«...О́zinen halyq qamyn buryn jedi»

Aǵymdaǵy baspasóz derekteri boıynsha Dosjan Qashaquly 1815 jyly dúnıege kelip, 1890 jyly qaıtys bolǵan. 1831 jyly, ıaǵnı on alty jasynda birinshi ret Mekkege qajylyqqa barǵan. 1832 jyly Mekkeden 17 jasynda jas haziret degen ataqpen Quran-kárimdi, muqtasardy taýy­syp, jatqa oqıtyn bolyp elge oralǵan.

Dosjan ıshan týraly óziniń tustacy, aqyn Kerderi Ábýbákir Shoqanulynyń das­tandary men óleń-jyrlarynda kóp aıtylady. Hazirettiń atqarǵan isteri men ómir derekteri týraly búginge jetken maǵlu­mattardyń eń qundysy da, naqty­raǵy da osy Ábýbákir jyrlarynda jıi kezdesedi.

Dosjan ıshannyń aǵartýshylyq sala­daǵy eń alǵash saldyrǵan meshiti Aqtóbe óńirine qaraıtyn Sam qumynyń etegindegi Tasastaý-Qaınar mańyndaǵy Qarashyń degen jerde eken. Ábýbákir Kerderiniń jy­rynda osy óńirde Dosjan ıshannyń meshitinde sandaǵan shákirt bilim aldy dep kórsetiledi.

Dosjan haziret ákesi Qashaq moldadan bastaýysh bilim alyp, 14-15 jasynda Orynbordyń Qarǵalysyndaǵy medresede oqýyn jalǵastyrady. 1842 jyldyń shamasynda oqýyn bitirip, ıshan dárejesin ıelenedi. Elde medrese ashyp, bala oqytýǵa kirisken kezde Dosjannyń jasy otyzdarda bolatyn.

Máshhúr Júsip Kópeev 1850-1860 jyldary qajylyqqa barǵan qazaqtardy ataǵan kezde Dosjandy «Halfe» dep kórsetedi. Sofylyqta bulaı dep iri sheıhtyń ózi otyrǵan jerdegi ne shetkeri aımaqtaǵy orynbasaryn, kómekshisin aıtady. Endeshe, Qarashyńnyń meshiti Buhar meshit-medreseleri sııaqty taza sofylyq úlgidegi qadymı ortalyq bolǵanǵa uqsaıdy.

Ábýbákir Kerderi Dosjannyń Tasas­taý-Qaınarda kóp jyl, ıaǵnı 1868 jyl­ǵa deıin otyrǵanyn tilge tıek etedi. Hazi­ret ómiriniń osy kezeńine qatysty bir málimetti Máshhúr-Júsiptiń belgili «Qazaq shejiresi» eńbeginen ushyratamyz. Ol qazaqtardyń úlken bir toby 1858 jyly Mekkege qajylyqqa barǵanyn aıta kelip «Orta júzden jıyrma kisi bolypty. Ishinde Nurpeıis haziret, Dosjan halpe bar deıdi», dep jazady.

Keńes zamanyna deıingi kezeńderde Batys Qazaqstanda ıslam dinin taratýda ólsheýsiz eńbek etken tulǵalar kóp bolǵan. Solardyń ishinde halyq arasynda úlken qur­metke ıe bolǵan mańǵystaýlyq adaı Be­ket ata men dońyztaýlyq tabyn Dosjan ıshan bar.

Dosjan ıshan Batys Qazaqstan aýma­ǵyn­da ıslam dinin taratýdy jańa, bıik deńgeıge kóterdi. Ol – aımaq qazaqtarynyń arasynda qajylyq sapardy uıymdastyrý, arab elinde, Mekkede qajyǵa barǵan qa­zaq­tardyń túsetin tákııa úıin saldyrý, «Qazaq shejiresin» qurastyrý jáne HIH ǵasyrdyń 80-jyldary otarlaýshy úkimet­ten «qazaqtar úshin bólek múftılik» talap etý, t.b. aıanbaı etken eńbegi arqyly tarıhta qalǵan tulǵa.

Dosjan ıshannyń ákesi Qashaq Soltús­tik Ústirt (Dońyztaý) pen oǵan kórshiles jatqan Sam qumy, Embi shólin qonystanǵan shómishti tabyn rýynan shyqqan, musyl­mansha saýatty molda bolǵan. Dosjan jas kezinde ákesinen bilim alyp, ǵylym-bilim jolyna erte den qoıady. Sol kezdegi Hıýa, Úrgenish, Buqara qalalarynda oqyǵan. Oldan atty pirden ruqsat alyp, qol berip Dosjan ıshan atanǵan.

Dosjan ıshan oqýyn bitirip, elge kelgen soń HIH ǵasyrdyń 50-jyldaryn­da Dońyztaýdaǵy Tasastaý-Qaınar alqa­bynda, óziniń birinshi meshitin saldyryp, bala oqytyp, shákirt daıarlaıdy. Aqyn Kerderi Ábýbákir bul týraly:

«Ruqsat pirden alyp, boldy ıshan,

Son­daı bol izgilikke jandy qısań.

Maqsatqa ár pendeni ushyra tur,

Súıenip bir Allaǵa nápsiń tyısań.

Munan soń meshit saldy Qarashyńǵa,

Myń segiz júz elýinshi jyl­dyń

shamasynda.

Tasastaý-Qaınar degen bir tereń saı,

Maǵulym Qarashyńnyń arasynda»,

dep jyrlaıdy.

О́mir boıy attyń jaly men túıeniń qo­myn­da júrgen qazaq baıqampaz, at súrin­genshe aqyl tabatyn suńǵyla boldy. Kóz ushynda kóringen jolaýshynyń atqa oty­ry­syna, tymaǵy men shapanyna, er-turmanyna, qamshylaý mánerine qarap-aq, onyń qaı óńirdiń jáne qaı rýdyń adamy ekenin aıtqyzbaı bilip otyrǵan. «Adam sóıleskenshe, jylqy kisineskenshe» dep, ańqyldaǵan minezdiń arqasynda alys-jaqynnyń habaryn túgel estip, «uzyn­qulaq» aqparat jelden ozyp kete bergen. Sondaı jón surasýdyń bir túri – tórt jaqsyny suraý. Tórt jaqsynyń qatarynda árbir rý-taıpanyń júginetin piri, el qorǵaıtyn eri, etek-jeńi keń, qaıyrymdy baı-myrzasy, týra sózdi bıi aıtylady eken. XIX ǵasyrda tabyn Dosy bı tórt jaqsy týraly sózdi bylaı órnektepti. «Birinshi jaqsy – pirimiz Asan qoja haziret. Ekinshi jaqsy – Er Baraq. Úshinshi jaqsy – kóńili daladaı keń Qudaısúgir myrza. Tórtinshi jaqsy – halqy kimdi qalasa, sol bıi bolady», degen eken. Jurt biraýyzdan maquldap, Dosy bıdiń ózin tórt jaqsyǵa qosypty desedi. Al XIX ǵasyrdyń aıaǵynda aqyn Kerderi Ábýbákir «Doseke piri boldy Kishi júzdiń, Raýshan nury boldy túsimizdiń» dep jazǵan.

Reseı patshalyǵy qazaq ultyn ból­shek­tep, shoqyndyrý saıasatyn júrgize bastaǵanda, Dosjan ıshan birlik pen aǵartýshylyqqa shaqyratyn Islam dinin meılinshe keń taratýǵa tyrysqan. Reseı patshasyna, Orynbor gýbernatoryna qaıta-qaıta hat jazyp, qazaq úshin bólek múftılik suraǵan. Dinı bilimin tereńdetý jolynda, qajylyq saparda júrgende ózge ulttardyń turmys-tirshiligin, ǵylym-bilimin zerttegen. Kóshpeli ómirdiń zamany ótkenin tereń túsinip, el arasynda oqý-bilimniń paıdasyn, otyryqshy jáne eginshi ómirdiń berekesin nasıhattaǵan. Saýdager deldaldarǵa jem bolmaý úshin qazaq jas­taryn saýda-sattyqqa jetik bolýǵa sha­qyrǵan. On gektar jerge baý-baqsha, egin salyp, ónimin kúzde Orynbor kópesterine kótere satyp, kerekti taýarlardy tapsyrys­pen aldyryp otyrǵan. Meshit janyndaǵy medresede bir mezgilde 150 shákirt oqyǵan. Kedeı jáne jetim balalardy tegin oqytyp, shákirtterdiń tamaǵy men kerek-jaraǵyn eginshilik pen saýda esebinen jaýyp, meshit-medrese ózin-ózi jabdyqtaǵan. Zamana talabyn tereń túsiný, oqý-bilim men paıdaly kásipti meńgerý, álemdik básekege qabiletti bolý degen talaptar qazir de kún tártibinde tur.

Tasastaý-Qaınarda Dosjan ıshan biraz jyl bala oqytqan. Qaınardaǵy Dosjan ıshan saldyrtqan meshiti, Dońyztaýda ornalasqan meshit-medresesi bar úlken dinı-turǵyn kesheni áli kúnge deıin saqtalǵan. Osy Dońyztaýdan Oıyl ózeniniń (Shıli salasy) jaǵasyna Dosjan ıshan 1868 jyly qonys aýdarǵan. Oıyl betke qonys aýdarýy 1868-1869 jyldary «Ýaqytsha ereje» zańynyń engizilýi men Oral, Torǵaı oblystary qazaqtarynyń, keıin Mańǵystaý adaılarynyń otarlaýshy úkimetke qarsy tolqý, kóterilisteri sebebinen boldy. 1868-1869 jyldardaǵy «Ýaqytsha ereje» boıynsha sharýashylyq, salyq, din, bilim máselelerinde qazaqtardyń quqyqtary shekteldi, bul patsha ókimetiniń otarla­ýyn kúsheıtken zań boldy. Jańa «ákimshilik reforma» elge kóp aýyrtpalyq mindettedi. Sondyqtan da qazaq halqy qarsylyq kórsetip, ol kóteriliske dinı saýatty adamdar belsendi túrde qatysqan.

Al kóterilisten keıin ıshandar úkimet tarapynan qyspaq kórip qýǵyndaldy. Onyń ústine HIH ǵasyrdyń 70-jyldary Mańǵystaý túbegi Oral men Torǵaı oblystary qazaqtaryna qaraǵanda, otarlaýshy úkimetke baǵyna qoımaǵan aımaq boldy. Sondyqtan da Dosjan ıshan sekildi yqpaldy, saýatty dinı tulǵanyń úkimet huzyrynan alysta (Dońyztaýda, Soltústik Ústirtte ornalasqan) áreket etýi otarlaýshy patsha ókimetin alańdatpaı qoımady. Patsha ókimeti ony ózderiniń ústemdigi ornaǵan Oral oblysynyń jerine kóshirdi, bul Dosjan ıshannyń isterin baqylaýda ustaý úshin tıimdi boldy. Oqıǵa týrasynda Kerderi Ábýbákir:

«Qazaqqa shtat degen habar tıip,

Jy­lyn­da alpys segiz aýa boldy,

Qonystan birne­sheler kóshti úrkip,

Shtattyń habarynan bilmeı qorqyp.

Padıshanyń ámirine qarsy bolmaı,

Doseke bermen kóshti meıli tartyp», dedi.

«Halyqty búldirýshi» degen jeleýmen májbúrli túrde 1868 jyly Oıyl betke qonys aýdarǵan Dosjan ıshan osy Oıyl ózeniniń Shıli tarmaǵynda meshit-mektep salyp, bala oqytyp, ımandylyq taratqan. Shılidegi Dosjan ıshannyń «Ishan ata» dep atalatyn, HIH ǵasyrdyń 70-jyldary turǵyzylǵan dinı-turǵyn kesheni – meshit-medrese, shákirtter qujyralary, qyzmettik qurylystar, baý-baqsha, egin salǵan jeri, úlken el bolyp otyrǵan meken bolǵan. Temir aýdanynyń Shubarqudyq aýylynan ońtústikte 5 shaqyrym jerde ornalasqan. Meshittiń qulap turǵan orny men basqa da qurylystary jáne qorym saqtalǵan.

Bul kezeńderde Kishi júzdiń tarıhynda kózge túserlik kórnekti tórt kóterilis ótken. 1783-1797 jyldar aralyǵyndaǵy Sy­rym Datulynyń kóterilisi, 1836-1838 jyl­dardaǵy Isataı-Mahambet kóterilisi, 1842-1858 jyldardaǵy Janqoja Nur­muha­- meduly men Eset Kótibarulynyń qoz­ǵa­lysy jáne tórtinshi 1868-1870 jyl­dar­­da­ǵy Oral, Torǵaı qazaqtarynyń jańa shyq­qan Dala nızamyna kónbeımiz dep ja­­sa­ǵan kóterilisi. Bul kóterilistiń úsheýi Dos­­jan hazirettiń tusynda bolǵan jáne olar bolashaq dinı tulǵa, el aǵasynyń oń men solyn tanyp qalǵan shaǵynda oryn alǵan.

Túrikpenmen shekaralas jatqan aımaq­tan hazirettiń Oıyl ózeniniń bir salasy Shılige kóshýine osy tarıhı oqıǵalardyń da áseri bolǵan sııaqty. Onyń ústine kózi ashyq, oqyǵan haziret sol kezde iri saýda ortalyǵy bolǵaly turǵan Qaraqamysqa jaqyndaýdy jón kórgen tárizdi. Bul oqıǵany Ábýbákir shaıyr bylaı sýretteıdi:

«Doseke, Oıyldyń kóship

 keldi Shılisine,

Asyl zat tábáriktiń mılysyna,

Kelgen soń meshit salyp, ǵylym ashty,

Qudaıym jolyqtyrdy ıgi isine».

Al 1868 jyldary Reseı Temir, Aqtóbe bekinisterin sala bastaǵanda Dosjan ıshan meshit salý úshin Orynbor gýbernatorynan ruqsat alyp, osy óńirge kelip Shıli boıyn tańdap, meshit salýǵa baǵyttala bastaıdy. Birman degen ustany taýyp, onymen kelisim jasaıdy. Meshittiń qandaı bolý kerektigin sheshkennen keıin, qurylystyń negizgi jumysyna halyq kómektesedi. Asarlatyp tez arada bitiredi.

Dosjan hazirettiń aldyn kórip, tálim-tárbıe alyp, ıslamnyń nárin júrek­ke, nuryn júzge quıýǵa atsalysqan zııa­lylar­dyń birsypyrasy mynalar: Juma­ǵalı ahýn, Sultan ahýn, О́táli qajy, Qaıyp­qalı ıshan, Qutty qoja ázız, Ydy­rys maqsym, Áıimbet ıshan, Jıenǵalı ahýn, Mustafa ıshan, Ábdiǵalı ıshan, Kamal ahýn, Ilııas ahýn, Turǵanbaı ıshan, Mahtým ıshan, Nu­rolla ahýn, Birkin halfe, Záıit ımam, Saǵıtjan halfe, Haırýlla haziret, Bekes qa­jy, Ismaıyl ıshan, Ańsatbaı ahýn jáne t.b.

Sóz retine qaraı 1880-1943 jyldary Dońyztaýdyń Tasqabaǵynda meshit us­taǵan Jumaǵalı ahýn men Dosjan ıshan arasyndaǵy qarym-qatynas jóninde áńgi­meleı keteıik. Dosjan ıshan – Juma­ǵalı ahýnnyń qaıynatasy. Bul oqıǵa by­laı órbigen. Jumaǵalı ahýn Ál-Azhar ýnı­versıtetinde oqyp júrgen kezde ákesi Orazaly ıshan qaıtys bolady. Oqýyn jal­ǵastyrýǵa qarjysy bolmaǵan Ju­maǵa­lı jergilikti arab azamatymen kelisim­shart ja­saıdy. Osy kelisimshart negizinde Jumaǵa­lı oqýyn bitirgennen keıin arab azamatynyń medresesinde sabaq berýge tıis bolady.

1874 jyldardyń orta sheninde Mekkege qajylyq saparmen Dosjan Qashaquly keledi jáne medreseni endi bitirgeli jatqan Jumaǵalıdyń jaǵdaıyn estip, onymen kezdesedi. Kelisimshart jasasqan arab azamatymen de sóılesip, Jumaǵalıdyń oqýyna ketken qarajatyn ótep beredi. Osylaısha, Dosjan haziret jas ǵulama jigitti elge alyp qaıtady. Dosjan haziret Shubarqudyqta ózi saldyrǵan meshitke Jumaǵalıdy ımam etip taǵaıyndaıdy da, óziniń jalǵyz qyzy Úmmagúlsimge úılendiredi. Dosjan hazirettiń Jumaǵalı men Úmmagúlsimnen taraǵan Jıenǵalı esimdi jıeni dinı qaıratker bolǵan.

Dosjan ıshannyń qajylyq sapary 1870-1874 jyldar aralyǵy delinip júr. Bul saparynda patsha aǵzamnyń senimdi nókeri – kavalerııa generaly Ǵubaıdolla (Jáńgirhannyń uly) ımperatordyń jeke ruqsat etýimen jáne Qunanbaı О́sken­baıulynyń táýip saparymen birge, ıaǵnı 1872 jyly 28 jeltoqsany men 1873 jyldyń 27 aqpany aralyǵynda Mekkege qajylyq saparda bolyp qaıtady. Buǵan Shákárim qajynyń «Túrik, qazaq-qyrǵyz hám handar shejiresi» deıtin eńbegindegi myna joldar dálel: «1872 jy­ly qajyǵa barǵanda Mekkede qazaq qa­jylary túse­tuǵyn bir tákııa úı saldyryp, qudaıy qy­lyp edi. 1905 jyldan bastap 1906 jylǵa qaraı qajyǵa barǵanda tákııany kórdim... Bul tákııa osy kúni kishi júz Dosjan qajynyń atyna jazýly eken».

Bir derekterde hazirettiń ekinshi qa­jy­lyq saparynda tákııa salýǵa berik bekinip barǵany aıtylady. Oıyn Qunan­baımen bólisip, jer, qurylys materıalyn satyp alady, resmı qaǵazdardy ret­teıdi. Qaǵaz retteý barysynda úlken ke­der­gilerge dýshar bolady. Sol kezdegi arab bıleýshileri: «Aý, kóz kórip, qulaq esti­megen, alystan kelgen qazaq degen jurttyń musylman ekenin dáleldeıtin qujat ákelip tapsyryńdar», degen talap qoıady. Talapty oryndaýǵa bir jyl merzim beredi.

Reseı musylmandarynyń ortalyǵy Qazannan qujat alynyp kelgennen keıin de qazaq qajylarynyń musylman eken­digine kúmánmen qaraǵandar tyıylmady. Namysqa býlyqqan Qunanbaı qajy men Dosjan haziret qazaqtardyń naǵyz musylman ekendigin dáleldeýge tyrysyp baǵady. Birneshe kitaptyń tanystyrylymyn ótkizedi. Odan qaldy Qunan­baı qajy jurtshylyqqa qarap: «Bizdiń tirimizdiń bıligi Arqar urandy tórelerde, ólimizdiń bıligi Alla urandy qojalarda bolǵan qazaq degen halyqpyz», dep kópshilikti ılandyrǵan eken.

Aqyrynda qazaqtar bul jaýapty iske Dosjan haziretti taǵaıyndap, onyń jan-jaqty bilimi bar ekendigin, elder ara­syndaǵy qarym-qatynasqa beıim, jaýapty adam ekendigin alǵa tartty. О́z kezeginde Dosjan Qazan qalasynyń mura­ǵattarynan qazaqtarǵa qatysty tıisti qu­jatty taýyp, halqymyzdyń musylman ekendigin dálel­dep, Mekkeden qajylyqqa kelgen qazaqtar toqtaıtyn úı salýǵa kirispekshi bolady.

Dosjan hazirettiń Abaıdyń ákesi Qunanbaımen birge Mekkede úı saldyr­ǵandyǵyn tarıhı faktiler rastaıdy. Mysaly, Máshhúr Júsip Kópeev óziniń «Qazaq shejiresi» atty eńbeginde bylaı deıdi: «Bir top qazaq azamattary 1858 jyly Mekkede qajylyq paryzyn ótedi. Qunanbaı 20 adamdy quraıtyn Orta júz ókilderine kósh bastap júrse, Kishi júzden 100 adam qajylyq jasady, olardyń ishinde Núrpeıis pen Dosjan bolatyn».

Al sol bir jyldary Dosjan Qashaq­ulymen birge qajylyq jasaǵan О́tegen Qojahmetulynyń estelikterinde Dosjan­nyń óz jerlesterimen birinshi qajylyq jasaý kezinde jáne Mekkege jetken ýaqytta kóptegen qıynshylyqty basynan ótkizgeni áńgimelenedi.

Sol dáýirde qajylyq jasaý búgingideı ońaıǵa túsken joq. Olarǵa birese túıege minip, birese teńizden ótýge týra keldi. Joldyń qıyndyǵyna baılanysty qa­jylar orta jolda aýrýǵa shaldyǵyp, el­den jyraq janazasy oqylyp, jerlenip jatty. Ásirese kóshpeli qazaq úshin teńiz sapa­ry aýyr boldy jáne osy sebepten teńiz aýrýyna shaldyqty.

Solardyń bir parasy Mekkege kelgen qazaqtardyń qınalmaýy úshin Dosjannyń Qunanbaımen aqyldasyp, Mekke tóńiregine úı salýǵa bekingeni týraly bolyp ke­le­di. Zertteýshi Bekarystan Myr­zabaıuly ártúrli derekkózderden alynǵan materıaldardy jınaqtap, Mekkeden jer alyp, tákııa úı salýǵa qarjy jumsaǵan 7 tulǵanyń: Uly júz Qasymbek datqanyń, Qunanbaı О́skenbaıulynyń, aǵaıyndy jappas Appaz ben Myrqynyń, Dosjan haziret Qashaqulynyń, tama Nurpekeniń, qyrǵyz Shábdenniń esimderin ataıdy.

Osy máseleni talqylaǵan eń alǵashqy basqosýda Qunanbaı alǵashqy bolyp sóz bas­tap «Allanyń aq jolyna arnap kelgen saparymyz oń bolsyn. Bizden keıingi keletin otandastarymyzǵa toqtaıtyn, turatyn oryn belgileıik. Oǵan qarajat kerek ekeni túsinikti», dep basyndaǵy ta­qııa­syn sheship ortaǵa qoıyp, qaltasynan altyn, kúmis jáne basqa baǵaly zattaryn salady. Basqa azamattar da osy úlgimen biraz qa­rajat jınaıdy. Bul jumys­pen tııa­naq­ty aınalysý Islam dininen to­lyq habary bar Dosjan Qashaq­uly­na tapsyrylady. Ol 2,5 jyldaı osy sharýamen shuǵyldanyp, qurylysty óz atyna rásimdep, bitirip, elge oralady. Sóıtip, osy uly azamattar Orta Azııa halyqtary úshin shamamen alpys adam syıatyn «Tákııa» degen jatyn úı saldyryp, kóptiń batasyn alǵan.

Osylaısha, keıbir derekterde, XIX ǵa­syrda qasıetti Mekkede qazaq qajylary toqtaıtyn 4 úı salyndy. Al XX ǵasyr basynda mundaı úıler sanynyń on alty­ǵa jetkeni aıtylady. Búginde mundaı úı­lerdiń qazaqtyń kıiz úılerine uqsas pishin­de salynǵany belgili bolyp otyr.

Dosjan hazirettiń jasy ulǵaıyp, úshin­shi qajylyq saparynan oralyp, Shıli bo­ıyna kelgen sátin Ábýbákir Kerderi bylaı sýretteıdi:

Qazany sahaýattyń beti qaınap,

Mıýa tur eken Dárhat kúndeı jaınap.

О́ziniń keń jaıyna kelip jatty,

Qaz ushyp, mamyr qonǵan,

bulbul saırap.

Odan ári hazirettiń alpys eki túrli tu­qym ekken baǵbandyǵy egjeı-tegjeıli jyr­lanady. Hıýa handyǵynan tuqym áke­lip, jeti túrli alma aǵashyn, júzim shy­­­byq­taryn ekkendigi sóz bolady. Dos­jan haziretke ýezd bastyǵy men gýber­na­tor tarapynan arnaıy bólingen shabyn­dyq­tardan arsha, qyzyl aǵash, kókshe terek, qaraǵaı toǵaıy boı túzep, eki jaǵyn orlatyp qorshaǵan. Alma, jıde tárizdi je­mis aǵashtary bir bólek otyrǵyzyl­ǵan. To­ǵaı, Ábýbákirdiń aıtýynsha, 10 gektar­daı aý­maqty alyp jatqan degen derek bar. Osy shoq-shoq toǵaıdyń arasynda qaraǵaıdan, qaıyńnan burama aǵash úı saldyrǵan.

Dosjan hazirettiń kezinde jemis-jıdek otyrǵyzýǵa jer surap, Orynbor gýber­natorynyń qabyldaýyn kútip, úsh kún jatyp, qabyldaýynda bolyp, jer máselesin sheshipti degen deregin onyń bul baǵytta júrgizgen joǵarydaǵy qam-qareketteri naqtylaı túsedi.

«Dosjan Oıyl jaǵynda úlken baq egip, onda neshe túrli máýe ósiripti», dep jazady jazýshy Ǵalym Ahmetov. Bir orys saıahatshysynyń aıtýynsha (Rybakov bolar), onyń máýelerin Orynbordyń kópesteri kelip, kótere satyp alady eken.

Bul 1890 jyldardyń oqıǵasy. О́miriniń sońǵy kezderi qajylyqqa úshinshi ret baryp kelgen kezderi bolsa kerek. Sol saparynda Mekkege osy óńirden Shómekeı túbekten, búgingi Keńestýdyń qopasynan Aıjaryq molda da birge barǵan eken. Ony sol kisiniń urpaǵy, Aqtóbe qalasynda turatyn Qaren aqsaqaldyń qolyndaǵy qujat-estelik dáleldeıdi.

Osy eki aralyqta Dosjan haziret din jolynda úlken bir is bastaıdy, ıaǵnı qazaqqa arnap óz aldyna múftılik ashý sharasyna belsene aralasady. Taǵy da Ábýbákir Kerderiniń sózimen aıtqanda:

«Barshasy úshbýlardyń pirim dedi,

Haziret aqyly dana bilimdi edi.

Patshadan qazaq úshin múftı surap,

О́zinen halyq qamyn buryn jedi».

Múftı surap dep otyrǵany naqtyraq aıtqanda, qazaq dalasynda óz aldyna dinı basqarma bolýyn, ár aýylda meshit, ony basqaratyn óz moldasy bolýyn, onda kósh­peli jurttyń neke qıǵyzý, otbasyna qa­tysty basqa da máselelerdi sheshýin qala­ǵany, sony armandaǵany baıqalady.

Hazirettiń mektebinen talaı Alash zııa­lylary bilim alǵan. Solardyń ishi­nen ataǵy elge keń jaıylǵan Halel Dos­mu­hamedovti, Saǵıtjan Qarataevty, Seıt­qalı Qutqojındi, Saǵyndyq jáne Aq­qaǵaz Dosjanovtardy, Qudaıbergen Juba­novty, Ǵumar Esenǵulovty, Jıenǵalı Tilep­bergenovti, t.b. aıtýǵa bolady.

 

О́mirzaq OZǴANBAEV,

«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq

qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesi

tóraǵasynyń birinshi orynbasary,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

professor