Tosqaýylǵa – tosqaýyl

Kásipkerler bıznesti tekserýge moratorııdi osylaı baǵalaýda

Berilgen múmkindikti keńinen paıdalan

Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngke Parlament Májilisiniń depýtaty, Qazaqstannyń «Aq jol» demokratııalyq partııasy fraksııasynyń jetekshisi Azat Perýashev qatysty. Brıfıngte sóz alǵan A.Pe­rýa­shev: «Parlamentte bıznes múd­delerin qorǵaıtyn «Aq jol» partııasy Memleket basshysynyń 2014 jyldyń 27 aqpanyndaǵy Kásipkerlerdi qoldaý týraly Jarlyǵyna sáıkes, qomaqty sharalardy belgilegeni úshin erekshe rızashylyǵymyzdy bildiremiz. Elbasy táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap kásipkerliktiń qalyptasýy men bıznes ókilderin tolǵandyryp júrgen máselelerge zor kóńil bólip keledi. Al búginde kásipkerlik salasy memlekettiń ekonomıkalyq saıasatynda ma­ńyz­dy faktorǵa aınaldy. Qa­zirgi tańda tek qana shaǵyn jáne orta bızneste 1 mln.-ǵa tarta kásipker jumys isteıdi, olardyń kúshimen 3 mln.-ǵa tarta jańa jumys orny ashyldy», dedi. Osylaı deı kele, ol Memleket basshysynyń 2014 jyldyń 2 sáýirinen bastap 2015 jyldyń 1 qańtaryna deıin shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin tekserýge jarııalaǵan moratorıı kásipkerlerdiń zań aldyndaǵy jaýapkershilikterin alyp tas­tamaıtynyn, kerisinshe, bul shara qazirgi qoldanylyp júr­­gen baqylaý normalaryn toqta­ta­tyndyǵymen qundy ekenin atap ótti. «Sonymen qatar, bul mora­torıı – qatelikti keshirý emes ekenin de túsinýimiz kerek. Bız­nesten óz mindetin oryndaý jónindegi jaýapkershilik, onyń ishinde bıýdjetke salyq tóleý, tutynýshylar múddesin saqtaý jáne jalpy alǵanda, zań erejeleri men normalaryna saı jumys isteý jaýapkershiligi alynyp tastalmaıdy», dedi bul oraıda A. Perýashev. Onyń aıtýynsha, mundaı moratorııler 2003, 2008 jyldary jáne 2009 jyldyń ortasyna deıin bolǵan. «Bul moratorıılerdiń mańyzy óte joǵary boldy, sebebi, olar ekonomıkanyń týrbýlentti jaǵdaıynan ótýge jáne aǵymdaǵy máseleler túıinin sheshýge múm­kindik berdi. Sondyqtan da, qazirgi sheshim de Prezıdent Nazarbaevtyń bıznesti qoldaýǵa jáne ony damytýǵa jańa serpin be­rýge, otandyq bıznesti jańa belesterge kóterýge degen umtylysynan týyndap otyr», dedi depýtat. «Aq jol» partııasynyń je­tekshisi moratorıı kezeńinde kásipkerlerdiń qyzmetin úıles­tiretin jańa quqyqtyq bazaǵa qol jetkizý qajet degen oıymen de bólisti. «Men bul rette 2008 jyldyń tájirıbesinen mysal keltire alamyn. 2008 jyly moratorıı jarııalanǵan kezde sáıkes túzetýler men ózgerister engizý, jeke kásipkerlik týraly zańnyń jańa redaksııasyn qabyldaý týraly tapsyrma mindettelgen bolatyn. Tapsyrma aqpan aıynda berildi. «Atameken» palatasy óz usynystarynyń jobasyn mamyr aıynda qaraýǵa engizse, ýákiletti organ – sol kezdegi Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi túzetý engizilýi tıis zańdardyń tizbesin qyrkúıek aıynda bir-aq tanystyrdy. Al bul tizimdi kásipkerler naýryz aıynda ózderi usynǵan bolatyn», dedi depýtat óz sózinde. A.Perýashevtiń aıtýynsha, kóp nárse qoldanystaǵy zańnamany taldaý máselesi boıynsha Úki­met­tiń Ulttyq kásipkerler palatasymen qanshalyqty úılesimdi jumys isteı alatyndyǵyna baılanysty bolmaq. «Eger bul máselege tolyqtaı múddeli bolsaq, berilgen merzimniń ishinde úlgeremiz dep oılaımyz. Al eger Úkimet atalǵan merzimde bul mindettiń údesinen shyǵa almasa, ıaǵnı Prezıdenttiń tapsyrmasyn oryndaı almasa, men ózim moratorıı merzimin uzartý týraly ótinish jasaımyn. Sebebi, moratorııden biz mezgilinde ǵana shyǵyp qoımaı, kásipkerlerdiń qyzmetin retteıtin jańa quqyqtyq bazamen shyǵýymyz kerek», dep túıindedi óz sózin A.Perýashev. Sondaı-aq, A.Perýashev bıznes-ombýdsmendi Ulttyq kásipkerler palatasynyń usynysy boıynsha Memleket basshysy taǵaıyndaýy kerektigine, bul halyqaralyq tájirıbe jáne otandyq jaǵdaı eskerilgendikten aıtylyp otyr­ǵanyna toqtaldy. «Demek, osy halyqaralyq tájirıbeni jáne otandyq jaǵdaıdy eskere otyryp, palatanyń usynysy boıynsha bıznes-ombýdsmendi Prezıdenttiń taǵaıyndaýy eń tıimdi shara dep oılaımyn. Al bıznes-ombýdsmenniń jumysyn uıymdastyrý mindeti Ulttyq kásipkerlik palataǵa júktelýi tıis. Bul – óte mańyz­dy másele. Sebebi, bıznes-ombýds­mendi kásipkerler palatasy ta­ǵaıyndasa, memlekettik organdarmen arada oryn alatyn daý-damaılardy sheshýdegi olardyń fýnksııalarynyń tıimdiligi tómendeýi múmkin», dep túsindirdi bul máseleni depýtat. Brıfıng barysynda A. Perýashev shaǵyn jáne orta bıznesti tekserýge moratorıı ja­rııalaý kezeńin barynsha nátı­jeli paıdalaný kerektigin de tilgen tıek etti. «Iаǵnı, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine sa­lynǵan moratorııdiń kúshin Úkimet úshin de, kásipkerler úshin de barynsha tıimdi paıdalanǵan jón. Prezıdent moratorııdi eń aldymen, qoldanystaǵy zań­na­many tolyq túgendeý úshin, kásipkerlerdiń qyzmetine qatys­ty barlyq zańdardyń normalaryn kásipkerlik kodeksine shoǵyrlandyrý úshin engizdi», dedi bul oraıda A.Perýashev. Onyń pikirinshe, kásipkerler bul ýaqytty óz isterin retteýge jáne jańa jobalardy iske asy­rýǵa, sondaı-aq, óz áleýetterin anyqtaýǵa jumsaýlary tıis. «Aq jol» demokratııalyq partııasy fraksııasynyń jetekshisi, sonymen qatar, Elbasynyń mem­lekettik organdarǵa bıznestiń damýyna kedergi bolyp otyrǵan jáne kásipkerlik úshin óz ózek­tiligin joǵaltqan barlyq zań aktileriniń kúshterin joıýdy mindettegenin aıtty. «Moratorıı merzimindegi Úkimet pen Ulttyq kásipkerlik palatasynyń basty mindeti de, mine, osy bolmaq», dedi A.Perýashev. Brıfıng barysynda ol prokýratýra organdarynda shaǵymdardy elektrondy túrde qabyldaý jobasy engizilgennen beri Quqyqtyq statıstıka komıtetine 22 myńnan astam kásipker aryz túsirgenin aıta kele, olardyń ishinde óz quqyǵyn bilmeı, tekserýshilerdiń degenine kónip, aıyppul tólegender men máseleni ózgeshe jolmen sheshkender de az bolmaǵanyna toqtaldy. «Máselen, ótken jyldaǵy aryz-shaǵymdardyń sandaryn saraptaı kele, kásipkerlerdiń 75 paıyzynyń zańdy quqyqtary buzylǵany týraly derek-dáıekterdiń jetkilikti ekenine kóz jetkizdik. Osy ja­ǵynan alǵanda da moratorııdiń jarııalanǵany durys boldy. Demek, bul aralyqta elimizdegi kásip ıeleri de óz sharýalarynyń baǵyt-baǵdaryn meılinshe túzep alǵany jón», dedi ol sóziniń qorytyndysynda. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».

Bıznes tynysyn ashady

Shyny kerek, óz isińdi ashyp, shaǵyn jáne orta bıznespen aınalysý ońaı sharýa emes. Alaıda, qazir ońaı emes dep eki qolyńdy qýsyryp otyrýǵa da bolmaıdy. Tyrbanyp eńbek etkenniń ǵana turmysy túzeletinin ómirdiń ózi kórsetip otyr. Onyń ústine úkimettik deńgeıde kásipkerlikti damytýǵa qoldaý jasalyp, orta jáne shaǵyn bıznesti damytýdyń san alýan joldary da usynylýda. Memleket basshysy kásipkerlikke kedergi keltiretin máselelerdi udaıy ózi qadaǵalap, olardy boldyrmaýǵa baǵyt-baǵdar berip keledi. Sonyń naqty bir mysaly, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń kásipkerlerdi qoldaý týraly kúni keshegi málimdemesi deý oryndy bolmaq. Málimdemeden ústimizdegi jylǵy 2 sáýirden bas­tap, 2015 jyldyń qańtaryna deıin shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine tekseris júrgizýge moratorıı jarııalanǵanymen tanysqanda Elbasynyń sózi men isinde sabaqtastyq jatatynyna taǵy bir kózimiz jetti. Bul shaǵyn jáne orta bıznes ókilderiniń boıynda bolashaqqa degen senimdilikti nyǵaıtty. Muny kásipkerlerdi talpynyp jumys isteýge talaptandyratyn qadam deý oryndy. Josparly-josparsyz tekserýler kásipkerge qolbaılaý bolady, iske degen qulshynysyn kemitip, jigerin jasytady. Biz negizinen tiginshilikpen aınalysamyz. Kórpe, jastyq, basqa da buıymdar tigemiz. Tigin sehynda on tiginshi, saýda oryndarynda on adam eńbek etedi. Osynshama adamdy jumyspen qamtyp otyrǵanymyzǵa, bıznes ortada óz ornymyz bar ekenine qaramastan tekseristiń quryǵynan biz de qutyla almaımyz. Keıde aıaqasty kedergiler de kezdese ketedi. Tekserýshi organdar áli de kóp. Osyndaıda qalyptasqan, senimge kirgen kásipkerlik sýbektilerin taýsylyp bitpes, tekserýdiń qanshalyqty qajeti bar dep oılaıtynmyn. Osy moratorıı bul oıymdy dóp basty. Sondaı-aq, maǵan Elbasy málimdemesindegi «eger kásipker zańnyń barlyq talaptaryn oryndaıtyn bolsa, tekserýshi organdar oǵan múlde barmaýǵa tıis!» degen pikiri unady. Saıyp kelgende ózin syılaıtyn kásipker eshqandaı kózboıaýshylyqqa, zań buzýshylyqqa jol bermeýge tyrysady. Al, zań talaptaryn buzǵandarǵa árıne, keshirim bolmaýy tıis. Olardy aıryqsha qadaǵalap otyrý qajet. Eń bas­tysy, josparly tekseristerden bas tartylatyn boldy. Iаǵnı, bul málimdeme kásipkerliktiń damýyna ózindik serpin beredi dep oılaımyn. Teksere bergennen jumys ónbeıdi, ýaqyt zaıa ketedi. Árıne, «Qazannan qaqpaq ketse, ıtten uıat ketedi» degendeı osy erkindikti paıdalanyp qalýǵa tyrysatyndardyń aldyn alý kerek. Onyń túrli joldary bar. Jergilikti jerde zańdy buzý yqtımaldylyǵy joǵary kásipkerlerdiń monıtorıngin júrgizý qajet. Jalpy, bul moratorıı ká­sipkerliktiń tynysyn keńeıte tústi. Qazir kásipkerler de zańdy aınalyp ótýge bolmaıtynyn, talapty oryndaýdyń qajettigin túsinip keledi. Degenmen, tekserýge moratorıı jarııalanýy óz isimdi ashsam ba dep júrgen biraz adamǵa qanat bitireri sózsiz. Munyń ózi jańadan qatarǵa qosylǵan kásipkerdiń tuǵyryn bekitip, býynyn qataıtyp alýyna berilgen mol múmkindik te. Endi kásipkerler qatary kóbeıip, jumys istep jatqandary alańsyz árekettenetin bolady.  Aıtolyq MÝSINA, «Mýsına» jeke kásipkerliginiń jetekshisi. Aqtóbe.

Kedergisiz damý kepili

Elbasynyń kásipkerlerdi qoldaý týraly málimdemesi kóńilimdi qozǵap, qolyma qalam alýyma áser etti. Sonymen... Ár adamnyń kóńili qulaǵan, júregi qalaǵan súıikti isi bolady. Ásirese, azat oıyn júzege asy­­­rýǵa asyǵatyn qazaq qyzdary súıikti isine kelgende barlyq qabilet qaqpalaryn ashyp, qııa­­lyndaǵy ǵajaıyptaryn kórsetýge óte qush­­tar. Áttegen-aıy, kóp qyzdardyń yntyzar kásibin ıgerýge kóldeneń kelip, úlkendik kórsetip, keder­gi jasaıtyndar bar. Sondaǵy aıtatyndary: ol kásip saǵan laıyq emes. Sen degen, eldegi eń úlken ýnıversıtette oqyp, joǵaryda aqsaýsaq bolyp júretin jansyń deıdi. Men ózim úlkender men qurby-qurdastardyń bul syqyldy jel sózine ermedim. Orta mektepti támamdaǵan boıda jas kúnimnen janyma serik qylǵan, tipti júrek qalaýynsha lázzat alǵan súıikti isime kirisip kettim. Tıyndy tıynǵa qosyp, azyn-aýlaq aqshanyń basyn qurap, óz kásibimdi ashýǵa talpyndym. Eńbegim dalaǵa ketpedi. Jas kezimnen óz baýyrlarym men kórshi-qolańnyń balalarynyń shashtaryn ártúrli etip qıyp sheberlengen qoldarym kádýilgi shashtarazǵa barǵanda uıatqa qaldyrmady. Áp degennen, aldyma otyr­ǵyzǵan balapannyń shashyn aıtqanyndaı etip qys­­­qar­typ, tegistep, sylap bere qoıdym. Qal­jama qarap, qońyraıyp turǵan qaǵylez qojaıyn «qabi­letiń bar eken» dep qańǵalaqtap qaldy. Jara­tylysym qyz bolsa da, qolymdy jaıyp ji­be­rip: endeshe, batańyzdy berińiz, dep shyn ótindim. Sol sátten bastap kásibı shash­­­­ta­razdyń qyzmetine kiristim. Basym bos, ýaqytym óz bıligimde tur­ǵan kezde jumysqa erte baryp, kesh qaıttym. Ulyq sheberdiń ár qımy­lyn qalt jibermeı baǵyp júrdim. Kúnnen kúnge she­berligim shyń­­­dalyp, tájirıbem ósti. Birte-birte qyzmetimizdi tutynýshylardyń rıza kóńili men alǵysyna kenele bastadym. Bul mártebeler meniń mereıimdi tasytyp, talabymdy tas-túıin etti. О́z kásibimdi ashsam degen tilegim men nıetimniń juldyzy jarqyraı tústi. Sóıtip, jańa izdenis jolyna tústim. «Izdegen jeter muratqa» demek­­­shi, shashtarazdyqqa oqytyp daıyndaıtyn kýrs týraly jarnamany kózim shaldy. Kóp oılanbastan qujattarymdy ázirlep, Qazalydan Qyzylorda qaıdasyń dep tartyp kettim. Bireýden keıin, bireýden ilgeri keship kele jatqan ǵumyr bar. Attaı on eki jyl buryn, talaptyń tań asyrǵan tulparyna minip, jubaıym Ǵalymjan ekeýmiz Astanaǵa keldik. Taǵdyrymyzǵa rızamyz. Úsh per­zentimizdi elordasynda tárbıelep ósirdik. Úlkenimiz kórshi Reseıdiń myqty bir oqý ornynda bilim alyp júr. Odan keıingileri de Astana mektebinde jaqsy oqyp jatyr. Osy kúnge deıin shashtaraz ashyp, kásip qyldyq. Adal eńbegimizdiń jemisin kórip kelemiz. Negizi, jeke kásipkerlerge qatys­ty is-sharalar men zań-qaýlylarǵa nazar salyp, qoǵamdaǵy árbir tyń jańalyqqa qulaǵymyz túrik júredi. Memleket basshysynyń eńbek adam­daryna kórsetken joly men Úki­metke júktegen izgi tapsyrmalary kóńilimizden shyqty. Oılana kelip, taǵy kásiptiń ıgiligin kórýge bel býdyq. Sodan taıaýda, arǵy-bergi tabysty ekshep, atyn dardaı etpeı-aq qarapaıym ashana ashtyq. Osy isimizge dem bergen Elbasyna rahmet. О́ıtkeni, bul kásibimiz de qanaǵattanarlyq tabys ákele bas­tady. Al endi Elba­sy­nyń myna málimdemesinen keıin áre­ketimizdi budan da shıratyp, kási­bimizdi burynǵydan áldeqaıda keńeı­te túsýge bel baılaýymyz bek múmkin. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, dál qazir Qazaqstanda ushamyn degen qanatqa dúnıe keń bolyp tur!Kúnsulý TURDIEVA. ASTANA.

Bul – bizge de kórsetilgen senim

Elbasymyz ekonomıkamyzdyń ósýine, jumys oryndarynyń kóbeıýine, otandastarymyzdyń ál-aýqatynyń artýyna serpin beredi dep senim arta otyryp, el kásipkerlerin qoldaýǵa baılanys­ty jarııalaǵan moratorıı «bir teriniń pushpaǵyn ılep júrgen» azamattar arasynda tyń serpilis týdyrǵany aqıqat. Biz ǵana emes, kásipkerlikti jolǵa qoıýǵa oılanyp júrgen jandardyń túbegeıli sheshim qabyldaýyna múmkindik bergen sekildi. Eshkim de beıjaı, syrt qalǵan joq. О́ıtkeni, kásipkerlikke keń qoldaý kórsetýdiń nátıjesi el ekonomıkasynyń tynysyn ashý dep túsiný kerek. Bastaǵan isti damytyp, oǵan qosa ekonomıkanyń ártaraptanýyna bizdiń de shama-sharqymyzsha úles qosýymyzǵa septigimiz tımek. Ras, elimizdegi kásipkerliktiń ady­myn ashtyrmaı otyrǵan negizsiz tekse­ris­­­­­­t­erdiń toqtatylatynyn qýana qabyl­­­dadyq. Degenmen, zań aldynda ary taza kez kelgen kásipker tekseris múldem bolmasyn demeıdi. Tehnıkalyq, sanepı­demıologııalyq, eńbek qaýipsizdigi tek­seris­terinsiz is júrgizý múmkin emes. Tek­seris kerek, biraq «shash al dese, bas ala­tyn» artyq tekserýdiń qajeti joq. Da­myǵan memleketterdiń ekonomıkasyn­da oıyp oryn alatyn shaǵyn jáne orta bız­nes ókilderinde memlekettik tekseris júıe­li, ornymen, órkenıetti jolǵa qo­ıyl­­ǵan. Al bizde, jasyratyny joq, tek­­se­rýdiń bir ushy paraǵa negizdelip jatady. Moratorıı mánisi – jemqorlyqqa tusaý salady, isti damytýda kedergi keltiretin elementterden aryltady degen oıdamyn. Bizdiń jumys júrgizýimizdi jeńildetip, memleket qoldaýyn tereń sezinýge senim kúsheıdi. Árıne, elimizde shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi kóbinese qyzmet kórsetý salasynda jumys júrgizedi. Moratorııde kórsetilgen merzim bir esepten, bizge, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine degen jaýapkershilikti de arttyra túsedi. О́ıtkeni, osy merzim ishinde memleket tarapynan ózimizge artylǵan senimdi bizdiń qanshalyqty aqtap shyǵatynymyz da synǵa túsedi. Bıznes júrgizý úshin ynta az, oǵan qoldaý kórsetilmese tynysy ashylmaıdy. Sondyqtan Elbasy jarııalaǵan moratorıı qoǵamda oń serpilis týǵyzdy. Tek ony ózimizge de, qoǵamǵa da paıdaly turǵyda jarata bilsek bolǵany. Nurahan ShUŃǴYLOV, «Aqbota» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi. Mańǵystaý oblysy, Beıneý aýdany.

Serpin alatyn bolady

«Eńbek etseń emersiń» degen danalyqty berik ustanyp, Almaty oblysy, Sarqan aýdanynda shaǵyn kólde balyq ósirýmen kásipkerlik jumysqa kirisken edim. Kásibime adal bola bilgendikten birtindep jemisin kóre bastadym. Búginde Taldyqorǵan qalasynan «Qaratal» atty kafe ashyp, shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna ózindik úlesimdi qosýdamyn. Ýaqyt talabyna saı zańnama sheńberinde ashqan demalys ornynyń halyqqa kórsetip jatqan qyzmeti óz aldyna. Onymen shektelip qalmaı, Taldy­qor­ǵan­daǵy «Atameken» atty kásipkerler oda­ǵy­nyń tóraǵasy bolyp ta eńbek etýdemin. Qaramaǵymda 20-dan astam adam eńbek etedi. Mine, osyndaı tájirıbem bolǵandyqtan, Elbasynyń kásipkerler jumysyn tekserýge 2015 jyldyń 1 qańtaryna deıin moratorıı jarııalaǵanyna shyn qýana otyryp aıtarym, Memleket basshysynyń Jarlyǵy der kezinde jarııalandy, endi sol quzyrly qujattyń paıdasyn el kásipkerleri kórip, alǵystaryn aǵytqan ústine aǵyta beretinine senemin. О́ıtkeni, sol ıgilikti kóretin kásip­kerdiń biri ózimmin. Shyny kerek, tekserýdiń de tekserýi bar ǵoı. Endi el ekonomıkasy, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznes tyń serpin alyp, onyń paıdasyn qarapaıym halyq molynan kóretin boldy. Qaırat DÚZGENBAEV, kásipker. Almaty oblysy.