Qazaq sportynyń qara nary

Parlament Májilisiniń depýtaty, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev» jáne II dárejeli «Barys», «Ha­lyq­tar dostyǵy» ordenderiniń ıegeri, KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyq­­­­ty­rýshysy Temirhan Dosmuhambetov ómiriniń ónegeli tustary kóp. Alla taǵala áý bastan nyǵmet bergen, Temirhan Dosmuhambetov otyzdyń bel ortasynda KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy atanyp, odan ári Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, eki márte Sport jáne týrızm mınıstri, eki márte Prezıdenttiń Is basqarmasynyń basshysy, Astana qalasynyń ákimi qyzmetterin abyroımen atqardy. Temirhan Myńaıdaruly – táýelsiz Qazaq eliniń aıaǵynan qaz turyp, álemge tanyla bastaǵan tusynda qara nardaı qaırat qylyp, beınet keshken úlken tulǵanyń biri. Elbasynyń qasynda júrip, Astana qurylysyna bilek sybana aralasty, jas qazaq memleketiniń eńsesin kóterýine atsalys­ty. Saıasattyń qyr-syryna qanyqty. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterildi. Endi biz Dosmuhambetov ómiriniń óne­­­­gesi mol tustarynan áńgime shertip kó­reıik. Ustazǵa arasha Bul ómirdiń qyzyǵy men shyjyǵy qatar júredi. 1975 jyly kútpegen jerden bapkeri Asqar Asýbaevtyń basyna bult úıirildi. Almaty deneshynyqtyrý ıns­tıtýtynyń kúres kafedrasynda qyz­met isteıtin onyń úsh shákirti bir mılısııa qyzmetkerin soqqyǵa jyǵyp, túrmege túsedi. Ol kez Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń dúrkirep turǵan shaǵy. Asqar Asýbaev partııa múshesi bolatyn. Instıtýttyń partııa uıymy úsh shákirti buzaqylyq jasaǵan jattyqtyrýshyny jınalysqa salyp, bastaýysh partııa uıymynyń jetekshisi Fınogenova oǵan qatty shúıligedi. Ol Asýbaevty partııa qatarynan shyǵarý kerek deıdi. Ustazynyń basyna túsken jaǵdaıdy estigen Temirhan Dosmuhambetov ony ertip, Almaty qalalyq partııa komı­tetiniń hatshysy Qarken Ahme­­­tovtiń aldynan bir-aq shyǵady. Ahmetov – uzaq ýaqyt qazaq sportyn basqarǵan, elge tanymal azamat. Bolǵan oqıǵaǵa qanyqqan ol birden Sovet aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysyna telefon soǵady. – Asqar Asýbaev myqty balýandar baptap júrgen jattyqtyrýshy, – deıdi Qarken Ahmetuly aýdandyq partııa komıtetiniń basshysyna. – Ol shahmatshy daıyndap júrgen joq, aıqasqa túsetin jigitterdi baýlyp júr. Sportshylar qatelikke urynǵan eken. Olar zań júzinde jazasyn alady. Shákirtteri úshin jattyqtyrýshyny qatty jazalaýdyń qajeti bola qoımas... Uzamaı Almaty qalasy Sovet aýdan­dyq partııa komıtetiniń bıýro májilisi ótedi. Sonda Fınogenova jattyq­ty­rý­­shyny partııa qatarynan shyǵarý týra­ly usynysyn taǵy ortaǵa salady. Sol kezde aýdandyq komsomol komı­tetiniń birinshi hatshysy sóz surap, Asqar Asýbaev shákirtteriniń aýdan kólemindegi qoǵamdyq jumystarǵa belsene atsalysatynyn, ásirese, kóshedegi tártipti qadaǵalaıtyn erikti halyq saqshylary qatarynda samboshylardyń kóp ekenin aıtyp, jattyqtyrýshyny qoldap shyǵady. О́zge bıýro músheleri de Asýbaevty partııa qatarynan shyǵarýǵa kelispeıdi. Kóptiń pikirin asyqpaı tyńdaǵan aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy jınalysty qorytyp, nátıjesinde Asqar Asýbaev partııa qata­rynda qalýmen qatar, ınstıtýttaǵy jattyqtyrýshylyq qyzmetin odan ári jalǵastyrady. Mine, 26 jastaǵy jas jattyqtyrýshy Temirhan Dosmuhambetov qalalyq partııa komıtetiniń hatshysyna jol taýyp, ustazyna osylaısha arasha túsedi. Máskeýdi moıyndatý Sambo kúresiniń otany Reseı ekeni belgili. Tuńǵysh álem chempıony Davıd Rýdman negizin qalaǵan Máskeýdegi «Sambo-70» kásipqoı mektebi kúrestiń osy túrinen ondaǵan jahan jeńimpazyn daıyndady. Orys memleketiniń astanasynda ornalasqan ataqty mekteptiń samboshylary 1977 jyly Temirhan Dosmuhambetov baptaǵan qazaq balalaryna ese jiberip qoıdy. Sol jyly Máskeý qalasynyń ashyq birinshiliginde onyń tórt shákirti chempıondyq tuǵyrǵa kóterilip, qazaq balýandary komandalyq esepte bas báıgeni jeńip aldy. Mundaı bıikke buryn-sońdy odaqtas respýblıkalardyń eshqaısysy jetip kórmegen edi. – Qazaq ýnıversıtetiniń balýandary Rýdmannyń mektebinen basym tústi, degen habar qulaǵyma tıisimen Dosmuhambetovtiń jattyǵý zalyna ádeıi bardym, – deıdi Asqar Asýbaev sol kúnderdi eske alyp. – Barsam, aıadaı ǵana kúres zalynda jattyǵý qyzyp jatyr eken. Jattyǵý bitken soń Temirhan shákirtterin ortaǵa jınap, árqaısysyna minezdeme bere bastady. «Sen osy betińnen tanbasań, álem chempıony bolasyń», dedi tapaldaý kelgen qara balaǵa. «Sen álem chempıony... sen Eýropa chempıony... sen SSSR chempıony bolasyń». Osylaısha birneshe balany kezek-kezek ornynan turǵyzyp, bir jaǵy qaırap, bir jaǵy keleshek kúnderge úmittendirip, jalyndy sóz aıtty. Ol tusta qazaq samboshylary Keńes Odaǵyn moıyndata qoımaǵan edi. Bizden álem, Eýropa chempıondary shyǵa qoımaǵan kez. Dosmuhambetovtiń sózi sol kezdegi myqty degen sport mamandarynyń ózine bos qııal bolyp estilýi múmkin-tin. Qazir qarap otyrsaq, Temirhan Myńaıdaruly uıadaı ǵana zalda qaradomalaq baýyrlaryn baptap júrip, jastyǵyna qaramaı kúres shyńyna qulash sermegen eken. Arada úsh jyl ótkende, 1981 jyly 18 jastaǵy Aıtjan Shańǵaraev eresekter arasynda Keńes Odaǵynyń chempıonatyn utyp alyp, Dosmuhambetovtiń bapkerlik biliginiń joǵary ekenin dáleldedi. Ol – sambodan KSRO-nyń eresekter chempıonatyn utqan birinshi qazaq balýany. Aıtjan odan ári Eýropany moıyndatty, Álem kýbogyn jeńip aldy. Onyń ókshesin basyp, álem chempıony Máden Qalıekov shyqty. Odan keıin dzıýdo maıdanynda Bostan Jańbyrbaevtyń baǵy jandy. Ol 1987 jyly Keńes Odaǵy chempıonatynyń kúmis júldegeri atandy. Odaq chempıonatynyń júldegerleri Qaırat Shańǵaraev, Valentın Pogodın, Vladımır Mýkamelov, Dúnıejúzilik stýdentter oıyndarynyń jeńimpazy Zııadın Isabekov... Aıtyp-aıtpaı ne kerek, Dosmuhambetovtiń QazMÝ-diń shaǵyn zalynda jattyǵatyn samboshylar komandasy Qazaqstan men Keńes Odaǵynyń aıtýly jarystarynda san márte top jardy. Bul komanda 1979 jyly dzıýdo kúresinen Búkilodaqtyq stý­dentter oıyndarynyń jeńimpazy atandy. Iá, «Ustazdan shákirt ozar», degen sóz osyndaıda aıtylsa kerek. Bapker ben shákirttiń birin-biri rııasyz kóńilmen syılaǵany qandaı jaqsy. Temirhan Dosmuhambetov qandaı bıik laýazymǵa qol jetkizse de, Asqar Asýbaevtaı ustazynan eshqashan alystaǵan emes. Qýanyshynda qasynda bolady. Aǵasy qınalsa, qolyn sozady. Sonaý 1969 jyly bastalǵan syılastyqqa áli kúnge deıin qylaý túsken joq. Qarken aǵamen tanysý Temirhan Dosmuhambetovtiń qazaq sportynyń sol kezdegi basshysy Qarken Ahmetovpen tanysýynyń ózi qyzyq boldy. Áskerden jańa kelgen jas jattyq­tyrýshy QazMÝ-diń kúres zalynda qyryq shaqty balany kúreske baýlyp jatqan. Bir kezde denesi tyǵyrshyqtaı, dóńgelek júzdi kisi kilem shetine kelip: «Áı, qaıdasyń?» dep erkinsı ún qatty. Dosmuhambetov bolsa: «Jar­ty saǵattan keıin qolym bosaıdy, sosyn sóıleseıik», – dep jattyǵýyn jalǵastyra berdi. Arada jarty saǵattaı ýaqyt ótkende, álgi kisi zalǵa qaıta kirdi. Qasynda ýnıversıtet deneshynyqtyrý kafedrasynyń meńgerýshisi Semen Lıberman bar. Boıy syryqtaı Semen Lazarevıch tápeltek, beıtanys kisiniń aldynda elpeńdep, álsin-álsin ıiledi. – Sen qaıdan bolasyń? – dedi beıtanys kisi muny kilem shetine shaqyryp. – Qostanaıdanmyn, – dedi jas jattyqtyrýshy saspaı. – Qazaqstandaǵy myqty jattyq­ty­rý­shylardyń bárin bilemin. Seni neǵyp bilmeımin? – dedi álgi kisi jylyushyraı sóılep. – Bilmedim. – Sen maǵan unadyń. Seni kóp adam jaqsy jattyqtyrýshy deıdi. Tanysyp qoıaıyq, respýblıkalyq Sport komıtetiniń tóraǵasy Qarken Ahmetov degen aǵań bolamyn. ...Qazaq sportynyń tarıhyndaǵy eki áıgili basshy qarapaıym ǵana kúres zalynda osylaısha tanysyp edi. Shapaǵat shýaǵy Aǵaıyndy Nurǵoja, Aıtjan, Qaırat Shańǵaraevtardyń analarynan basqa arqa súıer eshkimi joq-tyn. Dosmuhambetov úsheýin de baýyryna tartyp, boz kilemde qatar baptady. Aıtjan qazaq samboshylarynan birinshi bolyp Keńes Odaǵynyń eresekter chempıonatynda jeńimpaz atanýmen qatar, KSRO halyqtary spartakıadasynda eki ret júldegerler qatarynan kórindi. Nurǵoja Qazaqstannyń birneshe dúrkin chempıony atanyp, odaqtyq iri jarystardyń talaı báıgesin aldy. Kúrestiń úsh túrinen sport sheberi. Al Qaırat bolsa, KSRO birinshiliginiń eki dúrkin júldegeri. Ákeleri erte qaıtys bolyp, analary temirjolda jumys istegen aǵaıyndy úsh balýan jas kezderinde turmys taýqymetin kóp tartty. Bulardyń jaǵdaıyn jan-tánimen túsingen Temirhan balýandardyń anasyna uldarynyń taǵdyryn ózine tapsyrýyn ótindi. Jáne munymen shektelmeı, Qaıratty baýyryna basqysy keletinin aıtty. Júregi názik ana shydamaı, jylap jiberdi. Dosmuhambetov kishkentaı Qaıratty qolynan jetektep, zaıyby Sáýle ekeýi turatyn jataqhanaǵa alyp keldi. Kóńildiń keńdiginen aıadaı bólme úsheýine tarlyq jasaǵan joq. Arada úsh aı ótkende, Qaırat anasyn saǵynyp, úıine qashyp ketti. Erteńine ustazynan uıalyp, kúres zalynyń tabaldyryǵynan áreń attaǵan. Aǵasynan keshirim surady. Bapkeri esh renjigen joq. «Túsinemin. Bári jaqsy bolady», dedi judyryqtaı balany baýyryna qysyp turyp. Kezekti KSRO chempıonaty qarsa­­­­­ńynda Qaırat jol apatyna ushyrap, julyn omyrtqasyna zaqym keldi. О́mir men ólim arpalysqa túsken almaǵaıyp sátte Temirhan aǵasy taǵy da kómekke keldi. Bilikti neırohırýrg dáriger taýyp, shákirtiniń operasııasynyń sátti bolýyn tiledi. Sosyn Qaırat aıaǵynan turyp ketkenshe, bir jyl boıy halin surap, járdem berip turdy. Kúres balalardy shyńdap qana qoıǵan joq, olarǵa kúndelikti azyq boldy. Dosmuhambetov shákirtterine stýdent ashanasynan tamaq ishetin talon alyp beretin. Jaqsy kúresken balalarǵa ózi jataqhanada turyp jatsa da, jalaqysynyń jartysyna kezek-kezek sporttyq kıim áperedi. Al shákirti Máden Qalıekov álem chempıony bolǵanda shattanǵany sonshalyq, jigitterge dastarqan jaıý úshin ústindegi qymbat baǵaly bylǵary kýrtkasyn arzan baǵaǵa satyp jiberdi. Joldasbekovpen júzdesý Bir kúni kafedra meńgerýshisi Se­men Lıberman men sportklýb bastyǵy Temirhan Dosmuhambetovti ýnıversıtet rektory О́mirbek Joldasbekov ózine shaqyrtty. Rektorǵa barar aldynda Semen Lazarevıch: «Rektor seni ýnıversıtettiń Ystyqkóldegi lagerine dırektor etip taǵaıyndaıdy. Lagerdiń eki kottedjin jáne ashanasyn jóndeý kerek. Sen rektordyń aldyna birinshi ret bara jatyrsyń. Ol kisi birinshi joly eshkimniń qolyn keri qaqpaıdy. Qurylysqa qajetti materıaldy kóbirek sura», dep Dosmuhambetovke smetany eki esedeı artyq jazdyrdy. Ekeýi rektorǵa kirdi. Joldasbekov Dosmuhambetovke Ystyqkóldegi lagerge basshy qutaımaı júrgenin, demalys ornynyń stýdentter men ustazdar úshin óte mańyzdy ekenine toqtaldy. Sóziniń sońynda rektor osy ýaqytqa deıin sport klýbyn bıik deńgeıge kótergen Dosmuhambetovke óziniń zor senim artyp otyrǵanyn jetkizdi. Temirhan rektorǵa alǵys aıtyp, smetany aldyna qoıdy. Ony qolyna alǵan Joldasbekov: «Qyzmetke endi kirisken jas mamannyń meni aldaǵany jaraspaıdy. Men matematıkpin», dep shatyrdy jóndeý úshin neshe shıfer kerektigin, shıferdi qaǵýǵa qansha shege qajettigin taban astynda sanap shyqty. Sóıtti de: «Muny sen óz oıyńnan jazǵan joqsyń, – dep janaryn tómen salyp, qysylyp turǵan Dosmuhambetovke qarady. – Bulaı jazdyrǵan Semen Lazarevıch. Siz nege jas mamandy alǵashqy kúnnen ótirik aıtýǵa úıretesiz?!». Bir jylda Ystyqkóldegi lager­­­diń úsh basshysy ornynan bosap, tór­tinshi basshy bolyp qyzmetke kiris­ken Temirhan jergilikti qyrǵyz aǵaıyn­darmen til tabyspaıynsha, sharýanyń alǵa baspaıtynyn jaqsy túsindi. Shyny kerek, alǵashynda bul jerden bereke taýyp, jańa ortaǵa sińisip ketetinine sene qoımaǵan. Ýaqyt óte kele Ystyqkól basshylarymen, órt són­dirý, elektr jaryǵy, tehnıkalyq baqylaý, sanepıdemstansa sekildi qyzmet oryndary jetekshilerimen syılasyp, kól jaǵasyndaǵy ıppodromda mereke kezderinde sambo, dzıýdo jáne bokstan sheberlik jekpe-jekterin uıymdastyrdy. Dosmuhambetov lagerde kúres seksııasyn ashty. Seksııaǵa qazaq stýdentterimen birge jergilikti qyrǵyz balalaryn da tartty. Sodan bas­tap, ystyqkóldikter qazaqtardy syılaıtyn boldy. QazMÝ-diń Ystyqkóldegi lagerin jeti jyldaı basqarǵan Dosmuhambetov respýblıkalyq «Eńbek rezervteri» sport qoǵamynyń tóraǵasy bolyp saı­­­­landy. Buryn qatardaǵy sport qoǵa­my­nyń birinen sanalǵan uıym eldegi eń iri ári myqty sport qoǵamyna aınaldy. Túıin Adam balasy taǵdyryna táýeldi. Temirhan Dosmuhambetovtiń taǵdyr-talaıyna qazaq sportynyń nardyń beli qaıysar júgin arqalaý jazylypty. Sondyqtan da bolar, biz keıip­ke­ri­mizdiń negizinen sporttyq ómirine qatysty sóz qozǵadyq. Ol kisiniń saıa­sattaǵy joly da talaı áńgimege arqaý bolary anyq. Bekbolat TILEÝHAN. ASTANA. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Azııa Olımpıadalyq keńesiniń vıse-prezıdenti, Ult­tyq Olımpıada komıtetiniń prezıdenti, KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysyTemirhan Dosmuhambetov pen Monako knıazi, bobsleıden 5 márte Olımpıada oıyndaryna qatysqan Alber II Sochıdegi Qazaq úıinde.