Tulparterapııa

Jýrnalıst  Dýman  Anash  «Egemen  Qazaqstan»  gazetiniń Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy  menshikti  tilshisi bolyp jumysqa  kiristi.  Ol 1985 jyly týǵan. 2001-2005 jyldary Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde oqyp, qalalyq «Almaty aqshamy», Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Dıdar» gazetinde jumys istedi. Derekti dúnıeleri men pýblısıstıkalyq shyǵarmalary birneshe ujymdyq jınaqtarǵa engen. «Áýlet» atty jeke kitaby 2014 jyly «Folıant» bas­pa­synan jaryq kórdi. Áriptesimizge jańa jumysta mol shyǵar­mashylyq tabysqa jetýine tilektestik bildiremiz. ________________________________________________ Shyǵys óńiri ıppoterapııa salasyn damytýda da kósh bastap otyr. Sońǵy bes jyl kóleminde elimizde tuńǵysh ret múmkindigi shekteýli balalardy jylqy arqyly, ıaǵnı ıppoterapııamen emdeý sharalary júzege asyrylýda. Qaı zamannan atqa minip kele jatqan qazaq saýmal men jal-jaıa, qazy-qartanyń denge dárý, dátke qýat ekenin bilse-daǵy, jylqyǵa minip emdelý degendi qabyldaı qoımas... Jastaıynan jabaǵyǵa jaıdaq shaýyp, eseıgende er qanatyn erttep mingen el emdi esh qajetsinbeıtin erekshe densaýlyq kodyna ıe-tuǵyn. Oıymyzdy áriden sabaqtasaq, jylqy qazaqtyń jany edi. Eýrazııalyq keńistikti en jaılaǵan kóshpendiler órkenıetin qulatý baǵdarlamasynyń bir buta­ǵy – jylqydan aıyrý bolǵan sııaq­ty. Jylqydan túsken jurttyń júni jyǵylyp qalady. Jandy je­ri­­nen qarmalǵan qazaqtyń osy kúı­di keshkeni taýarıhymyzda táp­tish­­telmese de, tam-tumdap jazyldy. Sóz zergeri Ǵabeń, Ǵabıt Mú­si­re­pov aıtqandaı, «jaıaý qal­ǵan adam nesimen adam, nesimen qazaq?!»... Minse – kólik, shapsa – jelik, ishse – qymyz, jese – et bolǵan jyl­qy jaryqtyqtyń qanshama qa­sıe­tin paıymdaǵanymyzben par­qyn bilmegen tustarymyz da bar eken. Parqyn bilmegenimiz, paryq­syzdyǵymyz emes. Siráǵysyn aıtamyz. Ippoterapııa – qazaqtyń qanyna sińip, ulttyń dástúrimen qabysyp ketken ejelgi em bolýy da kádik. Aıtar sózimizdiń arqaýy – ıppoterapııa, ıaǵnı jylqymen emdeıtin medısına salasy. Bul kúnde ishki qýattyń artyq-aýysynan aıyrylý úshin adamdar attraksıonǵa barady. Al qazaqtyń attraksıony – atqa miný. Babalar atqa minýdi bıik óner deńgeıine kóter­geni belgili. Teńge ilý, qyz qýý, kókpar sııaqty ulttyq qazy­na – adamnyń fızıkalyq hám psıho­logııalyq áleýetin shyńdaıtyn shynaıy oıyndar. Oraıymen oıla­saq, halyqtyq dástúr men paıym emdelýden buryn, derttiń aldyn alýǵa saıady eken. Al zamanaýı ıp­­po­­tera­pııa ilimi – aýrýdan zar­dap shek­­ken­derdi emdeýimen erek­shelenedi. Ippoterapııa – júıke júıesi zaqymdanǵan naýqasty emdeýge arnalǵan medısına ǵylymynyń bir tarmaǵy. Iаǵnı naýqastyń júı­kesin ońaltýǵa áser etetin ádis-tásilderge jylqy janýaryn qolda­nady. Atqa otyrý – adamǵa bıohı­mııalyq tur­ǵyda yqpal jasap, aǵzany nyǵaı­ta túsedi. Ippo­terapııa dáriger­leriniń aıtýynsha, jylqy bulshyq etteriniń qozǵalysy massaj jasaýǵa qabiletti kóptegen elementten turady já­ne adam aǵzasyn aqyryndap qyz­dyrady. О́ıtkeni, jylqy temperatýrasy adamnyń dene qyzýynan bir jarym gradýsqa joǵary bolady. Atqa otyrǵanda taqymǵa beriletin jylý qan aınalymyn jaqsartady. Tipti, taqym arqyly taraǵan qan aınalymy saýsaqtyń ushyna deıin júretin kórinedi. At aqyryndap jelgenniń ózinde 110 túrli terbelis týdyrady eken. Jelgen kezde janýar bulshyq etiniń qozǵalysy mingen adamǵa beriledi. Salt júrgende qulap qalmaı, durys otyra bilý úshin qımyl-qozǵalysty baqylap, tepe-teńdikti saqtaý qajet. Mine, osyndaı kezde tirek-qımyl júıesiniń qyzmeti buzylǵan naýqastyń kúndelikti ómirde qımylsyz qalǵan bulshyq etteri iske qosylady. Sondaı-aq, bul júıke aýrýynyń aýyr túr­lerimen aýyrǵan naýqastarǵa qor­shaǵan ortany óz úılesimimen qa­byldaýǵa, jaratylysqa yntaly bolýyna kómektesip, júrektiń qyzmetin jedeldetedi. Ippoterapııa – julynǵa zaqym kelgende, mıǵa qan quıylǵanda, bas súıek-mı jaraqatyn alǵanda, minez-qulyq ózgeriske ushyraǵanda, kóńil-kúı tómendegende, umyt­shaqtyq paıda bolǵanda, shorbýynǵa jáne tirek-qımyl apparaty qyz­meti buzylǵanda, bir sózben aıt­qanda, adamnyń júıke júıesine qatysty aýrýlardy emdeýge qol­danylady. Tipti estý qabileti men kózdiń kórýi nasharlaǵanda da ıp­poterapııaǵa súıenip, em qabyl­daýǵa bolady dese-di. Atqa minýge daǵdylaný adamnyń symbatty bolýyna da oń áser etedi. Álemdik medısınada ıppo­te­ra­pııanyń alǵashqy tujyrymdamasy Gıppokrattyń eńbekterinde kez­desedi. XVIII ǵasyrdyń ortasynda ensıklopedııashy Denı Dıdro «Atpen júrýdiń densaýlyqty saq­­taýdaǵy mańyzy» atty trakta­tynda jattyǵýlardyń ishinde alǵashqy kezekte atqa minýdi atap, onyń kó­me­gimen kóptegen aýrýlardy em­deý­ge múmkindik bar ekendigin jaz­dy. Ippoterapııanyń adam aǵza­syna óte paıdaly eken­digi HIH ǵa­syrdyń sońynda ǵy­lymı túrde zert­tele bastady. Eýropadaǵy aq­súıek áýletterdiń jylqymen kóp áýestenýiniń bir ushyǵy ony fızı­kalyq em retinde qabyldaýda jatyr. Jarty ǵasyr buryn Germanııa, Shveısarııa jáne Avstrııa sııaqty memleketterde ıppoterapııa qo­sym­sha emdik kýrs retinde paıdalanyla bastady. 1980-jyldardyń sońynda amerıkalyq jáne kana­da­lyq terapevter Ger­manııada osy ilimdi úırenip, Sol­tústik Ame­rı­ka qoǵamyna engizdi. So­nyń nátı­jesinde 1992 jyly AQSh-ta alǵash­qy amerıkalyq ıppoterapevter qaý­ymdastyǵy qurylǵan bolatyn. Sońǵy jyldary elimizde de ıp­po­terapııalyq emdeý baǵdar­la­masyna júginýshiler qatary kóbeıip keledi. * * * Elbasy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynda «Múmkindigi shekteýli azamattarymyzǵa kóbirek kóńil bólý kerek. Olar úshin Qazaqstan kedergisiz aımaqqa aınalýǵa tıis. Bizde az emes ondaı adamdarǵa qam­qor­lyq kórsetilýge tıis. Bul qoǵam aldyndaǵy bizdiń paryzymyz», dep atap kórsetken bolatyn. Memleket basshysynyń tap­syrmasyn júzege asyrý maqsa­tynda oblys ákimi Berdibek Sapar­baevtyń qoldaýymen Vınnoe aýylynda ıppo­terapııa ortalyǵy ashylyp, eli­mizdegi eń alǵashqy emdeý kýrstaryn júzege asyra bastady. Glýbokoe aýdanyna qaraıtyn Vınnoe eldi mekeni oblys orta­ly­ǵynan asa qashyq emes. Osy aýyl­daǵy «Tıtan» at sporty keshe­ninde densaýlyǵynda kemistigi bar balalarǵa arnaıy úıretilgen attar arqyly emdeý sharalary qolda­nylady. 2009 jyly bastalǵan ıgilikti is jyldan jylǵa óris alyp keledi. Ataýly kómektiń keregesin keńeıte túsý maqsatynda oblys ákim­digi men «Tıtan» JShS arasynda ekijaqty kelisim ornady. Mem­leket jeke menshik áriptestigi negizindegi kelisimge sáıkes, tóbe­si jabylǵan manej qurylysy júr­gizildi. Sonyń arqasynda ıppoterapııa ortalyǵynyń esigi bul emdi paıdalanýshylarǵa qysy-jazy ashyq deýge bolady. Úkimettik emes uıymdarmen tıimdi áriptestik baılanysqa qol jet­kizgen jaǵdaıda qoǵamda aza­mat­­tyq is-sharalar belsendi kózge túse bastaıdy. Munyń jarqyn kóri­nisi – Vınnoe aýylyndaǵy manej­de ju­mys istep jatqan «Aq taı» múm­kin­digi shekteýli balalardy qol­daý qo­ry» qoǵamdyq bir­lestigi. Jýyr­da qoǵamdyq uıym­nyń jetek­shisi Ba­qyt Solta­novamen tildesken edik. – Biz bul jumysty 2009 jyly qolǵa alǵan bolatynbyz. 2012 jylǵa deıin 37 múmkindigi shekteýli balaǵa ıppoterapııalyq em jasa­dyq. 2012 jyldyń jeltoqsan aıynda oblys ákimdigi bizge jabyq manej qurylysyn salyp berdi. Osydan keıin jumysymyz jandanyp, isimiz alǵa basty. Búginge deıin ortalyqta 127 múgedek bala ıppoterapııalyq em­deýdiń tolyq kýrsynan ótti. 2013 jyly bıýdjetten bólingen qarjy arqyly 80 bala emdeldi. Olardyń ishinde tirek-qımyl apparaty qyzmetiniń buzylýy, aýtızm syndy túrli júıke aýrýyna ushyraǵan balalar bar, – deıdi Baqyt Soltanova. «Aq taı» qoǵamdyq birlestigi jetekshisiniń aıtýynsha, «Tıtan» at sporty keshenine kún saıyn árqaısysy 10 baladan turatyn tórt top ıppoterapııalyq em qabyldaýǵa keledi. Ippoterapevt-nusqaýshylar ár balany jarty saǵattan atqa min­gizedi. Balalardy qaladan kúndelikti avtobýspen tasymaldaıdy. Al em qabyldaýshylardyń tizimin oblys ortalyǵynyń medısınalyq mekemeleri bekitedi. Bul jumystar bıyl da jalǵasyn tabady. Jalpy, ıppoterapııa orta­ly­ǵynda 23 adam jumyspen qamtylyp otyr. Olardyń arasynda psıholog, medısınalyq-áleýmettik qyz­metkerler, ádis­kerler, nusqaýshylar jáne jylqyshylar bar. Ortalyq qyzmetkerleri shetel­den kelgen mamandarmen táji­rıbe almasyp turady. Byltyr Más­keý qalasynan kelgen osy sala­nyń sheberleri semınar ótkiz­di. Reseılik ıppoterapevter bi­lik­tiligi artqan mamandarǵa arnaıy sertıfıkattar tabystady. «Ońal­týshy, ıppoterapevt-nusqaýshy» bilik­tiligin alǵan at sporty kesheniniń mamandary endi respýblıka boıynsha ıppoterapevt mamandaryn daıyndaı alady. Ippoterapııa – balaǵa psıhoemo­sıonaldyq jáne bıomehanıkalyq turǵydan ekijaqty áser etedi. Atqa miný, jylqy janýaryn ba­ǵyn­­dy­rý jarymjan bala úshin úl­ken je­tistik. Sal aýrýymen aýy­ratyn bala ózdiginen aıaǵyn basa almaı­dy, ol ózin salt atty adam sezin­gende óz aıaǵymen júrgendeı, psıhoemosıonaldyq turǵydan áser alady. Jylqy júrisiniń ter­be­lisi jáne artqa, alǵa shaıqalý arqyly balanyń tirek-qozǵalys júıesine áser etýge bolady, degen edi semınarǵa arnaıy kelgen Alek­sandr Denısenkov. Ol – Más­keýdegi jylqymen emdeý jáne múge­dekter at sporty federasııa­sy­nyń prezıdenti. Shyǵys óńirinde ǵana emes, tutas Qazaqstanda ıppoterapııa mamandaryn ázirleıtin oqý ortalyǵy osyǵan deıin bolmaǵan. Olqylyqtyń ornyn tuńǵysh ret Shyǵys Qazaqstan oblysy tolyqtyryp otyr. Bul keshenniń aldaǵy ýaqytta elimizdegi ıppoterapııa ortalyǵy bolýǵa tolyq múmkindigi bar. – Qazaqstan boıynsha ıppoterapııa mamandaryn daıyndaıtyn oqý orny joq. Mundaı mamandardy Parıj, Tbılısı jáne Máskeý qalalarynda ǵana daıarlaıdy. Bizdiń ıppoterapııa salasynda bes jyl tájirıbemiz bar. Dese de, biliktilikti jetildirip otyrý kerek. Osyǵan oraı Máskeýden bilikti mamandardy shaqyryp, halyqaralyq sertıfıkattar aldyq. Eki aptaǵa sozylǵan semınarǵa Aqtaý, Oral qalalary men oblystyń Úrjar jáne Aıagóz aýdandarynan qatysýshylar keldi, – dedi Baqyt Soltanova. Baqyt Soltanovanyń aıtýynsha, «Tıtan» at sporty kesheninde emdeýden ótken balalardyń 90 paıyzyna ıppoterapııalyq kýrstar oń áser etken. Mysaly, 9 jasar Tımýr Sádýaqasovty anasy Márııam Shalyspaeva aptasyna úsh márte ıppoterapııa ortalyǵyna ákeledi. Balaǵa psıholog, ıppoterapevt-nusqaýshy mamandar jarty saǵat boıy jeke em-dom júrgizedi. Negizi, qatań irikteýden ótken janýarlar ákelinip, ábden úıretiletindikten mundaǵy jylqylar óte jýas bolyp keledi. Solaı bolýy tıis te. Sebebi, túrli syrqat balalar atqa otyrǵanda ony uryp, tistep, basqa da oqys áreketter jasaýy múmkin. Mundaı jaǵdaılarǵa jylqyny aldyn ala úıretedi. Iаǵnı daıyndyq kezeńinde jylqyny uryp, sońyra qant berip otyrý arqyly shydamyn, tózimdiligin arttyrady. Jylqy maly munyń qajettilik ekenin óte jaqsy túsinedi. – Meniń ulym bul ortalyqqa ótken jyldyń qazan aıynan beri kelip júr. Emdelýdiń jaǵymdy nátıjesi baıqalady. Bala ózine nazar aýdarýdy sezine bastady, aqyryndap sóıleýge tyrysady. Minez-qulqy da ózgerip, kóńil-kúıi kóterildi, – deıdi Márııam Shalyspaeva. Nusqaýshy-ıppoterapevter jyl­­qyǵa óz denesiniń tepe-teńdigin saq­­tap otyra bilgen balanyń ishki jigeri oıanatynyn aıtady. Bala atqa mingende oqys qımyldaǵandy sezinedi. Olar úshin atqa durys otyrý men jelýdiń mańyzy erekshe. – Biz jylqynyń balanyń boıyndaǵy aýrýdy ózine sińirip alatynyn baıqaı bastadyq. Sondyqtan, bir jylqyǵa kúnine alty baladan ar­tyq mingizbeımiz, – deıdi ıp­po­tera­pevt-nusqaýshy Elena Cher­nıkova. Mamandar em-domǵa qajetti jyl­qylardy ár jerden izdep, taý­yp ákeledi. Attar eki aı boıy úıre­tiledi. Qazirgi kezde «Tıtan» keshe­ninde onnan astam at bar. Ippoterapııa eminiń nátıjesin byltyr múmkindigi shekteýli balalar arasynda ótken at jarystan da baıqaýǵa bolady. Tuńǵysh ret ótkizilgen jarysqa aqyl-oı jáne fızıkalyq damýynda kemistigi bar on alty bala qatysty. Jeti jastan jıyrma jasqa deıingi jarymjan balalar úsh túrli ereje boıynsha ózderiniń áleýetin tanytty. Atqa salt minip júrý, jelý, kedergilerdi baǵyndyrý jáne qadany aınalý sııaqty jattyǵýlardy oryndaýda barlyǵy da upaılar jınap, syı-sııapattarǵa ıe boldy. Jarysta óziniń eptiligin eń jo­ǵary deńgeıde kórsete bilgen bala­nyń biri – Faık Nasıbov. On bes jastaǵy Faık ıppoterapııa emin eki jyldan beri qabyldap kele­di. Al jeti jasar búldirshin Ma­rııa Semıanova jarystyń eń kish­kentaı qatysýshysy bolsa da, óz qor­qynyshyn jeńip, atqa minip júrýdi meńgergendigin kórsetti. Ti­rek-qımyl júıesi qyzmetiniń buzy­lýymen aýyratyn balanyń anasy Svetlana Grıgoreva bes jyl boıy emdelgende nátıje bermegen bala densaýlyǵy ıppoterapııanyń arqa­synda bes aıdyń ishinde ońala bas­taǵanyn aıtady. Jalpy, mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Aıta ketken lázim, Vınnoe aýy­lyndaǵy jabyq manej qury­lysyna oblys bıýdjetinen 180 mıl­lıon teńge bólinse, jyl saı­yn syrqat balalardy emdeý­ge de bıýdjetten qarjy qaras­ty­rylyp otyr. Oǵan deıin atalǵan ortalyq demeýshilerdiń qarajaty arqyly jumys istegen bolatyn. Memlekettik qoldaýdyń nátı­je­sinde dárigerler sharasyzdyq ta­nytqan túrli naýqastardy qoldaý aıasy keńeıe tústi. Bul rette Qa­zaq­stan – álemde ıppoterapııany qarjylandyryp, qoldap otyrǵan tuńǵysh memleket bolyp sanalady. Árıne, úlken jiger men júıke­ni qajet etetin ortalyq qyzmet­kerleriniń eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Byltyr Vınnoe aýylyndaǵy ıppoterapııa ortalyǵy Astanada ótken on úzdik áleýmettik jobanyń sanatyna ilikti. Bul – ortalyqtyń ǵana emes, oblystyń da jarqyn jeńisi. О́skemende «Úlbi» halyqqa áleý­mettik qyzmet kórsetý aýmaq­tyq ortalyǵynyń janynan ashyl­ǵan júıke dertine shaldyqqan bala­larǵa arnalǵan kúndizgi ortalyq qyzmetkerleriniń aıtýynsha, ıppoterapııa qyzmetine júgingisi keletin ata-analar qatary jyl saıyn artyp keledi. Osydan on shaqty jyl buryn jazýshy, kórnekti qoǵam qaıratkeri Sherhan Murtaza «Almaty aqshamy» gazetine bergen suhbatynda bylaı degen edi: «Meniń sportym – at. Baıaǵy babam bokstaspaı-aq, konkı, shańǵy teppeı-aq, shtanga kótermeı-aq, atpen júrip, kókpar tartyp shynyqqan eken ǵoı. Aýylda atym bar. Eki-úsh saǵat atpen júrip qaıtsań, sonyń ózi úlken em-dom. Myna ishek-qarnyńda qatyp qalǵan pále-pátirdiń bári jibıdi. Bizdiń ishegimiz qýrap qalǵan. Asharshylyqta týǵanbyz. Sheshemizdiń emsheginde bizge beretin sút joq. Kishkentaı talqandy shúberekke túıip, ony sýǵa malyp, sólin aýzymyzǵa tamyzady eken. Ol anańnyń súti emes, talqannyń sýy ǵoı. Sol arqyly kirpik kımyldatyp, tiri qalǵan adammyn. Al otyz ekinshi jyly men ǵana emes, mıllıondaǵan bala dúnıege keldi. Sonan keıin soǵys jyldaryna tap keldik. Taǵy asharshylyq. Soǵystan keıin de ońǵan zaman bolǵan joq. 1948 jylǵa deıin kartochkamen ómir súrdi jurt. 1948 jyly ınternatta aýzymyzdy toltyryp nan jegenimiz esimizde. Qara nandy toıa jep edik. Aýzymyz tolǵansha, aıamaı tyǵyp jegenbiz. Soǵan máz boldyq. Sonyń arqasynda myna ishektiń bári aýrýǵa ushyraǵan. Al onyń birden-bir emi – sol atqa mingen. Adamnyń boıyndaǵy barlyq aýrýdy jazady. О́lip qalǵan kletkalaryń qaıtadan tirile bastaıdy. Jáne sony sezesiń». Sheraǵańnyń sher tarqatqan sózinen kóp dúnıeni uǵýǵa bolady. * * * Bıyl – Jylqy jyly. «Darvın maımyldan jaralsa jaralǵan shyǵar, biz arǵymaqtan jaralǵanbyz» degen eken Asqar Súleımenov. Jylqy týraly Súleımenovten burynǵy sóz súleıleri de aıtqan, keıingiler de qalysqan emes. Barlyǵy túbin túsirip aıtady. О́ıtkeni, jylqy aralasqan sózdiń dámi, ortanyń sáni kiredi. Sáıgúlik – sánimiz. Básiresi báıge shyqqan balanyń baǵy bes eli. Ot pen sýdy qazaq pen jylqy birge keshti. ...Árkim óz atasyn aıtady ǵoı. Qazaqtyń atasy – Qambar! Otanymyzdyń shalǵaı shyǵy­synda, Altaıdyń atan asqarynda myńjyldyqtar boıy Berel baýyryna basyp jatqan kóne tas qorǵandardyń astynan qasıetińnen aınalaıyn babalarymyzben birge jylqy jaryqtyq ta tabylǵany belgili. Jazdyń jaıma-shýaq kú­nin­de osy uly órkenıetti kórýdiń sáti túsken. Arheolog azamattarymyz jer­lengen adamnyń qasynda­ǵy jylqy sany onyń áleýmettik dáre­jesin, dárgeıine qansha el qu­la­ǵanyn bildiredi dep jatty. Pat­shalar jazyǵyn jylqymen bir­ge jastanyp jatqan jaýjúrek babalar qorǵanynyń qasynda oıdan oı botalady: er qanatyn ertede kórge de birge ala ketipti. Bul jylqy janýaryna degen uly ma­habbat, kirshiksiz senim, rııasyz dostyq qoı! Shyǵystyń taǵy bir tańǵajaıyp múıisi Aqbaýyrdy alaıyq. Qola dáýirinen beri qaraı salynǵan tastaǵy tańbalar men petroglıfterde jylqylar beınelengen. Jáne jaı jaıylyp júrgen jýas jylqy emes. Qasqyr men buǵy qýyp júrgen jylqylar qashalǵan. Ǵylymı túsinikteme jazǵysy kelgen áldekimder, ony «jyrtqysh jylqylar» depti. Qudaı-aý, bular tarpańdar ǵoı. Búgin búkil álem burshaq salyp moıyndap otyrǵan «Jylqynyń otany – Qazaq eli» degen sózdiń tasqa basylǵan móri ǵoı! Tuıaǵyn tarpyp, keń dalanyń apshysyn qýyrǵan jabaıy jylqylar Shyǵystan taraǵanynyń kórinisi emes pe! Endeshe, ıppoterapııanyń osy ólkeden bastaý alýynda da belgili zańdylyq bar sııaqty. Iá, jóni bólek jylqy týraly irkilmeı aıta berýge bolady. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Glýbokoe aýdany.