Bógenbaı batyr dýlyǵasy

Tarıhı derekterde halyq batyry Bógenbaı Aqshauly 1680 jyly týyp, 1778 jyly (keı­bir derekterde 1775 jyl) dúnıe­den ótkeni jaıly aıtylady. Fılolog ǵalym Serik N­egımov: «Bógenbaı óz ómirinde 103 dúr­kin irili-usaqty shaı­qasqa qatysqan», deıdi. Keı­birin atap óter bolsaq, 1708 jylǵy Edil – Jaıyq jo­ry­ǵy, 1710 jylǵy Qaraqum qu­ryltaıy, 1729 jylǵy Bulanty – Bólen­ti shaıqasy, 1730 jylǵy Ańy­raqaı maıdany, 1733 jylǵy Ereımentaýda bolǵan jońǵar taıshysy Ýas-Seren joryǵy, 1758 jylǵy Talqy – Qulja maı­dany, t.b.

 Sol sııaqty, alashshyl aqyn Maǵjan Jumabaevtyń «Ashýy jaýǵan qardaı, shókken nardaı, Qart qyran qanjyǵaly qart Bógenbaı» deýi batyrdyń erlik tulǵasyn áıgilep tursa, ataqty Buqar jyraý: «Qııadan qıqý tó­gilse, Attyń basyn tartpaǵan, Qısapsyz qol kórinse, Qorqyp jaýdan qaıtpaǵan», dep Bókeńe erekshe baǵa beredi.

Al búgingi Áskerı-tarıhı mýzeıge tapsyrylyp otyrǵan qun­dy jádigerge toqtalsaq, bul buıym buǵan deıin Aqmola ob­lysy, Ereımentaý aýdany, Mal­tabar aýylynyń turǵyny ba­tyrdyń tikeleı urpaǵy Ja­baı Batyrqojaulynyń úıin­de saqtalyp kelgen. Bul jigit­tiń aıtýyna qaraǵanda, atasy Kenjáli Keńes ókimeti ke­­zinde urpaqtaryna «ba­tyr­dyń dýlyǵasyn úıden shyǵarmańdar, ol týraly esh­kimge aıtpańdar» dep qatań es­kertip, bolashaq urpaqqa aman jetkizýdi tapsyrǵan kórinedi. Bul áýlette Bógenbaı batyrdyń dýlyǵasymen birge saýyty da bolypty. Biraq ýaqyt óte ke­le shynjyr buıym tottanyp shirip ketken soń, onyń qaldyqtaryn yrymdap elge taratyp bergen eken. Bulardan basqa Bókeńniń aıbaltasy men kise beldigi Almaty turǵyny Álıhan Barlybaevtyń otbasynda saqtalsa, úzeńgisi, tósi, teskishi men uńǵyrýy aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıine tur.

Batyr atamyzdyń dýly­ǵasyn kásibı turǵydan zerttegen qarýtanýshy, etnograf, sýretshi, sheber restavrator Qalıolla Ahmetjannyń qo­ry­tyndysynda: jádiger bolat temirden tutas quıylyp ja­­salǵan, formasy jartylaı sheń­berli, dıametri – 20,5h22 sm, shoshaq ushyna deıingi bıik­tigi – 15,5 sm, tóbe sha­sha­ǵynyń túbine deıingi bıik­tigi – 12 sm. Dýlyǵanyń tóbe shashaǵy jeke jasalyp, tó­besine tórt ja­ǵynan shegemen bekitilgen. Tóbe shashaqtyń bıiktigi – 3,5 sm. Dýlyǵanyń aldyńǵy erneýiniń eni – 1,5 sm, uzyndyǵy 8 sm mystan jasalyp, japyraqty oıý shekitilgen japsyrma orna­lasqan. «Bul oıýly japsyrma metal dý­lyǵany aınala qorshap turǵan. Keıin belgisiz sebeptermen alynyp tastalǵan nemese adamdar tábárik retinde qıyp alǵan bolýy da múmkin», deıdi Qalıolla Samatuly.

Rásimdi qorytyndylaǵan mýzeı basshysy Nurtaza Ásilov, el Táýelsizdiginiń 30 jyldyq me­­reıtoıy qarsańynda ult ta­rı­hynda óshpes izi qalǵan halyq batyry Bógenbaıdyń dý­­lyǵasy ekspozısııa tórinen oryn alýy – úlken jańalyq. So­nymen qatar bul buıym keler ur­paqtyń tarıhı sanasyn jań­ǵyrtý isine zattyq aıǵaq retinde qyzmet etetin bolady dedi.