Ádebıetke ózgeshe qoltańbasymen kelgen ár qarymdy qalamgerdiń óz joly bar. Bireýi qazandaı qaınaǵan ómirdiń ortasynan kelip, jasynan jarq etip kórinse, endi biri – joǵary oqý ornynda jýrnalıstıka nemese fılologııada oqyp, teorııalyq bilim alyp, gazet-jýrnalda qyzmet istep, qalamy tóselgen tájirıbesimen keledi. Sondaı-aq basqa mamandyqty ıgerip, ádebıetimizdiń qazynasyn shuraıly shyǵarmalarymen baıytqan sýretkerler de jeterlik. Sonyń ishinde ınjener atanyp, kórkem sózdiń kórigin qyzdyrǵan aqyn-jazýshylar bir qaýym.
Onyń kósh basynda kórnekti jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, tarıhymyzdy tereńnen tolǵap, ult rýhyn kótergen Ilııas Esenberlın tur. Áke-shesheden jastaı jetim qalyp, balalar úıinde ósken talapty jas otyzynshy jyldardyń ortasynda Almatydaǵy Qazaq taý-ken ınstıtýtyna túsip, ony 1940 jyly aıaqtap, alǵashqy eńbek jolyn Jezqazǵan rýdnıginen bastaıdy.
Qabyrǵaly qalamgerdiń alǵashqy kórkem shyǵarmalary 1940 jyldan merzimdi baspasózde jarııalanyp, ádebıet tabaldyryǵyn aqyn bolyp attap, tuńǵysh jyr jınaǵy 1945 jyly basylǵan. Odan keıin de eki-úsh poezııalyq kitaby jaryq kórdi.
Degenmen, sýretkerdiń jazýshylyq talanty «Kóshpendiler» jáne «Altyn Orda» trılogııalarynda jarqyrap kórinip, osy shyǵarmalary arqyly tarıhymyzǵa tereń úńilip, táýelsizdik jolynda basyn báıgege tikken suńǵyla handar men aýzy dýaly bılerdiń, bahadúr batyrlardyń tulǵasyn kórkem kesteledi. Ásirese Keńes zamanynda atyn aıtýǵa bolmaǵan, týǵan halqynyń azattyǵy úshin Reseı otarshyldyǵyna qarsy on jyl boıy at ústinen túspeı kúresken Kenesary han jaıynda «Qahardy» jazyp, esil erdiń ádebı beınesin somdady. Osy biregeı dúnıeleri arqyly Esenberlın ádebıetimizdegi tarıhı týyndylarǵa alǵash túren salýshy ǵana emes, keıingi býynǵa jol kórsetip, mektep qalyptastyrǵan kóshbasshy boldy.
Ilııas Esenberlın «Mańǵystaý maıdany» men «Amanat» atty romandarynda keńes qoǵamynda ómir súrgen qazaq zııalylarynyń bolmysy men olardyń jańa qoǵamdy qurýdaǵy qajyrly eńbegin kórkem sózben órnektedi. Al «Aıqas» romany úshin jazýshyǵa 1968 jyly Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy berildi.
Qaıratkerlik pen qalamgerlikti teń ustaǵan, kórnekti aqyn Kákimbek Salyqovtyń da mamandyǵy ken ınjeneri. Shal Qulekeuly sekildi ataqty aqyn týǵan topyraqta ósken óren jasynan óleńge jaqyn bolyp, ákesiniń aǵasy, halyq aqyny Moldahmet Tyrbıevtiń tálim-tárbıesin alady. Moldahmet atasy ony bala kúninen ónerge baýlyp, dombyra úıretedi. Orta mektepti úzdik támamdaǵan zerdeli jas endi aqbas Alataýdyń etegindegi ásem qalada oqysam dep armandaıdy. Birde atasy odan qandaı mamandyqty tańdaǵanyn suraıdy, sonda sezimtal bozbala: «Aqyn nemese jýrnalıst bolsam» degende, ol kisi sabyrly sóz sabaqtap: «Balam, men de aqynmyn. Biraq aqyn bolý úshin mamandyq alýdyń qajeti shamaly. Qazaqta aqyn da, ánshi de jetedi. Men senen úlken úmit kútem, aqylymdy alsań – Qanysh Sátbaev bilim alǵan oqý ordasyna bar. Kóksheniń taýlary da qoınaýyna beker syr búgip jatqan joq, Jalǵyztaýda, mynaý − Syrymbette, anaý − Aıyrtaýda eshteńe joq deısiń be? Qanysh Jezqazǵandy qalaı jarqyratty, onyń bolashaǵyn aıtqanda biz tańǵaldyq. Soǵystyń aýyr zardabyn tartqan el endi es jıyp keledi. Sondyqtan Qanyshtyń jolymen júrseń, jaman bolmaısyń» dep batasyn berip, alys jolǵa shyǵaryp salady.
Qazynaly qarııanyń aq batasy qabyl bolyp, aqyn Máskeýdegi tústi metallýrgııa jáne altyn ınstıtýtyna túsip, ony 1955 jyly oıdaǵydaı aıaqtap, uly ǵalymnyń jolymen Jezqazǵan kenishine qatardaǵy maman bolyp qyzmetke ornalasady. Aqyn-nyń jigerli jastyqqa toly jıyrma jyldyq ǵumyry Jezqazǵanda ótip, shahtadaǵy qarapaıym ken sheberinen, basshylyq qyzmetke deıin kóterildi.
Kákimbek aǵamyzdyń taǵy bir qyry – qaıratkerligi. Ol kisi 1984 jyly О́zbekstan KPOK-niń bıýro múshesi, Qaraqalpaq oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp taǵaıyndalǵannan keıin, avtonomııalyq respýblıkanyń qordalanyp qalǵan problemalaryn sheshýge den qoıdy. Jergilikti turǵyndardyń áleýmettik máselelerine mán berip, halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa bar kúshin jumsady. Osy janashyrlyǵy úshin sol eldiń adamdary da ol kisini jaqsy kórip, qurmet tutty. Odan keıin Keńes Odaǵy Joǵarǵy Keńesiniń Ekologııa komıtetiniń tóraǵasy sekildi laýazymdy qyzmetti atqardy.
Talantty aqynnyń alǵashqy jyr jınaǵy 1970 jyly «Syr» degen atpen jaryq kórse, odan keıin «Dala», «Qyrandar», «Gákký», «Jezkıik», «Táttimbet», «Dombyra», «Qaraqalpaq», «Kenesarynyń sońǵy sózi», «Qanysh Sátbaev», «Ebineı Bóketov», «Báıken Áshimov» jáne Fazyl Káribjanov týraly «Zaman syry» atty kólemdi poemalary jazylyp, jyrsúıer qaýymnyń júreginen oryn tapty. Kákimbek Salyqov shyǵarmashylyǵyn ádebıetimizdiń aıtýly ókilderi de joǵary baǵalap, jyly pikirlerin bildirgen.
Birtýar aqyn, Qazaqstannyń Eńbek Eri, Halyq jazýshysy Oljas Súleımenov te qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń geologııa fakýltetin bitirip, keıin M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynda oqyǵan. Arqaly aqyn shyǵarmalaryn oryssha jazsa da, onyń óleńderinen ulttyq rýh pen ór namys atoılap turady. «Arǵymaqtar» atty alǵashqy jyr jınaǵymen poezııaǵa dúbirletip kelgen aqynnyń «Adamǵa tabyn, Jer endi» poemasy jaryqqa shyqqanda kóptegen shet tilderine aýdarylyp, jeke-jeke kitap bolyp, birneshe ret basyldy.Oljas aǵamyzdy kópshilik tiltanýshy ǵalym retinde de jaqsy biledi, ol kóbinese kóne túrki tilin zerttep, ásirese Batys ǵalymdarynyń kóne til úndi – Eýropa tilderinen bastaý alady deıtin qasań teorııasyna pármendi soqqy berdi. Ardaqty azamattyń 1975 jyly jaryq kórgen «Az ı Iа» kitaby túrki jáne slavıan halyqtarynyń ejelgi jazba eskertkishterine arnalǵan kitaby − kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, oqyrmandardyń qolynan túspegen týyndyǵa aınaldy. Keıin bul eńbek «1001 sóz» atty etımologııalyq sózdikke ulasyp, kemeldene tústi. Sonymen birge aqynnyń jazǵan ssenarııimen «Atameken», «Kógildir marshrýt», «Qys – qolaısyz maýsym», «M.Áýezov týraly sóz», «Úndistan sazy», «Jastyq shaq zastavasy», «Aqyrǵy amanat» jáne t.b. fılmder túsirildi.
Bala kúninen akademık Qanysh Sátbaevty úlgi tutyp, orta mektepti altyn medalmen aıaqtaǵan belgili jazýshy Medeý Sárseke de ınjener-metallýrg mamandyǵyn meńgergen.
Medeý aǵamyz kórkem sóz ónerine ǵylymı-qııal janrynda jazylǵan «Ǵajaıyp sáýle», «Kórinbestiń kóleńkesi», «Ot jáne atom» jáne «Jetinshi tolqyn» atty hıkaıattarymen kelip, osy salanyń damýyna úlken úles qosty. Injener-qalamger retinde óndiris taqyrybyna qalam tartyp, «Jarylys», «Kómbe» atty romandaryn jazdy. Ony jalpaq elge tanytqan basty shyǵarmasy – uly ǵalym Qanysh Sátbaev týraly jazǵan ǵumyrnamalyq romany. Bul týyndy 1980 jyly Máskeýdegi «Molodaıa gvardııa» baspasynan «Tamasha adamdar ómiri» serııasy negizinde 100 myń danamen oqyrmanǵa jol tartty. Búginge deıin atalǵan kitap qazaqsha − 12, oryssha – 5 jáne aǵylshynsha, bas-aıaǵy 18 ret basyldy. Sonymen qatar jazýshynyń halqymyzdyń ardaqty perzentteri, qazaq ǵylymynyń damýyna eren úles qosqan kórnekti ǵalymdar − Ebineı Bóketov pen Ermuhan Bekmahanovtyń ómir jolyn jan-jaqty zerdelegen derekti kitaptary oqyrmandardyń rızashylyǵyna bólendi. Al jazýshynyń keıingi shyqqan «Semeı qasireti» atty eńbeginde avtor ózi týǵan óńirdiń atom jarylysynan tartqan azabyn naqty derektermen baıandaǵan.
О́tken jyly seńgirli seksendi baǵyndyrǵan parasatty prozashy, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Sofy Smataev ta 1959 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine túsip, bir jyldan keıin Máskeýdegi Bolat jáne qorytpalar ınstıtýtyna aýysyp, ony bitirgesin Reseı astanasyndaǵy «Oraq jáne balǵa» zaýytynda, Novo-Týlskıı metallýrgııa zaýytynda, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynda ınjener bolyp jumys istegen.
Qalamgerdiń tehnıkalyq bilim alýyna zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń jas shákirtine aıtqan biraýyz sózi túrtki bolǵan. Ol týraly aǵamyzdyń ózi bir suhbatynda toqtalypty: «Úshinshi kýrs stýdentterine sabaq beretin Muhańnyń dárisin 1960 jyly birinshi kýrsta júrip-aq ádeıilep baryp tyńdaıtynmyn. Sodan uly ustazdyń baıqaǵysh, paıymdaǵysh janaryna shalyndym bilem, kitaphanadan shyqpaıtyn meni syrtymnan baǵyp júredi eken. Birde Muhań ıyǵymnan qaǵyp qana: «Sary bala, jazýshyny eshbir oqý orny daıyndap shyǵara almaıdy. Senen sonyń ushqynyn sezgendeımin. Jazýshyǵa eń keregi – bilim. Onda da aqyl-oıyńdy analız jasatqyzyp ushtar fızıka, matematıka ǵylymdary. Seniń tehnıkalyq oqý ornyna túskenińdi qalar edim», – degeni QazMÝ-degi oqýymdy tastap, Máskeýge ketýime sebepker bolǵan edi» deıdi.
Kórkem sóz zergeri ádebıetke «Astana ottary» degen poezııalyq jınaǵymen kelip, sosyn prozaǵa aýysyp, óndiristegi jumysshy jastar týraly «Alaý», «Aımandaı» atty hıkaıattarymen súısindirdi. Keıin jıyrmasynshy jyldardaǵy halqymyz bastan keshken asharshylyq pen qýǵyn-súrgindi beınelegen «Alǵashqy asý» hıkaıaty men «Aqjeleń» romany jaryqqa shyqty. Ásirese jazýshy keńes dáýirinde tarıhymyzǵa tereń boılaǵan «Elim-aı» roman-dılogııasyn jazyp, oqyrmandarynyń yqylasyna bólendi. Qarymdy qalamger osy súıekti shyǵarmanyń jazylýyna qazaqtyń muńly taǵdyryn beınelegen «Elim-aı» áni oı salǵandyǵyn áńgimeleıdi.
Uly Abaı týǵan topyraqta dúnıe esigin ashqan belgili jazýshy Rollan Seısenbaev ta Semeı ınjener-tehnologııalyq ınstıtýtyn bitirip, oblystyq organdarda jaýapty qyzmet istegen. Keıin Máskeýdegi M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtyn támamdap, KSRO Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń qazaq ádebıeti jónindegi keńesiniń jaýapty hatshysy boldy. Jazýshynyń alǵashqy shyǵarmasy 1975 jyly jaryq kórgen. Sodan beri «Ańsaý», «О́zimdi izdep júrmin», «Saǵynyp jetken jaz edi» povesteri men «Eger ómir súrgiń kelse», «Taý basynda túıisken jol», «Shaıtannyń taǵy», «Qum kezgen ólikter» atty romandary oqyrmandaryna jol tartqan. Sondaı-aq qalamger Abaıdyń qara sózderin orys tiline aýdarýǵa at salysyp, Anglııada «Abaı» úıin ashýǵa úles qosty. Biraqatar dramalyq týyndylary búkilodaqtyq baıqaýlarda top jaryp, respýblıkalyq teatrlar sahnasynda qoıylyp keledi.
О́tken ǵasyrdaǵy alpysynshy jyldardyń sońynda qazaq poezııasyna teńizdiń asaý tolqynyndaı býyrqanǵan bir býyn kelip, ádebıetimizge jańasha lep ákeldi. Ol býynǵa ádebıet synshylary «Soǵystan soń týǵandar» degen ataý bergen. Osy býynnyń ishinde talantty aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Iranbek Orazbaev (Iran-Ǵaıyp) ta boldy. Aıtýly shaıyr da Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń taý-ken fakýltetin támamdap, odan soń Máskeýdegi M.Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýty janyndaǵy joǵary ádebı kýrsyn bitirgen. «Júrek jyrlaıdy» atty alǵashqy jyr jınaǵymen ádebıet esigin erkin ashqan aqynnyń búginge deıin «Jeti qazyna», «Túnniń kózi», «О́mir óleń», «Dúnıejaryq», «Sóz patsha», «Qorqyttyń kóri» sekildi birqatar poezııalyq kitaptary men «Haıýandyq komedııa», «Kúshiginen talanǵan», «Men ishpegen ý bar ma?», «Batqan kemeniń beıbaqtary», «Jeljýan», «Qudaı qarǵaǵandar», «Jambyldyń qyzyl jolbarysy», «Qanyna tartqan qyńyrlar», «Altyn adam», «Kıeli kúná», «Han-Abylaı-Sabalaq», «Mahambet» atty dramalyq dastandary jaryq kórdi.
Iran-Ǵaıyp jurtshylyqqa aqyn retinde ǵana emes, daryndy dramatýrg retinde de tanymal. Birqatar dramalyq shyǵarmalary elimizdiń teatrlarynda sahnalanyp, synshylar men kórermenderdiń oń baǵasyn alǵan.
Sonymen birge tanymal aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Qasymhan Begmanov burynǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń mashına jasaý fakýltetin bitirse, belgili balalar jazýshysy Álibek Faızýllauly da osy oqý ornynda taý-ken ınjeneri mamandyǵynda bilim alypty. Bul ekeýi de ádebıetimizde óz orny bar qalamgerler.
Qoryta aıtqanda, tehnıkalyq joǵary oqý oryndarynda oqyp, ádebıetke kelgen aqyn-jazýshylar tizimin áli sozýǵa bolady. Biraq bul joly jalpaq jurtqa tanymal tulǵalarǵa ǵana toqtaldyq. Biz olardy ınjener mamandyǵyn meńgergen dep qana emes, jan tazalyǵyn ıgergen ınjener dep aıtamyz.