Luqpan moldanyń taǵdyry

Luqpan moldanyń dál qaı jyly ómirge kelgeni naqty emes. Qulpytasynda 1884 jyl dep kórsetilgen. Biraq 1928 jylǵy arhıv qujattarynda «jasy 48-de» delinedi. Sol kezdiń ózinde «muhtasıb» degen anyqtaýysh ıelengen. Muhtasıb (arab. – «hısbany atqarýshy») – musylmandardy túzý jolǵa baǵyttap, musylmandyqtyń moraldyq normalaryn ashyqtan-ashyq buzýshylyqqa jol bermeı, túzý jolǵa salatyn dinı laýazym ıesi degen maǵyna beredi. Qazaq dalasynda moldalarǵa «muhtasıb» ataǵyn Orynbor múftıligi bergen, onyń máni – ózi turatyn aımaqta, aýdan kóleminde din isin júrgizýshi, qadaǵalaýshy degenge saıady.

Bashqurtstan Respýblıkasy mem­lekettik arhıvinde saqtalǵan derekke qaraǵanda, Luqpan Tursynov Astrahan gýbernasy Ishki qazaq ordasyna qarasty Talov qısymy №7 starshyndyqtyń Eski Talov poselkesinde 1908 jyly 26 qarashada №8072 d№744/06g ekinshi molda bolyp bekitilgen. Qujatta bul meshittiń 1901 jyldan beri qyzmet etip turǵany, ımamy Jalmyrza Saqanov (ári Meńdibaev) ekendigi jazylypty.

 Elden bezý

Luqpannyń ózi Baıbaqty rýynyń Qoıan-Qashý bóliminen taraıdy. Onyń bir týǵan aǵasy Shákýdiń urpaǵy, oraldyq Jomart Ǵabdolhanuly bizdiń keıipkerimiz týraly biraz derek, sýretpen bólisti. «Qaztalov aýylynda Luqpan atanyń óz meshiti bolǵan eken. Ony 1924 jyldary bolshevıkter tartyp alyp, qulyp (klýb) jasaǵan. О́zin qýdalap, túrtpekteı bergen soń 1929 jyldary otbasymen Ishki Reseıge kóship ketken. Ákemniń aıtýynsha, Bashqurtstan ja­ǵynda turypty-mys» deıdi Jomart aǵa.

Bul shyndyqqa saı keledi. Batys Qazaqstan oblystyq memlekettik mura­ǵa­tynda biz Luqpan Tursynov týraly birneshe derekti keziktirdik.

«Tursynuly Luqpan (48 jasta) – muhtasıb, Bókeı ýezi burynǵy Bos­tandyq bolysynan, RSFSR Konstı­týsııasynyń 65 baby jáne QazOAK-tyń 1925 jylǵy 9 mamyrdaǵy nusqaýlyǵy boıynsha din ókili retinde saılaý quqynan aıyrylǵan» (BQOMA, №24 qor, №4 tizbe, №567 is);

Taǵy bir qujatta bylaı delingen:

Qazaq Talópke qalasynyń qaraýyn­daǵy 1928-1929 jyldary saılaýal­dy ázirlik naýqanynda saılaý-saılaný pursaty alynǵandardyń tizbe­si. Súıenish: Qazaqstan Ortalyq Atkomynyń 1927 jylǵy 24-qaýystaǵy Reseı Ortalyq Atkomynyń 69-ynshy Konstıtýsııa negizgi zańynda sáıkes­tirip shyǵarǵan nusqama kitaby, II qala­lyq saıkomynyń 1-2-3 sandy ám raıondyq saıkom 3-4 sandy otyrys qaýlylarymen berkilgen. 1928 jyl, dekabr (jeltoqsan): ...Talov aýda­nynyń 4 aýylynan 1923-1928 jyldary myna adamdardyń saılaý quqy alynǵan: Qaraoba aýylynan: Luqpan Tursynuly, meshit moldasy, dinı qyzmeti úshin 14 bap boıynsha saılaý quqynan aıyrylǵan, ózi 48-de, áıeli Mágen 37-de (BQOMA, №392 qor, №1 tizbe, №116 is, Talov aýdany boıynsha saılaý quqynan aıyrý jónindegi qujattar);

Mine, osy kezeńde Luqpan molda týǵan jerinen alys ketýge sheshim qabyldaıdy. «Moldaǵam negizi kedeı sharýa edi. Biraq zamanynda molda bolǵansyń dep kún kórsetpegen soń orys jerine kóshýge májbúr boldy» dep jazypty Ǵabdolhan Shákýuly 2003 jyly qaǵazǵa túsirgen esteliginde.

 Jylymyq

О́zin, moldalyq «qylmysyn» biletin ortadan alys ketken Luqpan Tursynov 1937-1938 jyldyń qandy qasabynan aman qalǵan. Biraq bergen qurbandyǵy da az emes: onshaqty ul-qyzy birinen soń biri shetinegen. Kóp tuıaqtan aman qalǵan jal­ǵyz uly Toqas Uly Otan soǵysy kezinde maıdanǵa alynyp, habarsyz ketken.

Luqpan Tursynovtyń tarıh alańyna qaıta shyǵýy 1943 jyldan bastalypty. Buǵan sebep – Uly Otan soǵysynyń alǵashqy qıyn-qystaý kezeńinde Sta­lın­niń esine Qudaı túsken. Iаǵnı ha­lyq­ty soǵysqa úndeýge, jaýǵa qarsy jumyldyrýǵa dinniń yqpaly zor ekenin túsinedi. Sóıtip keńestiń ateıstik saıasatyna jylymyq kiredi. 1943 jyly Orta Azııa jáne Qazaqstan musylmandarynyń dinı basqarmasy (SADÝM) qurylady. Sol jyly qazan aıynda Tashkentte musylmandar quryltaıy ótip, fashıstik agressııamen kúres jónindegi mindetter qabyldanady. Osy sıezde delegattar antıfashıstik úndeý jarııalaıdy. «Bısmıllahı rahman rahım!» dep bastalǵan ol úndeý keıin KSRO-daǵy barlyq musylman ulttar tiline aýdarylyp, halyq arasyna taratylady.

Osy úndeýge qol qoıǵan on adamnyń biri – Luqpan Tursynov edi.

Sol kezdegi musylman dinı elıtasy sanalǵan bul on adamnyń aty-jónin tolyq keltire keteıik: Ishan Babahan Abdýmájıthanov – sıezdi shaqyrýshy uıymdastyrý komıssııasynyń tóraǵa­sy, Ǵabdrehman Rasýlev – Ýfa qalasyn­daǵy Ortalyq musylmandar Dinı Bas­qarmasynyń mýftıi, Álımhan Túrk Shákırhojaev – Qyrǵyz KSR-inen kelgen ımam, Ǵabdýlǵafar Shamsýtdınov – muhtasıb, Qazaqstannan kelgen qajy, Halılrahman Nasrýtdınov – muh­tasıb, Ortalyq musylmandar Dinı Basqarmasy Dinı keńesiniń múshesi, Máskeý qalasy meshitiniń ımamy, Mýlla Saleh Boboko­lanov – Tájikstannan kelgen din qaırat­keri, Mýrathodja Salıh-Hodjaev – halfe, Tashkenttik mýdarrıs, Kene ıshan Hyzyrkýlı ıshan ogly – Túrikmenstannan kelgen din qaıratkeri, Luqpan Tursynov – Batys Qazaqstannyń muhtasıbi, Ke­mal Shabdanov – Qyrǵyzstan musyl­­man­darynyń ókili. (Reseı Federasııa­synyń memlekettik arhıvi – GARF, №6991s qor, №3s tizbe, №6 is, 34-36 better - https://islamperspectives.org/rpi/items/show/19566)

1943 jyly Orta Azııa jáne Qazaqstan musylmandarynyń dinı basqarmasy qurylǵan kezde Qazaqstannan úsh qazı saılaý usynylǵan. Úsheýdiń biri – Luqpan Tursynov edi. Bul týraly belgili din ǵulamasy Sádýaqas Ǵylmanı bylaı dep jazady: «...Qazaqstanda qazılyqty úsheý saılap, birin Mońǵolııaǵa jiberip, ekeýi Qazaqstanda istep turady eken. Sonyń biri qylyp quryltaıda meni saılap, Aqmolada ımam-hatıblary qazıy bolyp tura berdim» (S.Ǵylmanı, «Zamanymyzda bolǵan ǵulamalardyń ǵumyr tarıhtary», Almaty, «Daık Press», 2013, 357 bet).

Iá, Orta Azııa jáne Qazaqstan musyl­mandary dinı basqarmasy quryly­symen Luqpan moldaǵa shetelge – Mońǵolııa qazaqtarynyń arasyna jol túsip tur edi.

Bul jóninde Ǵabdolhan Shákýuly qyzyq estelik qaldyrǵan:

«Mońǵol Halyq Respýblıkasy Ulan Batyr qalasynan 800 shaqyrym jerde 2 myń qazaq turady eken. Bizdiń Odaqtan molda suratady, ol kezde múftı Tashkentte, Ishan Babahan, ulty ózbek. Bas múftı orys jerinen Luqpan aǵaıdy shaqyrtyp, Mońǵolııaǵa barýǵa kelisimin alyp, Máskeýge, Kremlge jiberedi. Onda Joǵarǵy Sovet tóraǵasy Kalının, hatshysy Gorkııdiń qabyldaýynda bolady. Moldaǵam men jeńgeıge pas­port jazyp beredi. Pasporttyń syrty qyzyl maqpalmen qaptalǵan, ishi oryssha jáne mońǵolsha jazylǵan, Kalının men Gorkıı qol qoıǵan, gerb móri bar. О́zim kórip, qolyma ustadym», dep jazady inisi.

 Baıan-О́lgeıde

Luqpan moldanyń Baıan-О́lgeı qa­zaqtary arasyndaǵy tarıhyn sol el­de­gi qandasymyz, belgili ólketanýshy Janarbek Aqbı bylaı dep kesteleıdi:

«Kommýnısterdiń saıası qyrǵyny Moń­ǵol elinde de Stalın jobasy bo­ıyn­sha júrdi. Stalın «Mońǵol elinde 30 myń­nan astam halyq jaýy bar» dep sanyn belgilep bergen eken, 1937-1938 jyl­dary qandy qyrǵyn 36 myń adamdy jalmap, jospar artyǵymen oryndaldy. Sol kezderi Mońǵol elindegi sany 30 myńǵa jeter-jetpes qazaq ta saıası náýbet quryǵyna ilikti. Qazaqtardan, ási­­re­­se din ustanatyn adamdar, hat tanı­tyn­dar, baıdyń tuqymdary, Qytaıǵa qashyp ketýi múmkinder, úkimetke qarsy­lar degen tizimmen 1000-ǵa tarta adam qyrylyp ketti.

1939 jyly marshal H.Choıbalsan batys ólkege sapar shegedi. Ol kezde qazirgi Mońǵolııanyń eń batys ólkesinde ornalasqan qazaqtar ákimshilik jaǵynan kórshi Hovda aımaǵyna qarasty edi. Choıbalsan qazaqtar shoǵyrlanǵan ólkege kelgende, «Qazaqtarǵa jeke aımaq ornatyp berem» dep ýáde etedi. Sóziniń shyn ekenine sendirý úshin ólkedegi jasy úlken, elge syıly shańyraqtarǵa kirip, sálem beredi. Sondaı kıeli shańyraqtyń biri, 1865 jyldary Qytaımen soǵysta mert bolǵan M.Báteken batyrdyń shańy­raǵyna ádeıi barady. Báteken batyrdyń ­­­jubaıy Zymyran apa jasy 105-ke kelgen kezi eken. Marshal Choıbalsan apaǵa syı-sııapatyn usynyp, ókil bala bolady. Keterinde «Ne tilegińiz bar?» dep suraıdy. Sonda Zymyran apa: «Jasa­rymdy jasadym, endi maǵan taǵy 100 jyl ómir joq, kórim jaqyn adammyn. Men ólsem janazamdy shyǵartatyn mol­da kerek», depti. Aýdarmashylar júrek­teri zyrq etip, naǵyz qandy qyr­­ǵyn­dy uıymdastyrǵan adamnyń ózine bul sózdi jetkize almaı, shybyn jany muryn ushy­na jetip, bir-birine jaltaqtap, kibirtiktep qalady. Zerek Choıbalsan apanyń aýyr tilek aıtqanyn sezip, «Men balasy bol­dym emes pe? Kári adamnyń sózine renji­meımin, sol qalpynda aýdaryńdar!» depti. Aýdar­ma jasap júrgen Jeńishan, Sádý, Izenbaılar bir-birine jaltaqtap, sálden soń Jeńishan batyldanyp, apanyń aýzynan shyqqan sózin qaz-qalpynda: «janazamdy shyǵaratyn molda kerek», dep aýdaryp beripti. Sál oılanyp, aýyr kúrsinip alǵan marshal Choıbalsan «biz din ustanýshylardy túbirimen qurttyq, endi el ishinde qalǵan, solardan estigen, kórgen, elikteıtin jandar bar shyǵar. Apanyń janazasyn shyǵaratyndaı molda taýyp qoıyńdar» dep, aýdarmashynyń biri bolyp júrgen, bolashaq Baıan-О́lgeıdi óz qolymen ornatatyn tulǵanyń biri D.Jeńishanǵa tapsyrma berip ketedi. El basynan tapsyrma alǵan Jeńishan 1930 jyly Máskeýde bilim alǵan, el isine jetik, ultjandy adam eken. Baıan-О́lgeı aımaǵy 1940 jyly ornaǵanda partııa hatshysy bolyp, 1943-1952 jyldary Baıan-О́lgeı aımaǵyn basqarady.

Sonymen 1940 jyly kórshi Hovda aımaǵynan bólinip, Baıan-О́lgeı aımaǵy ornaıdy. Marshal H.Choıbalsan sózinde turyp, mońǵol qazaqtaryna jeke aımaq ornatyp beredi. Biraq halyq kópke deıin senbeı, úrkip, Qytaıdyń Shyńjańyna qasha beredi. «Bul qazaqtyń senimine qalaı kiremiz? Eldiń shekara buzyp úrke qashýyn qalaı qoıdyramyz?» degen Choıbalsanǵa Jeńishan baıaǵy din máselesin eske salady. «Halyqtyń dinine erkindik berý kerek. Ol úshin me­shit salyp, myqty bilimdi moldaǵa ımam­dyq istetý kerek, sonda halyq úkimetke senedi. Ári otyryqshylyqqa úırene bas­taıdy», deıdi Jeńishan.

Mine, bizdiń keıipkerimiz Luqpan moldanyń Mońǵolııaǵa sapary osylaı bastalsa kerek. H.Choıbalsan qazaqtyń tilin biletin, saýatty moldany KSRO-dan, keńestik qazaq elinen suratqan.

Luqpan molda Baıan-О́lgeıge kelisi­men aımaq bastyǵy Jeńishan barynsha qoldaý kórsetedi. «Múmkin bolsa meshit salyp, dindi sol meshitte júrgizseń» degen josparyn aıtady. Luqpan molda birden iske kirisedi. Aqshasyn qazynadan shyǵaryp, bir kirpishti 3 tıynǵa baǵalap halyqqa soqtyrady. Aldymen óz basyna úı, sosyn meshit saldyrǵan eken. Munarasyn ulty ózbek Iаsyn degen azamat kóteripti. Luqpan saldyrǵan meshit sol zamanda óte ádemi, Baıan-О́lgeıdegi sáý­leti bıik qurylystyń biri bolypty. Baıan-О́lgeı ortalyǵynda salynǵan meshitti kóremiz dep el jan-jaqtan aǵy­lyp tamashalaǵan. Ár sýmynǵa jaýapty adam qoıyp, meshitke qarajat úshin ha­lyq­tan zeket jıǵyzǵan. Luqpan Baıan-О́l­geı­de júrgende 2 ret ruqsat alyp, de­­ma­­­lysqa eline baryp kelgen eken. Ár bar­ǵan saıyn qazaq­tildi gazet, kitaptar áke­­lip júrgen. Luqpan molda Baıan-О́l­geı­­de oı-qyrdaǵy ólkelerge barǵanda ómir baqı kóshpeli salt ustanǵan halyq­qa má­denıetti kıiný, mal qora, úılerin qa­­laı salý sııaqty aqyl-keńesin aıtyp oty­­ra­dy eken. Luqpannyń áıeli de undy qa­laı ashytý, úı ishin qalaı sándeý, otba­syn­­daǵy qyz bala tárbıesi, olardyń kıim kıisi jaıly óz bilgenin bólisip, kómek­tesken.

Luqpan aımaq bastyǵy Jeńishanyń tapsyrmasymen 1937-1938 jyldary saıa­sı náýbet jyly ustalǵan úlken mol­da­lardyń urpaqtaryna da kóp kómek­tes­ken. О́ıtkeni atalaryn qyrǵan partııa­dan góri meshit ımamynyń sózi ótimdi bolatyn. О́z ómirin mysalǵa keltirip, Qazaqstanda da «halyq jaýy» degen náýbet júrgenin, meshitin alyp, qýdalaǵanyn aıtyp, «aýyzdaryńa berik bolyp, oqý oqysańdar, bilim alsańdar eshkimnen kem bolmaısyńdar, jańa zaman oqýyn oqyńdar» dep úgit jasaǵan. Luqpan me­shitpen birge medrese de ashyp, bala oqy­­­typ, úlkenderge de úgit-nasıhat ja­sap, juma namazyn úzbeı júrgizip turǵan.

1952 jyly qańtarda marshal Choıbal­san ómirden ótedi. Jeńishan ózi ornatqan Baıan-О́lgeı aımaǵyndaǵy qazaqtar arasynda joǵary-tómen domalaq aryz kóbeıgenin baıqaıdy. Endi elde saıası oıyn qyza túsetinin erte ańǵaryp, Luqpandy shaqyrady. «Qıyn kezde shaqyrdym, keldiń. Mindetińdi minsiz atqardyń. Saǵan rahmet! «Úsh árip» uıymynyń basshysy Qalqabaıǵa aıtyp qoıdym, seni elińe qaraı shekaradan ótkizip jiberedi. Basyń aman turǵanda elińe ketip qal!» deıdi. Luqpan keterinde Jeńishan Baıan-О́lgeı sheberlerine arnaıy altyn-kúmisten qaptatyp istetken er-turman syılaıdy. «Menen estelik bolsyn» dep kúmis sapty pyshaq, kereı belbeý taǵady. Luqpanyń áıeline qazaqtyń óksheli etigin kıgizipti. «Baıan-О́lgeıde sender júrgende janazasyz bir de bir qazaq kómilgen joq. Sen tárbıelep ketken biraz adam barshylyq, endi dinimiz úzilmes. Halyq ta ornyqty, joldaryńyz bolsyn!» dep jyly shyǵaryp salady.

Aıtpaqshy, Luqpan molda ketken soń Baıan-О́lgeıdegi meshitke uıǵyr Bádiraqyn ımam bolǵan. Biraq kóp ýaqyt ótpeı dinge qysym bastalyp, ol Hovda aımaǵyna jer aýdarylady. Odan keıin ımam bol­ǵan birneshe qazaqqa jala jabylyp, aqyry meshit esigine qara qulyp túsedi. 1957 jyly Buǵyty sýmyn mektebin salǵanda meshitti buzyp, kirpishin mektep qurylysyna paıdalanǵan. Tek Jeńishan, Qalqabaılardyń yqpalymen meshittiń munarasyn buzbaı alyp qalǵan eken. Kúni búgin sol meshittiń munarasy Baıan-О́lgeı aımaǵynyń ortalyǵy О́lgeı qalasynda kóneden syr berip, qalqaıyp áli tur...

 Almatyda

Arhıv qujattaryna qaraǵanda Luq­pan Tursynov 1946 jyly Máskeýde ótken musylman dinbasylarynyń sıezi­ne Orta Azııa jáne Qazaqstan mu­syl­mandary dinı basqarmasynyń mú­shesi retinde qatysqan. 1948 jyly 14 jel­toqsanda ótken OAMDB birinishi quryl­taıynyń III plenýmyna Qazaqstan atynan qatysqan 3 qazıdyń biri bolypty. Joǵaryda aıtylǵandaı, bul jıyndarǵa Mońǵolııadan arnaıy kelip qatyssa kerek. Al 1954 jyly 1 aqpanda ótken OAMDB ekinshi quryltaıynyń III plenýmynda pleným múshesi bolǵan. 1966 jylǵa deıin Almaty meshitiniń ımamy bolyp qyzmet etken. «Men О́zbekstanda 4 jyl Keńes armııasy qatarynda bolyp, 1953 jyly 9 qarasha kúni Almaty qalasyna keldim. Pýshkın kóshesi №16 úıdegi meshittiń astynda eki otbasy – Moldaǵam Luqpan jáne qazı, aqmolalyq Sádýaqas Ǵylmanı otbasymen turady eken. Sádýaqastyń áıeli jáne 8-synyp oqıtyn qyzy boldy», dep eske alady Ǵabdolhan Shákýuly.

Ǵabdolhan aǵaıdyń jazýynsha, Luq­pan Tursynov 1952-1966 jyldary Almaty meshitiniń ımamy bolǵan. Ǵabdolhan sol úıde úsh jyl jatyp, tehnıkým bitirgen eken.

1956 jyly 17 sáýirde Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Din isteri jónindegi keńestiń ýákili B.Juma­shevtyń Qazaqstandaǵy meshitter týraly Polıanskııge joldaǵan esebinde mynadaı joldar bar: «Almaty qalasyndaǵy meshit HH ǵasyrdyń basynda Qazan meshitteri úlgisinde salynǵan. Syrtqy túri jaqsy, munarasy bar. Ishki kórinisi, jasaý-jabdyǵy qanaǵattanarlyq. Me­shit­tiń ımamy bolyp OAMDB pleným múshesi Luqpan Tursynov qyzmet etedi».

Luqpan Tursynovtyń óz balalary­nyń ǵumyry qysqa bolǵanyn joǵaryda aıtqan edik. Alǵashqy áıeli dúnıeden ótken soń Luqpan Urqııa esimdi tatar kelinshegine úılenedi. 1958 jyly Ǵab­dol­han Shákýuly óziniń áli 1 jasqa tolmaǵan Qaırat esimdi ulyn molda aǵasynyń baýyryna salady. 1966 jyly jasy egde tartqan shaǵynda ımam­dyq qyzmetin tastap, Luqpan Tursy­nov elge, Oral qalasyna oralady. Jo­mart Ǵabdolhanulynyń aıtýynsha, úkimet Luqpan moldaǵa Oral qalasynyń burynǵy Kýtıakov, qazirgi Ábilqaıyr han kóshesinen 3 bólmeli páter beripti. 1971 jyly 20 naýryzda dúnıeden ótkenshe sol úıde turǵan. «Luqpan atanyń bedeli óte kúshti edi. Aıyna bir márte elge, Qaztalovqa kelgen kezinde haziretke sálem berý úshin úıimizge adam syımaı ketetin. Kelgen úlkender molda atamyzdyń aldynda basyn ıip, qolyn súıýshi edi», dep eske alady Jomart Ǵabdolhanuly.