Úıge kirgenimiz sol edi, aldymyzdan tulymshaǵy jelbirep eki-úsh jastaǵy súp-súıkimdi qyz bala quldyrańdap shyqty. Men tanymaıtyn bular kim boldy eken degendeı betimizge ańtaryla qarap turdy da, bir kezde bar daýysymen «áje-ájelep» keri júgire jóneldi. Arǵy jaqtan «Tili tátti-aq qulynym-aý, aqyryn aıtsań da estımin ǵoı», dep aınalyp-tolǵanǵan daýys estildi.
Tórgi bólmege ozdyq. Qos ǵasyr kýágeri keıýana dıvan ústine jaıǵasqan. Júz jyl ǵumyrdy artqa tastap, jahandaný dáýiriniń tynys-tirshiligin oıyna toqyp, boıyna sińirgen qazaqtyń shúıkedeı ǵana kempiri otyr aldymyzda! Osy ýaqyt aralyǵynda qazan tóńkerisi, azamat soǵysy, kámpeskeleý, úrkinshilik, ashtyq, saıası repressııa, zulmat soǵys, odaqtyń taraýy, táýelsizdiktiń aq tańy sekildi dombyranyń qos shegindeı tartylǵan tar jol, taıǵaq keshýdiń azapty joldary men araıly sátterin bastan ótkergen, júzin aıqysh-uıqysh torlaǵan ájim izderi, mańdaıǵa kóldeneń tartylǵan oıyq syzattar, eti qashqan taramys qoldar álem kartasyn kóz aldymyzǵa ákeldi.
Buǵan taǵdyrdyń peshenege jazǵan, bordaı úgip, eńse ezetin aýyr taýqymeti saldarynan ishke sher bolyp qatqan shemen oılardy qossańyz, 114 jyl boıy jasap kele jatqan ony shoı temirden jaralǵan ba dep qalasyń. Temir ekesh temirdiń ózi de tozady emes pe? Alaıda, kárilik qansha meńdese de, aıaly janarynan meıirim shýaǵyn óshire almapty. Jan-jaǵyna nur sáýlesin sebelep, úıdiń ishin jylylyqqa bólep tur. Aldynda alty aılyq sábı, aınalyp-tolǵanǵanda ishi-baýyryna kirip kete jazdaıdy. «Urpaǵymnyń jalǵasy ǵoı bular, aıy ońynan, kúni solynan týsyn. Tilegim qabyl bolǵaı» dep kúbirlep qoıady. (Keıin bilgenimizdeı eń kishi shóberesi Jandosty áldılep otyr eken). Bizdi alǵashqylardyń biri bolyp qarsy alǵan sábıde manaǵy batyldyqtyń izi de qalmaǵan. Jalǵyz qorǵany tek ájesi sekildi qolynan tars qylyp ustaǵan kúıi baýyryna tyǵyla túsedi. Beıkúná júzinen «bul meniń ájem» degen maqtaný raıy ańǵarylyp turǵandaı.
Ájeıdiń áńgimesinen de, ájim torlaǵan álpetinen de ómirdiń tushysynan góri ashysyn, zeınetinen góri beınetin, qyzyǵynan góri shyjyǵyn kóp tatqany baıqalady. Ǵumyrnamasynyń ár kezeńi jaıly sóılep ketkende jyry men syry taýsylmas hıkaıa tuńǵıyǵyna súńgip ketkendeı áser alasyń. Tebirenbeı, tolqymaı tyńdaý múmkin emes. Osydan bir ǵasyrdaı buryn bir-birine atajaý qyzyldar men aqtar mal ósirip otyrǵan qazaq aýyldaryna qynadaı tıip, sútteı uıyǵan tirliktiń tý-talaqaıyn shyǵarǵan. It qorlyqqa shydaı almaǵan Bıkamaldyń aýqatty ákesi ózine qarasty aǵaıyndardy ertip alyp, Túmen jaqtaǵy týystaryna údere kóshedi. О́zge shańyraqtyń tabaldyryǵyn oń aıaǵymen attap, kelin bolyp túsken bul beıbaq ańyrap qala beredi.
Ol kezde asqar taýdaı ákesinen, asyl anasynan máńgige kóz jazyp qalaryn bilmegen edi. Sodan beri bir kindikten órbigen apasy Asyldy, inisi Toqsanbaıdy kútýmen talaı tańdy uıqysyz atyrdy. Sheshesiniń kózden ketse de, kóńilden ketpeı júrgen alań kóńilin aldarqatqysy keldi bilem, kishi uly Jansary «Jdı menıa» jáne «Barmysyń baýyrym?» telebaǵdarlamalary arqyly izdeý salǵan. Kózin eńbekpen tyrnap ashyp, Keńes ókimetiniń «otymen kirip, kúlimen shyqqan: ógiz jegip, jer jyrtqan, egin egip, masaq soqqan, sıyr saýyp, maı aıyrǵan, traktor aıdap, ujymshardyń malyn baqqan... Qashan zeınetke shyqqansha aýyrtpalyq qamytynan bir bosamaǵan. Soǵysqa ketken qudaı qosqan qosaǵy Aıtmollany zaryǵa kútken. «Qara qaǵaz» kelse de, óldige kópke deıin senbegen. Odan qalǵan jalǵyz tuıaq Erǵalıdy tistelep júrip ósirgen. Keıin Birmaǵambet degen jamaǵaıynyna ámeńgerlik jolmen atastyrylyp, Ánýza degen qyzy, Jansary degen uly dúnıege keledi. Bulardan taraǵan urpaq – bir qaýym, bir el. 40-qa jýyq nemere, shóbere, shópshek súıip, ómirbaqı esh qıyndyq kórmegendeı, tek baqyt qushaǵynda terbetilgendeı kúı keship jatqan jaıy bar. Eshqaısysyn bólektemeıdi, alalamaıdy. Dese de, nemereleriniń basy Beıbit, tuńǵysh shóberesi Nazgúl, alǵashqy shópshegi Aldııar janyna erekshe ystyq. Tólbasyǵa teńep, ish tartyp turatyny bar.
– Kóp jyl Jambyl aýdanyndaǵy Sýatkól degen jerde turdyq. Úlken kelinim Zaıra meni shırek ǵasyrǵa jýyq mápelep kútti. Odan keıin qaladaǵy kishi kelinim Lázzattyń qolyna kóshtim. Onymen de áı-sháı desken joqpyz. Qos qarashyǵym mańdaıymyzǵa syımaı ketti. Qazir nemerem Nazbektiń qolyndamyn. Ne ishem, ne jeımin demeımin. Osy halge jetkizgen Nursultan balamnan aınaldym. Elimiz toq, zamanymyz tynysh. Eń úlken baqyt osy, qaraǵym! Júzden assam da, kókiregim oıaý, aqylym túzý. Temir jáshigiń kúnde sambyrlap sóılep tur. Tyńdaımyn. Jaqsysyna qýanamyn, jamanyna renjımin. Basqa qoldan ne keledi? 9 múshel jasappyn. Tipti, odan 5 jyl asyp barady ekenmin. Týǵan aıym – naýryz. Balalarym qujat boıynsha bıyl 114-ke tolasyń deıdi. Uzaq ǵumyr bergen, shópshek kórýge jazǵan Alla taǵalaǵa rızamyn. Bári bir Jaratqannyń qolynda ǵoı. Kórgen beınetimdi eskerip, zeınetin de qyzyqtaı tursyn degen shyǵar, – deıdi ol.
Júris-turysy shıraq. Bertinge deıin ıne-jipti ózi sabaqtap, quraq kórpe jasaýmen aınalysyp kelse, endigi ermegi – shóbereleriniń bal tilin qyzyqtaý.
– Atyń kim? – dep suradyq álgi ájesiniń baýyrynda jabysyp otyrǵan sary úrpek balapannan.
– Shamshyraq. Ájem qoıǵan,–dedi aqyryn aıtsa da maqtanysh únmen. Osy kezde áńgimege Nazbek aralasty:
– Ájemiz qazaqtyń ádet-ǵuryptary men salt-joralǵylaryna júırik. Qulaqqa jaǵymdy, kóńilge qonymdy, unamdy, áýezdi tamasha esimderdi tabanda taba qoıady. Qandaı másele bolsyn aldymen ájemizge júginemiz. Tórtinshi urpaǵy – shópshegine Aldııar degen atty ózi qoıdy. Ol qoıǵan esimder Beıbit, Nazgúl, Nazbek, Juldyzaı dep jalǵasa beredi. Jańaǵy áldılep, terbetip otyrǵan eń kishi shóberesine Jandos degen atty da ózi tańdady, – dedi ol.
– Nemene dep júretin besinshi urpaǵyńyz nemene kórýge jazsyn! – dedik qoshtasarda keıýanaǵa.
– Aıtqandaryń kelsin! – dedi esikke deıin shyǵaryp salyp turyp. Qolynda – Jandos. Jeteginde – Shamshyraq. Ekeýin alma-kezek qushyrlana ıiskeıdi. Shamshyraq asúıge qaraı júgirip ketken. Tez oraldy. Qolynda jarty banan. Ájesine usynyp jatyr. «Je, tisiń joq qoı», dep qoıady. Dalaǵa shyqsaq, ájesine banan ákelýdi tapsyrady, deıdi qarııanyń qas-qabaǵyna qarap, ústine qylaý juqtyrmaı júrgen Altyngúl esimdi altyn kelini.
Bárimiz kishkentaı baldyrǵannyń kirshiksiz adaldyǵyn keıýanadan daryǵan jaqsy tárbıeniń birine jorydyq.
Jol boıy bes jannyń qurqyltaıdyń uıasyndaı páterde turyp jatqany oıymyzdan shyqpaı qoıdy. Qazaqstan túgil álemde osy jasqa jetýshiler qatary neken-saıaq. Olaı bolsa, jergilikti bılik tarapynan 114 jasqa tolǵaly otyrǵan ájemizdiń janyn jadyratar, qabaǵyn kúlimdeter ıgilikti qadamdar jasalyp jatsa, úlken saýap bolar edi.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan».
Petropavl.