasy kámeletke tolmaǵandardy zorlyq pen qorlyqqa tartý arqyly tabys tabatyn ındýstrııanyń bar ekendigin aıǵaqtaıdy. Jáne bizdiń biletinimiz – onyń aısberg sııaqty kózge kórinip turǵan bóligi ǵana. Adamzat ómirinde Internet paıda bolǵaly qylmystyń bul túri birden qarqyndap, jahandyq sıpatqa ıe bolyp shyǵa keldi. Osyǵan qaramastan, alańsyz otyrysymyzdan esh ajyramaq emespiz. Bireýler úshin balalardyń qatysýymen jasalǵan erotıkalyq sýretter – bar bolǵany sheshinip túsken jasóspirimderdiń tentektigi ǵana. Bul jerde zábir kórip jatqan eshkim de joq sııaqty.   Vırtýaldy álemdegi azǵyndar Mysal úshin 13 jastaǵy Lena esimdi qyzdyń oqıǵasyn alyp qaraıyqshy. Qazir Astrahanǵa kóship ketken jasóspirim barlyq balalar sııaqty «V kontakte» áleýmettik jelisinde óz paraqshasyn ashady. О́mirde neshe túrli qııanattyń bar ekendiginen habarsyz ol anketasyn toltyrǵanda týylǵan jyly, aıy-kúnin ǵana emes, oqıtyn mektebi men uıaly telefon nómirin de qosa kórsetedi. Jáne ádemi sýretterin ilip qoıady. Kóp uzamaı áleýmettik jelide «Alına Zaporojseva» atty jańa dosy paıda bolady. Bastapqyda bári ádettegideı «qal qalaı?», «ne jańalyqpen?» bastalǵan. Kóp uzamaı Lena bárin de túsinetin vırtýaldy dosyna ata-anasymen ursyp qalatyndyǵyn, dostarynyń esh túsinbeıtinin, sharshaǵanyn, alda UBT kele jatqandyqtan bólmesinen shyqpaı daıyndalatynyn, qysqasy, basynan ótkenniń bárin baıandaıtyn bolǵan. Tipti toryǵyp ketken kezderinde ómirden túńile jazdaıtyndyǵyn da jazady. Hat jazysýlar osy jerge jetken kezde «Alına» munyń bári túkke turǵysyz ekendigin aıtyp, bárine túkirip, eresektershe ómir súrýdi usynady. Kóńilińdi aýlap, óziń sııaqty zamandastaryń kádimgi úlkendermen ne istep jatqanyn kór dep «qyzyqty sýretterdi» laqtyrady. Bastapqyda mundaı «uıatsyz fotolar» kelgende Lena áke-sheshesi qazir bólmesine kirip kelerdeı, qysyla tamashalaıtyn. Ýaqyt óte kele «Alına» munyń bári ánsheıin ekenin aıtyp, naǵyz ómirde kezdesýdi usynady. Tar bólmede tyǵylyp otyra bergenshe dámhanaǵa baryp, sýretke túsip, jaqyn tanysýǵa úgitteıdi. Dámhanada esh syr jasyrmaǵan «baıyrǵy dosy» oǵan osyndaı qyzyqty sýretterge tússe olardyń «eresek dosy» aqsha tólep, tabys tabýǵa bolatyndyǵyn da qulaǵyna quıyp qoıady. Mine-mine, «daıarǵa tapsyń, qolyńnan túk kelmeıdi» dep qaqsaı beretin ata-anaǵa óz táýelsizdigin kórsetýdiń sáti túsip turǵan joq pa? Bizdiń keıipkerimizdiń baǵyna oraı, bul kezde onyń sheshesi qyzynyń kompıýterinde kimmen udaıy syrlasatynyn oqyp otyrǵan edi. Bul adam Lenanyń qurdasy emes, áldeqaıda eresek jáne er adam ekenin ańǵarady. Osy sátte vırtýaldy dosqa sheshesi qyzynyń atynan kimmen dostasyp júrgenin ata-anasy bilip júrgenin jazǵan kezde, jıyrma mınýttyń aıasynda áleýmettik jelidegi «Alına Zaporojsevanyń» paraqshasy joıylyp ketken. Árıne, bul baqytty aıaqtalǵan oqıǵa. Alaıda, qylmyskerler qurǵan «ssenarıı» boıynsha Lena bastapqy kezeńnen-aq quryqqa ilikken joq pa?! Olar jasóspirim qyzdyń senimine kirdi. Ony áke-sheshesi men dostarynan oqshaýlaýǵa qol jetkizdi. Mamandardyń aıtýynsha, eger bul qyzdyń ómirine sheshesi der kezinde aralaspaǵanda oqıǵa bylaı jalǵasqan bolar edi. Ekinshi kezeńde qyzdy jynystyq «tárbıeleý» bastalady. Ul balaǵa nemese qyzǵa úlkendermen birge túsken ózderindeı zamandastarynyń kúlip, qushaqtasyp túsken neshe túrli fotolaryn kórsetip, onyń boıyn úırete bastaıdy. Jasóspirimniń jańa ómirge, ashyp aıtqanda –jynystyq qatynasqa qorqynyshyn seıiltip bolǵan soń, osyndaı sýretterge túsip, op-ońaı aqsha tabýǵa úgitteıdi. Úshinshi kezeńde mundaı sýretke qoly jetken qylmysker balany da ýysyna túsirdi degen sóz. Endi odan ári qaraıǵy áreketke kónbese mundaı «uıatsyz fotolardy» ata-anasyna kórsetip nemese ınternetke salyp, jarııa etemiz dep arandatýǵa ábden bolady. Al naǵyz eresektershe ómir súrip jatyrmyz dep esepteýge kóshkenderin aralaspaı qoıamyz dep taǵy qorqytady. Osynyń bári bolǵan tórtinshi kezeńde mundaı «dos­tar» endi ońashada kezdesýge kóndiredi. Qysqasy, vırtýaldy qylmyskerlermen ómirde kezdesken balalardyń 90 paıyzy zorlyqqa ushyraıdy jáne bul soraqylyq beınekameralarǵa túsiriledi. Kompromat qolda. Mundaı qasiretke ushyraǵan balaǵa endi basqa jol joq. О́z basynan ótken masqarashylyq jarııa bolmaý úshin olar jańa qurbandardy jetelep kelýi kerek. Altynshy kezeńde adamdyqtan ketken azǵyndar ábden shyrmalǵan, aıdaǵanyna kónip, aıtqanymen júretin qurbanyn ózi sııaqtylarǵa satyp jiberedi. Jáne qylmysker óz «qyzmetinen» lázzat alyp ǵana qoımaı, qarjy tabýdy da kózdeıdi. Avtorlyq jumysyn ol ózi sııaqtylardyń kontentine satady. Osy joldardy jazý biz úshin asa jıirkenishti bolsa-daǵy, qamsyz jandardyń qaperine osyndaı da bar ekenin salyp otyrýǵa týra keledi. Al áleýmettik jelilerdegi azǵyndar tek qyz balalardy ańdıdy degen túsinik qate. Máselen, «Drýjestvennyı Rýnet» dep atalatyn reseılik qordyń málimetterine qarasaq, pornografııalyq materıaldardy zerttegende olardyń 53 paıyzynda er balalardyń bopsalanǵany anyqtalǵan. Ásirese, pedofılderdiń qolyna kóbinese 13 jasqa deıingi balalar túsedi. Qorqynyshtysy, bul qylmysqa ıtermelengen jetkinshekterdiń 25 paıyzy 6 jasqa deıingi sábıler. Saqtyqta qorlyq joq Qalaı bolǵanda da, endigi jerde ınternetpen birge ár úıge qaýip-qater de kire alady degen sóz. Árıne, neniń jaqsy, neniń jaman ekenin ajyrata alatyn úlkenderdiń ózi de ǵalamtordan kelgen keleńsizdikterge urynyp jatady. Jalǵan jarnamalarǵa aldanady. Mundaı jaǵdaıda ósip kele jatqan urpaq – oń men solyn áli tanymaǵan balalar jaıly ne aıtýǵa bolady? Basqasyn aıtpaǵanda, jaǵym­syz aqparattardyń ózin kez kelgen adam áleýmettik jeli, uıaly tele­fon kómegimen-aq ońaı jaıyp jibere alatynyna kúnde kýámiz. Al kıberalaıaqtar týraly áńgime tipti basqa. Kúdikti saıt­tarǵa kirý kompıýterlerdegi ómirlik mańyzy bar aqparattardy urlap nemese joıyp jibere alatynymen qyzmeti kompıýterge tikeleı qatystylardyń barlyǵy biledi. Sondyqtan da qazirge balalardy kıberaýlaýdy, ıakı balalary arqyly áke-sheshelerin kıberańdýdy tııýdyń tetikteri tabylǵan joq. Sonda ǵalamdyq jelilerdegi jasyryn qaýipterden qorǵanýdyń joldary qandaı? Árıne, shetsiz de sheksiz ınternet-keńistikte bári de bar. Bar jaqsylyqty – tanymdyq, qyzyqtyny, paıdalyny tabýǵa bolady. Biraq, ınternettiń ıgiliginen de bólek, ishine búkken áleýetti qaýpi bar ekeninen balańyzdy únemi qulaǵdar etip otyrýǵa týra keledi. Aýylda ósken, ózgeniń baqsha­syna túsken adam biledi. Bala kúni­mizde kórshiniń baqshasyndaǵy alma da qaýyn da tátti kórinetini bar edi ǵoı. Internettegi «kele ǵoı, kire ǵoı» dep jypylyqtaǵan, qyzyl-jasyldy boıaýlarmen jarqyraǵan saıttar da sol sııaqty. Onyń ús­ti­ne bala men ıt qoryǵan jerge ósh ke­ledi, tyıym salǵandy tatyp kórgisi kelip turady. Sonda qaıtpek­piz? Múmkindik te kóp, qaýip te kóp Osydan tórt jyl buryn búkil Eýropada «EU Kids Online» dep atalatyn aýqymdy zertteý­ler júrgizilgen. Nátıjesinde, apta boıy ınternetti 9-16 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 93 paıyzy paıdalanatyny anyqtalǵan. Onyń 60 paıyzy kún saıyn ınternetten shyqpaıtyn bolǵan. Bul óte úlken kórsetkish. Eýropa boıynsha jasóspirimderdiń 87 paıyzy kompıýterdi úıde qoldansa, 63 paıyzy mektepte paıdalanady. 2010 jyldan beri de taǵy ýaqyt ótti. Statıstıka ulǵaıyp keledi. Onyń ústine planshetter men smartfondar paıda bolǵaly beri ınternetke kez kelgen jerden qosylýǵa bolady. Bul jerde aıtqymyz kelip otyrǵany, múmkindik kóbeıgen saıyn qaýip te ulǵaıýda. Mundaı jaǵdaıda balaǵa ınternette qara nıetti kontenttiń de bar ekendigin aıtyp, kompıýterdi vırýstardan ǵana emes, kúdikti saıttardan qorǵaıtyn, ıaǵnı súzgisi bar baǵdarlamamen qamtamasyz etýge týra keledi. Alaıda, balanyń aty – bala. «Kirme» degen saıttarǵa bir ret kirip kórse ne bolady eken. Ozbyrlyqty nasıhattaıtyn saıttardy bylaı qoıǵanda, jasyryn vırýsy bar pırattyq oıyndardyń ózi de biraz álekke salady. Sondyqtan barshamyz úshin myna bir jeti keńestiń artyqtyǵy joq dep oılaımyz: Birinshiden, balalardy ınter­­netten keletin qaýipten saq bo­­lýdyń jaýapkershiligin tike­leı óz moınyńyzǵa alyńyz. Inter­netke kirgende neni paıdala­nyp, neni paıdalanýǵa bolmaı­tyn­dyǵyn talqylap alyńyz. Ekinshiden, zamanyńyzǵa beıim­­delýge týra keledi. Bilme­gen nárse týraly aqyl aıta almaıtyndyqtan ózińiz de ınter­netti paıdalanýdy meńgerip alyńyz. Sonda ǵana balańyzdyń qandaı saıttarda «saırandaıtynyn» bile alasyz. Jáne sabaq oqyǵanda qandaı saıttardan ke­rek­ti aqparattardy tabýǵa bo­la­tynyn aldymen ózińiz bilip alyńyz. Úshinshiden, balamen áńgi­me­lesip, ınternetten keletin qaýip­terdiń bar ekenin ashyq aıtyńyz. Ony qyzyqtyratyn saıttarǵa birge kirip kó­riń­iz. Jáne balaǵa áleýmettik jelilerde ádepsiz bol­maýdy úıretý kerek. Tórtinshiden, kompıýterdi bá­riniń kóz aldyndaǵy qonaqbólme sııaq­ty jerge ornalastyryńyz. О́zińiz nemese úıdegi baýyrlary bala­nyń kom­pıýterde qansha ýaqyt jáne ne istep otyrǵanyn baqylap oty­rady. Besinshiden, balanyń kompıý­terde otyrýyna qatysty úıde ekeýara ereje ornatyp, ony ózińiz de saqtańyz. Altynshydan, bala ınternette birdeńeni túsinbeı jatsa nemese búldirip qoısa, barlyq kezde qoryqpaı suraýǵa úıretińiz. Jetinshiden jáne eń basty­sy – kompıýter eshqashan áke-shesheni almastyra almaı­tyn­dyǵyn umyt­pańyz. Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.