Súrboıdaq

Jaryq dúnıege shyr etip kelgen ár perzenttiń peshenesine ja­zyl­ǵan óz mindeti bar. Er aza­mat­tyń mindeti – ómirlik serigi bolar jaryn taýyp, shańyraq kóterip, urpaq órbitý. Áıeldiń de mindeti osy tóńirekte. Áıtse de búginde boıjetken qyzyn, er jetken ulyn aıaqtandyra almaı otyrǵan ata-ana qanshama?! Sebep nede? Bási besbatpan salmaqty saýaldyń as­ta­ryn aqyl tarazysyna salyp, tal­dap kórelik.

Búgingi jastardyń boıynda eń aldymen jaǵdaıymdy jasap alaıyn degen peıil bar. Ol da durys shyǵar, áıtkenmen ýaqyt shirkin tórt qubylańdy teń etkenshe qań­ta­rylyp, tosyp tura ma? Áne-mine degenshe, jalyn atqan jastyq shaq jarq etken jasyndaı jylt etip óte shyqpaq. Al otbasy bolýǵa qam­daný, materıaldyq ıgilikke mel­dekteý qarapaıym halyq úshin uzaq ýaqytty talap etedi. Onda da ıgi­li­giń úıirile qoısa. Demek, tepse temir úzetin azamattardyń boıyn­da jaýapkershilikten taısaqtaý, sál naqtylaı aıtsaq, qorqaqtaý ba­sym. Bul jalpaq jurtqa tán psı­hologııa.

– Búgingi tańda otbasylyq qun­dy­­lyqtar kúrt ózgergen, – deı­di psıholog Lázzat Beke­nova, – ási­rese, qyz balalar ata-anala­ry­nyń yrqyna, qalaýyna, jónin oı­laǵan aqyl-keńesine kóne qoı­maı­dy. О́z­deriniń paıymymen, ómirge degen óz kózqarastarymen júr­gi­­leri keledi. Boıjetkenderdiń ba­sym kópshiligi resmı nekege tur­ǵ­annan góri azamattyq nekede bolǵandy qolaıly sanaıdy. Al azamattar bolsa, otbasyn qurýdyń jaýapkershiliginen qashady. Olar belgili bir sebepterge baılanysty óz urpaqtary aldynda otbasynyń aýyrtpalyǵyn arqalap, urpaq órbitýge beıildi emes. Ul-qyzy­nyń osyndaı kózqarasyna ata-analardyń da eriksiz kónip otyr­ǵan­dyǵyn baıqaýǵa bolady.

Psıhologtiń qalyptasyp otyr­­­ǵan jaǵdaıdy saraptaýyna qa­­ra­­ǵanda, otbasyn kesh qurý­dyń ne­mese múlde qurmaýdyń ózindik se­bepteri sanalýan eken. Onyń ishinde turaqty jumys or­nynyń bol­maýy, sondaı-aq belgili bir ma­man­dyqty ıgermeýi de áser ete­tin syńaıly. Urpaq sabaq­tas­tyǵyna alańdaǵan ata-analar amalsyzdan baýyr eti bala­la­ry­nyń búgingi bolmysyna kón­dik­ken. «Ishime syıǵan bala syr­tyma da syıady» degen pa­ıymnyń túbi taıyzdyqqa soq­tyr­ǵa­nyn ańǵara almaı otyr.

– Eń bastysy, on úshtegi uldy otaý ıesi sanaıtyn ulttyq dástúr úzildi, – deıdi Raýza Báıkenova, – bul máselege jeńil-jelpi qaramaý kerek. Súrboıdaqtardyń eli­mizdiń demografııasyna teris áser etýimen birge, halyq qar­taıyp ketpeı me? Mundaı mysaldardy qaısybir shetelderdiń tirshiliginen ańǵarýǵa bolady. Qazir Eýropada osyndaı úrdis qalyptasýda. Biz el táýel­sizdik alǵan jyldary Kók­she­taýda musylman áıelder lıgasyn quryp, halqymyzdyń ǵa­­syrlar boıy jalǵasyp kele jatqan salt-dástúrin, ádet-ǵur­pyn ýaqyt tozańynan arshyp alyp, jań­ǵyrtýmen aınalysqan sha­ǵy­myz­da osy túıtkildi máse­le­men de aı­nalysqan bolatynbyz. Sońǵy jyl­dary bul kórinis tipti kóbeıip ketti. Jasyratyny joq, aǵaıyn-týys bas qosqan otyrys­ta jıi aı­ty­latyn taqyryptyń biri osy.

Ata-analardyń aıtýyna qa­ra­ǵan­da, materıaldyq ıgi­lik ús­temdik quryp turǵan búgin­gi zamanda boı j­e­tip kele jat­qan qyzdardyń kóp­shiligi baı-baǵlannyń úıine ke­lin bolyp tússem dep armandaıdy eken. Sondyqtan da tańdaý men talǵam basym. Kirpııaz kóńil kóz­de­gendeı ıt basyna irkit tógil­gen molshylyq kezige bere me? Sa­nanyń sáýlesine mundaı syzat túsýine ulttyq ulaǵatymyzdyń ús­temdik qurýy emes, sheteldik sher­­mende dástúrdiń shym-shym­dap enýi de áser etip otyr.

– Bizdiń aýylda Ońtústik Koreıa­ǵa baryp jumys istep kelgen jas­tar kóp, – deıdi Kókshetaý qala­­synyń turǵyny Sultan Sá­ken­uly, – barǵan jastar sol jaq­tyń dástúrin shym-shymdap ákelip jatyr. Ońtústik Koreıada qy­ryq­qa deıin shańyraq qurmaý etek alyp ketken eken ári olarda ishki esep myqty. Máselen, bizdiń jurt­tyń qaperine buryn enbegen neke kelisimsharty kóp, bálkim tegis deýge bolady. Azamattyq neke­niń kúrt kóbeıýi osyndaı jat kóz­qa­ras­tyń qoǵam boıyna shym-shym­dap enýinen.

Taǵy bir kópbalaly anamen til­deskenimizde dál osy ahýaldy qaıtalaı aıtqany bar. On al­tyǵa jańa tolǵan nemere­si­niń «men tur­mysqa shyqsam, baı jigitke shy­ǵa­myn, birden neke kelisimshartyn jasaımyn, tú­bin­de ajyrasyp ketsem baı­ly­ǵy­nan bólip almaımyn ba?..» degen sózin estip, jaǵasyn ustap otyr­ǵan jaıy bar.

– Mundaı ádettiń paıda bolýyna kúni-túni bir tynbaı teledıdardan kórsetiletin sheteldik serıal­dardyń da áser etýi ábden múmkin, – deıdi kópbalaly ana Aınash Seıtenova, – demek aldaǵy ýa­qytta ózimizdiń tól dástúrimizdi jan-jaqty nasıhattap, ulttyq ustanymnan aırylmaýymyz kerek. Qazir jasyratyny joq, otyzdan asqan qyzdardyń ózim úshin bala týyp alýym kerek deıtin ustanymy qalyptasa bastady. Árıne, jalǵyzbasty adamnyń aldy qarańǵy, bolashaǵyn kim boljap bilgen. Kúni erteń qolǵanat bolar janashyr bireý bolsyn deıdi ǵoı, biraq, «arym – janymnyń sada­ǵasy» dep esepteıtin atam qazaq­tyń ustanymy qaıda qalady?!

О́mir kórgen, tirshiliktiń ashysyn da, tushysyn da tatqan qarııa­lar­dyń aıtýlaryna qara­ǵan­da, bu­ry­n­ǵylardyń «bas ekeý bolmaı, mal ekeý bolmaıdy» degen túsinigi dup-durys. Salt bas­ty, sabaý qamshyly azamattyń bári birdeı bosaǵasyna úıirilgen bere­ke­ni ustap tura ala ma? Áıtse de qazirgi súrboıdaqtardyń kópshiligi jalǵyzbasty ómirdiń ázirge kóńil arbaıtyn qyzyldy-jasyldy qy­zy­­ǵyna boı aldyryp ketken sy­ńaı­ly. Boıdaq ómirdiń beı­ne­ti az dep esepteıtinderdiń túsiniginshe ýaqytynda úılený men urpaq ór­bi­tý, ata-anasyna qýanysh syılaý eski túsinik. Ár ult óziniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrimen damysa ǵana kósegesi kógermek.

Psıholog Lázzat Bekenovanyń aıtýy­na qaraǵanda, jasy jetip qal­­ǵan azamattardyń boıynda tal­ǵam­­­pazdyq sezim paıda bolady eken. Boıdaq atanýdyń, osyndaı ómirge kóndigýdiń eń basty sebebi de osy. Psıhologııa ǵylymynda bul adamnyń aqyl toqtatyp, je­ti­lý deńgeıi dep kórsetilse kerek. Demek, osynsha jasqa kelip, oń-solyn tanyp, aqyl-oıy tolysqan azamat jolyqqan boı­jet­kenniń tal boıynan min izdemek. Tyrnaq astynan kir izdegen adam árıne, tabady. Tapqan soń óz qaǵynan jerigen kıikteı jaltarmaq. Bizge deıingi dalanyń danalyǵyn boıyna sińirgen aqylman atalarymyz kúnderdiń kúninde perzentiniń kóki­reginde paıda bolatyn álgi sezimdi kún ilgeri bol­jap bilgendeı «tań­daǵan tazǵa jolyǵady» dep aıtyp ketti emes pe?

– Múmkin halqymyzben birge jasasyp kelgen kóne dástúrdi qaıta tiriltsek, bul taraptaǵy ol­qy­lyqtyń orny tolar ma edi, – deıdi eńbek ardageri Amantaı Eskendirov, – bul meniń jeke óz oıym. Burynǵy besik quda, bel quda tárizdi ádemi salt-dástúr qaı­ta­dan búr jarsa, ul-qyzymyz óz teńin taýyp, otaý qurý kóbeıer edi. Erterekte tilegi, nıeti bir adamdar shańyraǵynda mynaý jaryq dúnıege ińgálap bireýinde ul kelse, bireýinde qyz kelse, besik quda bolǵan. Mundaı jaǵdaı bir-birin jaqsy bilgen, syılas adamdardyń arasynda oryn alǵan. «Anasyn kórip, qyzyn al» degen qaǵıdany qatty ustanǵan qazaqy dástúrdiń qateligi joq edi. Tipti áli ishte jat­qan balalardy da bir-birimen qosý týraly da kelisim bolǵan. Muny atastyrý dep atapty. О́z dás­túrimizdi ustansaq, utymdy bol­mas pa?

Osy taqyrypty indetý barysynda súrboıdaqtardyń birne­sheýi­men tildestik, baǵy janbaǵan boıjetkendermen de.

– Qazirgi jigitterdiń keıbiri mal tappaıtyn masyl bolyp ket­ti, – deıdi Maral esimdi boı­jet­ken, – ótpeli kezeńdegi daǵda­rys­ta er adamdar jerge qarap otyryp qalǵanda áıelder ala dor­­basyn arqalap Qyrym men Qy­­taıdan taýar tasyp, otbasyn asyrady ǵoı. Búgingi er adam­dardyń borkemikteri sol kezde kóringen. Sońǵy ýaqytta ishimdik­ke salynǵandar men esirtki tuty­na­tyndar, qumar oıyn oınaıtyndar kóbeıip ketti. Jerkenishti bolsa da aıtaıyn, kógildirler de kó­beıip tur. Bolashaǵyńnan qor­qa­syń. Onyń ústine tolyq emes otbasynda tárbıelenýdiń de óz áseri bar. Anasynyń nekesiniń sátsiz bolǵandyǵyn kórgen qyz­dar­dyń boıynda azamattarǵa sen­beý, olardy qadirlemeý sezimi bola­tyn shyǵar, onyń ústine olar áıel adamnyń jalǵyz da kún kóre beretindigin kózderimen kórip ósti ǵoı. Erine ókpelegen jalǵyzbasty ananyń tárbıesi de teris yqpal etýi yqtımal. Áleýmettik jelide kúıeýlerinen japa shekken áıel­der­diń ókpe-nazy qaptap júr, sony kórip, bilip otyrǵan boıjetken qyzdar táýekel etip kúıeýge qalaı shyqsyn. Er balalar da jalǵyzbasty ananyń tárbıesinde bolǵandyqtan, jasyq bolyp óse­tin­­digin jasyrýǵa bolmas. Qaı­raty qabyndap turmaǵan soń olar otbasy jaýapkershiligin moıyn­da­ryna ala almaıdy. Taǵy bir sebep, ajyrasýdyń kóbeıip ket­ken­­diginde.

О́ńirde 2020 jyly 30-34 jas aralyǵyndaǵy adamdardyń 690-y ǵana shańyraq kótergen, osy jastaǵylardyń 195-i ajyrasyp ketken. 2021 jyly oblystaǵy ha­lyq­tyń sany 734 813 adam bolsa, erler 48,7 paıyz, áıelder 51,3 paıyz eken. О́tken jyldyń qańtar-qazan ara­lyǵynda 10 874 náreste jaryq dúnıe esigin ashypty. Neke qurý 3 958 bolsa, ajyrasý 758-ge jetken.

Qalaı bolǵan kúnde de jalǵyz­dyq­­ty jany súıetinderdiń qata­ry qalyńdap turǵany ras. Bul jekeniń emes, jalpynyń qasireti. Ultymyz ósip, kemeldený úshin osy bir olqylyqtyń jolyn kesýdiń jaıyn kóp bolyp keńesýimiz kerek tárizdi.

Aqmola oblysy