О́tejan aǵa qarapaıym jan edi. Tóńiregine árdaıym jymııa qarap, kúlimdeı kóz tastaıtyn. Onyń jaıdary óńinen eshqashan asyp-sasýdyń, asqaqtap tasýdyń, shytyrlaǵan shytyrman ashýdyń, qorqynysh pen úreıdiń sesin sezbeıtinsiz. Árdaıym sabyr saqtap, ne de bolsa aqyryn kútetin. Burq-sarq qaınap jatatyn qaıbiriniń de túbi bir sabasyna túsetinin jaqsy biletin. Osy bir tuńǵıyq tózim ony ómirdiń talaı talqysyna salyp kórdi. Talaıynan aman-esen alyp ta qaldy.
Áli esimde. Bir joly akademık Salyq Zımanov telefon soqty: «Onjyldyqty bitirgen soń Fort-Shevchenkoǵa baryp bir-eki jyldaı bala oqyttym. Jigitter sony eskerip, kóne mektepti jóndep, maǵan atyn beripti. Sony birge baryp kórsek qaıtedi», – dedi. Bardyq. Qaıtarda Aqtaýda úlken qabyldaý jasaldy. Manadan beri tyrp etpeı, jaıbaraqat tyńdap otyrǵan akademık kúlimdep qaraǵan aqsary kisiniń aty atalǵanda ornynan ushyp turdy. Qarsy baryp qushaqtap amandasty. Olar sol jerde on segiz jastarynda Fort-Shevchenkoda tanysypty. Ekeýi de óleń jazǵan eken. Aýdandyq gazette birge basylyp turǵan eken. Búginde – bireýi áıgili ǵalym. Ekinshisi elge eleýli azamat, belgili qoǵam qaıratkeri.
Uly Otan soǵysy bastalǵanda alǵashqy myń jarym adammen birge ekeýi de áskerı komıssarıatqa shaqyrtylypty. Sákeń maıdanǵa alynyp, Bakýden saıası kýrsqa jiberilipti. О́tekeń densaýlyǵy jaramaı alys ólkege jumsalypty. Olaı bolatyn sebebi de bar edi. Mańǵystaýdyń bala-shaǵasyna deıin túgel biletin Toqsanbaı, Dań, Sam, Artyqbaı, Aıtýǵan, Qulysh, Qojyq bılerdiń tikeleı urpaǵy Alshymbaıdyń sút kenjesi О́tejan, týmaı jatyp taǵdyrdyń talaı ótkelinen ótip úlgergen edi. Baı-kýlaktyń balasy atandy. Qýdalandy. Mal baqty. Qoı túnetti. Aıdalada búrisip uıyqtap jatqan jetim balany shaıtan eken dep qolyna temir kúrek alyp tamaǵynan orǵaly jatqanda jandármen qyryldap, aıqaı salyp aman qalady. Jazǵyturym jaraǵan býra qýyp, tósiniń astyna endi ala bergende bireýler kórip qalyp, ázer qutqaryp alady. Eń aıaǵy 1942 jyly naýryzda Forttaǵy áskerı komıssarıat qaıta shaqyrady. Jaıaýlatyp júrip ketedi, qalyń boranda adasady. Bir ýaqytta aıaǵynyń astyna qarasa ushpa quzdyń basynda tur eken. Endi bolmaǵanda shyńnan ushyp kete jazdapty.
Bul joly ol eńbek batalonyna alynady. Túrikmenstan, О́zbekstan qalalaryn basyp ótip, Taldyqorǵanda júrip jatqan Túrksib qurylysyna jetedi. Eki jyldaı istegen soń Tashkentke oqýǵa jiberiledi. Jalalabad, Osh tóńireginde júrip bezgekke ushyraıdy. 1945 jyly elge oralady. Partııa-keńes qyzmetinde isteıdi. 1947 jyly Almatynyń joǵary partııa mektebine jiberiledi. Maıdannan qaıtqan Halyq Qaharmany Hıýaz Dospanovamen birge oqıdy. Sonyń qurmetine sábıiniń biriniń esimin Hıýaz qoıady.
Dostyqqa adal, joldastyqqa berik, halyqqa qyzmet etýde qalt baspaǵan О́tejan 1949 jyly partııa mektebin úzdik bitiredi. Týǵan jerge oralady. Shevchenko, Mańǵystaý, Maqat, Jańaózende úgit-nasıhat, uıymdastyrý bóliminiń basshysy, aýdandyq keńes tóraǵasynyń orynbasary, aýdandyq partııa komıtetiniń úshinshi, ekinshi hatshysy bolyp isteıdi. Bul, árıne, qaıda da úzdik oqyǵan, úlken erýdıt, óner, bilim, rýhanııat dese ishken asyn jerge qoıatyn О́tekeń úshin onsha úlken qyzmet emes edi. Alaıda, ótimdi sóz, jaǵymdy minez, bıik parasat óte-móte qajet jerlerdiń bárine de kóp kóńilinen shyǵa biletin bilikti qyzmetker О́tejan Alshymbaev úzbeı jumsalyp otyrady. Qoǵamdyq qyzmetten qol úzbeıdi. Táýelsizdik jyldarynda ómiriniń sońyna deıin 30 jyl boıyna Jańaózen qalasynyń ardagerler uıymyn basqarady.
Mańǵystaý topyraǵyn basqandardyń ony bilmeıtinderi joq. О́tekeń tańdy tańǵa uryp, Seńgirbaıdyń Murynynan, Baltabastyń Túmeninen, Jańǵabyldyń Sáttiǵulynan hıssa-jyr, О́skenbaıdyń Muratynan, Ibraımniń Shamyǵulynan kúı, Medet Eńsepten, Toqabaı Alqajannan, Shońaı Alshyn men Nurnııazdan, Abyz Báshennen áńgime, shejire tyńdap ósken quıma qulaq. Onyń aspaı-saspaı, tókpeı-shashpaı aıtatyn sabyrly áńgimesi boz ingenniń búlkilindeı, balbyrap tartqan maısa kúılerine tánti bolmaǵan birde-bireý joq. Bári de О́tekeń dese aıryqsha izet bildiretin. Jastaıynan Mańǵystaýǵa barǵan Dáribaı Hangereev, Tólesin Álıev, Jalaý Myńbaev, Oraz Isaev, Ahmet Mánetovter moınyna alqyzyl galstýk baılaǵan elgezek shákirt О́tejan Alshymbaev, bertin kele Sábıt Muqanov, Serke Qojamqulov, Shara Jıenqulova, Roza Baǵlanova, Ábdihamıt Sembaev, Májiken Býtın, Táribaı Sháýkenbaev, Ábý Sársenbaev, Juban Moldaǵalıev, Farıza Ońǵarsynova, Ábdijámil Nurpeıisov, Zeınolla Qabdolov, Roza Jamanova, Ǵafý Qaıyrbekov, Shámshi Qaldaıaqov, Tólegen Aıbergenov, Tóregeldi Sharmanov, Kamal Ormantaev, Kenjeǵalı Saǵadıev, Estóre Orazaqov, Ǵubaıdolla Aıdarov, Shaıqy Erkeǵulov, Rahmet О́tesinov, Ibýlla Sarıev, Salamat Shalabaev, Qabıbolla Sydıqov, Ámın Tuıaqovtarmen dos, syılas bolyp, parasat paıymymen tańǵaldyrdy. Keıingi kezde halqynyń ardaqty uly Báıken Áshimovpen bas quda bolǵanyn masattana aıtyp otyratyn. Altaılyq Oralhannyń, túrkistandyq Temirhannyń, atyraýlyq Dúısenbek pen Tabyldynyń, mańǵystaýlyq Esenǵalı, Sabyr, Svetqalı, Saıyn, Ánýarlardyń bárin birdeı kórip, syrttaı súısinip baǵalaıtyn. Ultymyzdyń kósegesin kógertetin de osyndaı kóńil ǵoı.
El dep emeshegi quryp, óner dep ózegin úzgen О́tejan aǵamyz da o dúnıelik bolyp ketkeli jyljyp jyl ótti. Shetpeden Hıýaǵa shyǵatyn uly joldyń boıyndaǵy Qamysbaıdaǵy qudaı qosqan qosaǵy Aǵı qyzy Aqzerdiń qasyna bardy. Bul ejelgi qorymdaǵylardyń burynǵylary О́tekeńniń babalaryn, keıbireýleri ózin jaqsy bildi.
Aqzer apaı da aıtýly jerdiń qyzy edi. «Kúıkennen bergi Murynnan, eki júz jáýmit urynǵan. Eregisken jaý edi, esesi ketip burynnan» dep bastalatyn halyq jyryn kóp adam biledi. Sonda aıtylatyn «Baıboz, Janboz eki aýyl» dep keletin túrikmender alamanyna tap bolatyn eki baı aýyl onyń tórkinderi edi. Sol qyrǵynda talaýǵa ushyraıtyn Segizbaı, Sarbolattardyń aýyly onyń tórkini bolsa, meniń naǵashym edi.
Týra naǵashym Sarbolat Kóktem bı álgi oqıǵadan keıin Baımaǵanbettiń ornyndaǵy sultan pravıteldiń orynbasary bolyp isteıtin Abyz Tilegenge barady. Alasha deıtin rýdyń arasynda Arqada otyrǵan kezi eken. On eki qanat úı kóterip, toı jasap jatyr eken. Esiktiń aldyna kelip yńǵaısyzdanyp turǵan Kóktemdi kórip, ornynan turyp tura umtylypty «Aý, aǵa, qaıdan júrsiz?!» dep omyraýyn ashyp, baýyryna basypty. Eki aýyldyń shabylǵanynan habardar Tilegen meımanyn qaq tórge otyrǵyzady. «Aıaǵym shań edi» dep tartynshaqtaǵan eken, «Qan bolmasa boldy ǵoı» dep qushaqtap aparyp tósekke otyrǵyzypty.
«Jaqsy kórgen qonaǵyńnyń sharýasyn aldymen sura degen, bul jaqqa ne buıymtaıyńyz bolyp kelip edińiz?», depti. «Shyraǵym, jańadan baspana kótereıin dep qııatyn tal qarap kelemin», depti Kóktem. «E, endeshe, meniń mynaý jańa úıim aǵamnyń jańa baspanasy bolýǵa jarar ma eken?», dep kúlipti Tilegen. Sonda sózden múdirgen Kóktem: «Apyraı, hanǵa jaraǵanda, maǵan jaramaı ne bolypty, ıgilikke tikken úıiń úı-aq eken» depti. «Endeshe, úı seniki» dep Tilegen ornynan turyp, tósin tosypty. Sol-aq eken, qaıran naǵashym: «Aǵaıyn aldyma malyn salyp, úıińdi túzeımin dese, Elek pen Qobdanyń shybyǵyn sharpyp, talyn kúzeımin dep maǵan ne kórinipti?», dep ornynan kóterilip tós qaǵysypty.
Sol aıtqandaı, birin-biri kórgende egiz týǵandaı amandasatyn eldenbiz ǵoı. Elim dep emirengen О́tejan aǵanyń da dúnıeden ozǵanyna jyl tolyp qalypty. Aǵaıyn-týma, quda-jekjat, naǵashy-kúıeý bolyp jamyrasa jolyǵyp ol jaqta da máre-sáre bolyp jatqan shyǵar, jaryqtyqtar. Tıe bersin! Jelep-jebep jatsyn! Topyraqtary torqa bolsyn!
Ábish KEKILBAEV.