Eldik pen egemendiktiń joly

О́ıtkeni ol bul jaǵdaıdyń «tabı­­ǵatyna» óńirde jumys istegen kezinen bastap-aq qanyq bolyp, sońy­nan onyń respýblıkalyq, tipten odaqtyq deńgeıde qaterli isikke aınalyp ketkendigin jaqsy túsindi. Osy turǵyda onyń ekonomıkalyq saıa­sattaǵy kúrdeli qatelikterge basa nazar aýdarýy da zańdy nárse. Son­dyqtan Elbasy eldegi ahýal­dyń osynshama ýshyǵýynyń sebebin «qaıta qurý» barysynda odaqtyq basshylyqtyń kópirme sózder jáne jalań urandarmen áýestenýge boı urýymen baılanystyra qarady. Sebebi saladaǵy shynaıy jaǵdaı nasharlap, túıtkil máseleler Keńes Odaǵy aýma­ǵynda oryn alyp, qordalana tústi. Ortalyq bılik týyndaǵan ahýal­dy ózgertýge qabiletsiz bolyp shyq­ty. Olardyń oǵan saıası erik-jige­ri jetispedi. N.Nazarbaev ózine tán týra­shyldyǵymen Máskeý­degi kósem­der aldynda KSRO ekonomı­kasy­nyń jaǵdaıyn eshkimniń naqty bilmeı­tindigin betterine basyp, azyq-túlik óndirisi men josparlardyń «arty­ǵymen» oryndalýyndaǵy kózboıaý­shylyqtardyń betin ashyp, bárin ja­ıyp saldy. Qazaqstannyń tek shıkizat kózi retinde ǵana «damyp», áleýmettik jáne ekologııalyq daǵdarysqa ushyra­ǵandyǵyn da kóterdi.

Egemendiktiń aldyndaǵy jyldary Qazaqstanda shıelenise bastaǵan saıası kúres jaǵdaıynda qoǵam­dyq-saıası ahýal kúrt ózgerip ketti. Qarama-qarsy kózqarasty ustanatyn keıbir teris pıǵyl tanytqan toptar avtonomııalyq saıasat júrgizýge tyryssa, al onyń ekst­remıstik bóligi jeke aımaqtardy Qazaq Keńestik Respýblıkasy qura­my­nan shyǵarýǵa shaqyrdy. Al ulttyq qoǵamdyq-saıası birlestikteri bolsa, Qazaqstannyń KSRO quramy­nan shyǵýynyń qajettiligin talap etti. 90-jyldardyń basynda respýblıkanyń ekonomıkalyq jaǵdaıy da nasharlap, óndiris qul­dyrady, aqshanyń qunsyzdanýy toq­tamaı qoıdy. Respýblıkada ulttyq tabys pen eńbek ónimdiligi tómendedi. Halyq tutynatyn taýarlardyń baǵa­sy úsh esege deıin ósti. Bul áleý­­met­tik ahýaldy shıelenistirip jiber­di. Qoǵam jiktelip, ol eski men jańa, ótken men bolashaq qaǵıdaty bo­ıynsha ekige qaq aıyrylyp, onyń irgesi sógile bastady. Onyń ústine ondaǵan jyldar boıy qalyptasyp, qatyp qalǵan kózqarastar men oılaý júıesinen adamdar qol úzgileri kel­meı, ómiri men ahýaldy ózgertýge degen qarsylyqty da batyl túrde eń­serý sııaqty áleýmettik-saıası prob­lemany sheshý qajet boldy.

Odaqtyń ydyrap bara jatqan­dyǵyn jaqsy túsinse de, N.Á.Nazar­baev «egemendik sherýi» kezinde asyǵyp-aptyqpaı, ár qadamyn jan-jaqty oılastyryp, nyq basty. Basqa odaqtas respýblıkalardyń keıbirinde oryn alǵan ultaralyq qaqtyǵystardaǵy sııaqty bizde qantógis­ter men anarhııaǵa jol beril­medi. Olardyń basshylary máseleni saıasılandyryp, «demokratııa» oıyndarymen aınalysyp jatqan­da, Elbasy qatelikter jiber­meı, ómir qoıǵan suraqtarǵa naqty jaýap izdep, halqyn trage­dııadan aman alyp qaldy. Prezıdenttik ınstıtýtqa negizdelgen jańa saıası júıe Qazaqstandaǵy memlekettik bıliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etti.

Memlekettiń negizin qalaýshy retinde N.Á.Nazarbaev jappaı jaı­la­ǵan ekonomıkalyq jáne áleýmet­­tik daǵ­darysty tejep, jaǵdaıdy tu­raq­tandyrýǵa, birlik pen tatýlyqty or­nyq­tyryp, ony ári qaraı damytyp, nyǵaıtýdyń durys baǵytyn aıqyndaı aldy. Elbasy memleket­tiń aldynda bir mezgilde josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomı­ka­ǵa, bir partııalyq ámirshilik-ákim­shi­lik júıeden demo­kratııa­lyq júıege, dástúrli sanadan lıberal­dyq qundylyqtarǵa kóshý mindeti turǵandyǵyn dáleldedi. Desek te, kópshilik sheteldik sarap­shy­lar Táýelsiz Qazaqstannyń bolashaǵy joq, ol derbes ómir súrýge daıyn emes, onyń ulttyq valıýtasy shek­ten tys qunsyzdanyp, qarjy-ekonomı­­k­a­­lyq júıesi kúıreıdi, ol artynan áleý­mettik dúmpý men búlikke ulasady dep, tipti onyń merzimin de kórsetip, bal ashty.

Alaıda N.Á.Nazarbaev óz­ge­rister dáýirinde kóshbasshylyq sy­na­­­ǵynan abyroımen ótip, óziniń múm­kindikterin dáleldeýge týra keldi. Onyń saıası erik-jigerin shetel­dik sarapshylardyń da moıyndaýy­na týra keldi. Elbasy­nyń keńestik júıe kúniniń ót­ken­digin aıqyn túsin­gendigine, elin aman alyp qalǵan­dy­ǵyna olardyń kózderi jetti. Son­dyq­tan sarapshylar N.Nazarbaev bolmasa, Qazaqstan Pákistannyń kebin kıer edi degen tujyrymǵa keldi. Olar onyń tótenshe jaǵdaı jarııalamaı, kúsh kór­setpeı-aq ishki búldirgish kúsh­ter­di jeńip shyqqanyna kúmán keltirmeıdi.

Eń bastysy, túpkilikti ózgeris jasaýdy qajet etetin óte qıyn kezeńde ondaǵan jyldar boıy qalyptasyp qalǵan qasań bolmysty da batyl túrde jańǵyrtý kerek edi. Buǵan qarsylyq jasaǵandar da kóp boldy. Adamdar 70 jyl boıy boılaryna sińip qalǵan jalǵan álemniń qııalı elesinen qol úzgileri kelmedi. Elbasy olardy shyndyqtyń qatal, alaıda jalǵyz shynaıy álemine qaıtardy. Qıyndyqtarǵa qaramastan Elbasynyń eldi modernızasııalaý jobasy qoǵamnyń tabıǵaty men halyqtyń janyn ózgertti. Endeshe N.Á.Nazarbaevtyń jańa eńbeginiń qoǵamnyń tarıhı sanasynyń damýy men rýhanı jańǵyrýyna tıgizer yqpaly orasan zor bolary kúmánsiz.

Japsarbaı Qýanyshev,

qoǵam qaıratkeri