«О́leńge Jambyl júırik, ánge – Kenen, Sý jorǵa Úmbetáli qara dónen»

Úmbetáli aqyndy on úsh jasymda tuńǵysh ret Úlkensazda ótken aqyndar aıtysynda kórdim. Júk mashınanyń qorabyn ashyp tastap, ústine kilem tósep, sonda Jambyl aýdanynyń aqyndaryn otyrǵyzyp, aıtys ótkizdi. Qaqpatastyń astynda jaılaýda otyrǵan qoıshy ákem meni áreń jiberdi. Sheshem ertoqymǵa jańa atkórpe salyp, ústime bar jańasyn kıgizip, qýana-qýana shyǵaryp saldy. Ol kezde mashına qat, eldiń bári atpen kelgen. Kólikterin bir-biriniń quıysqanyna baılap, qańtaryp qoıǵan jurt avtodúken aralap júr. Birli-jarym ógiz, tana mingender de bar. Bala kóńil alyp ushyp aıtysqa yntyqpyn, aqyn­­­dardy kórgim keledi. О́leń shyǵarǵandar – aspan­daǵy perishtedeı, úlken-úlke-e-en ǵulama syn­dy dep oılaımyn. Shynynda da tańdaıyna óleń-jyr­dy, mańdaıyna aqyndyqty bir Alla ǵana beredi-aý. – Búgingi aıtysty – Qazaqstannyń halyq aqyny, Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Jambyldyń súıikti shákirti Úmbetáli Káribaev ashady, – degende búkil el dúrkirep qol shapalaqtady. Qaq tórde otyrǵan eńkish tartqan taramystaı aryq qarııa ornynan serpile túre­­­­gelip, berirek kelip, maldasyn quryp otyryp, qo­­lyn­daǵy kishkene ǵana qara dombyrasyn bezildete jóneldi. Kenet dombyra tartysyn toqtata qoıyp, oń qolyn joǵary kótere: – A-a-aý, jamaǵat!- dep aıqaı saldy. Daýysy sál qarlyǵyńqy shyqty. – Aý, asqar belim – jamaǵat! El-jurtym tur qaýmalap. Jyrdan nóser tógeıin Jákeńnen qalǵan amanat. Tátemnen sarqyt amanat. Keltirmeıin oǵan jamanat. Aqyndar keldi alqalap Dombyrasyn arqalap, Kúnde mundaı bolmas-aý Qoshemet pen saltanat! Tógilip bir ketti dersiń, ózi bir orynda otyra almaıdy, ary-beri teńselip, oınap, daýsy myń túrlene ashylyp, jaılaý tórin kernep ketti. Kishkentaı ǵana qara shanaq dombyra da baıyz tappaı birde aqynnyń oń jaǵy, birde sol jaǵy, birde tóbesine shyǵyp, qyrǵyz qaǵysqa uqsap, bebeý qaǵady. Dýmanda dombyrany qolǵa alaıyn, Tez oılap, oı órisin tolǵanaıyn. Kirbeńdep, kibirtiktep otyrmastan, Nesine, sóıleı bermeı, qorǵanaıyn. Aıtysty otyram ba bastaı bermeı, Kósiltip kómekeıden tastaı bermeı. Barynda oralymnyń oraltaıyn, О́leńdi nóserlete soqqan jeldeı. Birdeı me búgingi men erteńgi ómir, Gúldendi baıtaq dala ólkeli óńir. Emes qoı bilgen janǵa óleń qıyn, Densaýlyq, shattyqpenen tursa kóńil. Úmbetáli aqyn aǵyldy-aý bir, tógildi-aý bir. Men bárin uǵyp alsam, kórip alsam dep enteleı túsemin, yntyǵa túsemin. Aqyn jasaryp ketkendeı, baǵanaǵy búkshıgen jan emes, jarqyraǵan suńqar jigitteı seksen shıratylǵan, toqsan tarqatylǵan jyryn tókti-aý bir. Shyrqalǵan jyrdy nópir jurt qybyr etpeı tyńdady, tipti tebisip, shurqyraı kisinesip jatqan attar da typyr etpeı qalǵandaı ma qalaı? Úmbetáliden keıin sahnaǵa shyqqan óner saıysynda el aýzynda ańyzdaı bolyp ketken jaǵdaı Nadejda Lýshnıkova men Jánibek Kárbozınnyń ádemi jarasqan ázilderi boldy. Ony el jattap, aýyz­dan-aýyzǵa tarap, jurt kópke deıin aıtyp júrdi. Aıtys ótip jatqan shaqta kenet qyrǵyz jaq­taǵy taý basynan toqymdaı qara bult lezde kóte­rilip, áne-mine degenshe ústimizge tónip kelip, qara nóser tókti de ketti. О́ner saıysy toqtap, at ba­ýyryna, mashına astyna tyǵyla úrpıisken jurt ne isterin bilmeı qatty sasty. Áne-mine degen­she dúrkirep, sarqyraǵan nóser óte shyqty da, kem­pirqosaq oınap, kún shaıdaı ashylyp júre berdi. Aıtys qaıta bastaldy. Sońyn halyq aqyny Esdáýlet Qandekov qorytyndylady. Aıtysta maǵan erekshe taǵy bir áser etkeni – Baımuqa Nursultanov degenniń aqpa aqyndyq talanty edi. Keıin ol aıtysty qoıyp ketipti. Úıge kelip kórgen-bilgenimdi maıyn tamyzyp, jyr ǵyp aıtyp bergenimde ákem: – Ol Úmbetáli aqyn seniń jaqyn atań bolady. Bárimiz áıtekten taraımyz, – degeni esimde. * * * Aýdandyq gazette istep júrgenimde redaktor Ábilǵazy Toǵyzbaev degen aǵamyz birde: – Sen Kırov sovhozyna baryp, júgerishiler zvenosynyń súrlem salý jónindegi isi jaıly reportaj jazyp qaıt, – dep tapsyrma berdi. Sarsha tamyz, kóbelek qanaty kúıgen ystyq kúnniń biri edi. Zveno jetekshisi jaıly derekterdi jazyp alǵan soń Kırov aýylyńdaǵy sýyryp salma, jez tańdaı aqyn, arǵy-bergini kóp biletin shejireshi kókiregi dańǵyl jan Ásimhan Qosbasarov aǵaǵa bardym. Ol kisi esik aldyndaǵy kóleńkede shaı iship otyr eken. Qonaqjaılyqpen qabyldap, arǵy-bergini, ata tegimdi surady. Bir mezette basyn qalt kóterip: – Onda sen ekeýimiz Úmbetáliniń úıine baryp, qara shańyraǵyna quran oqytyp qaıtaıyq. Oı, Úmbekeń – túpsiz muhıt qoı. Jambyl atamnan keıingi iri aqyn sol kisi. Men Úmbetálige shákirt bolǵanymdy maqtan etemin. Júr qane, – dedi. Ekeýmiz aýyl ortasyndaǵy aqyn úıine keldik. Kempiri esik aldyna sý seýip, sypyryp júr eken. Maǵan kózin kólegeılep qarap, tanymaǵan túr kórsetti. – Bul bala aýdandyq gazettiń korrespondenti. Úmbekeńniń jaqyny, – dedi jolbasshym. Kempir úsheý­­miz dastarqan basyna otyrdyq. Ásekeń quran oqydy. – Úmbekeń ata-babasynyń týyp-ósken jeri – Maıbulaq, jaılaýy – Kishisaz. Oıhoı, óleńmen qara sózdi teris aǵyzatyn, aıtqan saıyn perilenip, irilenetin býyrqanǵan darııa tasqyn jyrdy tańnan-tańǵa aıtatyn mundaı surapyl aqyndy kórgem doq. Súıinbaıdyń, Jambyldyń, arǵy-bergi ótken aqyndardyń aıtystary men jyrlaryn jatqa soǵatyn, – dedi qurannan keıin Ásimhan aǵa qushyrlana sóılep. – Iá, ol kisi arabsha, latynsha jaqsy hat tanıtyn. Kóptegen jazǵandaryn Ǵylym akademııasyna ótkizip júretin. Nysanbek Tórequlov, Saǵynǵalı Seıitov, Rahmanqul Berdibaev jáne basqa da aqyn, ǵalymdar talaı kelip, qona jatyp jazyp alyp júrdi. Al Qalıjan Bekhojın degen kisi arnaıy tapsyrmamen kelip, bizdiń úıde eki aı jatyp, Úmbekeńniń barlyq biletin jyrlaryn jazyp alyp ketip, tapsyrdym degen edi, – dep aqyn kempiri de biraz jáıtti esine aldy. – Soǵys kezinde Jambyl atam da osy úıge kelip, qonyp ketti emes pe! Sábıt Muqanov bala-shaǵasymen jıi qonaq bolyp turmady ma?! – dep Ásimhan tórde ilýli turǵan Úmbetáliniń dombyrasyn baryp alyp, tyńqyldatyp tarta bastady. – Jaryqtyq Úmbekeńniń osy qalaqtaı qara dombyrasyn bezep, tartqanda myna shanaqtan shyqqan úni alty qyrdyń astynan estiletin. Qaıran Úmbekeń!.. Jyrdyń qara daýyly edi ǵoı, óleń-jyryn tókkende bir orynda otyra almaı eki ıyǵy bultyldap, esikten tórge, tórden esikke maldasyn qurǵan kúıi jorǵalap ap jó­­neletin. Myna Márııa jeńeshem ekeýi jıynda aıty­syp qalyp, jeńseń alyp ketesiń degen ǵoı óleńmen. Asyl sózdiń qyrǵıy ǵoı Úmbekeń, myna jeńeshemdi tas-tal­qan aıtysta jeńip, aýylǵa alyp kelmedi me? Bul so­ǵystyń aldynda, umytpasam 1939 jyly. Márııa jeńe­shem – qyrǵyzdyń úlbiregen úkideı oqyǵan qyzy, Más­keýde bolǵan, shashy qandaı, eki burymy toby­ǵyna súzi­lip túsedi. Úmbekeńniń qas-qabaǵyna qarap, qula­shyn keńge jaıýyna osy jeńeshemniń kóp-kóp kómegi tıdi. – O, nesi-aı! Aqyn – Allanyń súıgen ardaqty jaratylysy. Aǵalaryń maǵan buıyryp tur eken de. Jandosov Orazben birge ustalyp, 37-shi jyly eki aı túrmede qamalyp shyqqan soń, dombyrasyn ustamaı, óleń aıtýdy birjola qoıyp kete jazdady ǵoı. Jeke úıde otyryp ap, esiktiń kúrshegin ilip, zarlanyp, terlep-tership óleńderdi soǵatyn-aı!.. Endi Muhıtym aman bolsyn!– degende kempirdiń kózine shyq úıirildi, daýsy buzylyp baryp qaldy. Ásimhan aqynnyń aıtqanyndaı kezindegi tolyqsyp týǵan tolǵan aıdaı jarqyrap, qara shashy tirsegine oratylǵan sulý perishte – Úmbetáli atamnyń jary – mine, búkshıgen bir ýys kempir oramalynyń shetimen kózin súrtkishteı beredi. Keterimde aqyn kempiri maǵan eki qurt berdi. Ony qansha qatty bolsa da qajap, tistelep ózim jep ta­ýystym. * * * Sol jyly qys erte túsip qaldy. 7 qarasha meıramynan keıin shúmektep jaýǵan jaýyn ekinshi kúnge qyrbaq qarǵa aınaldy. Qar túsisimen zárli sýyq býyp, alqam-salqam jurtty qýyryp, esin aldy. Búrseńdep, balon plashym denemdi qaryp, jazdyq týflıimniń tabanynan sýyq ótip jumysqa kelsem, esik aldynda turǵan molokovozdyń shoferi: – Naǵashybek degen senbisiń? – dep meniń túr-po­­­­shy­myma jaqtyrmaı, qarap turdy da: – Saǵan Úmbe­keń­niń kempiri srochno kelsin dep jatyr, – dedi. – Uqtyń ba? – Iá, ıá.... – Kempir aýyryp qapty. Davaı bar. ...Úmbetáli aqynnyń aýlasynyń qary kúrelmepti, iz túspegen kúıi áppaq bolyp, jarqyrap jatyr. Bir jamanattyń baryn bilip, janym túrshikti. Esikti ashyp, úıge kirsem, ólimsirep janǵan pesh aldynda búkshıgen kempir kúrk-kúrk jótelip otyr. – Áı, balam, keldiń be? Kelerińdi bilgem, – dep qolymnan súıdi. Qart kisi demigip, kózine jas aldy. – Kári qoıdyń jasyndaı jasym qaldy, bir kún aýrý, bir kún saý. Úmbetáliniń jazǵan-syzǵandary myna sandyqtyń túbinde jatýshy edi. Men olaı-bulaı kóz jumyp ketsem bosqa rásýa bolar. Kóziń ashyq balasyń ǵoı, osyny saǵan amanymda tapsyraıyn dep otyrmyn, ýh! – dep ornynan áreń turyp, túpki bólmedegi sandyqqa qaraı júrdi. Kóne sandyq – maǵan ertegilerdegi ishinde qazyna injý-marjan toly qoıma sekildi kórinip ketti. Kempir shashynyń ushyna órilip, jipke baılanǵan kiltpen sandyqtyń qulpyn ashty. Ishinen aq jaımaǵa oralǵan býdany alyp, oraýyn jazdy. – Osylar, qaraǵym. Kempir jylady. Meniń de kózimnen jas tógildi. – Saǵan amanat, qaraǵym!.. – dedi. Sodan kóp keshikpeı keıýana qaıtys boldy. Árýaǵyńnan aınalaıyn Úmbetáli ata murasyn qushaqtap, sirińke qorap avtobýspen Uzynaǵashqa qaıtqanym esimde. Aýdandyq gazet redaksııasynda jumys istep otyrǵanmyn. – Naǵashybek degen qaısysyń? – degen daýystan selk ete qaldym. Qarsy aldymda músinin qoladan soqqandaı ádemi kelgen er aǵasy tur. – Men, – dedim. – Jaqsy. Qane, tanysaıyq. Úmbetáli Káribaev atańnyń kúıeý balasy Seıilbaı Musabekov degen jezdeńmin. KazPI-de dekanmyn. Aqyn babań týraly eńbektenýimiz kerek, baýyrym. Osylaı degen ol kisi sol kúni meni qoldy-aıaqqa turǵyzbady. Uzynaǵashtan Almatydaǵy Gorkıı parkiniń janyndaǵy úıine ákelip, Dámegúl ápkemmen tanystyrdy. О́ziniń jeke kabınetin maǵan bosatyp berdi. О́zderi tańnyń atysy, kúnniń batysy jumysqa ketedi. Tońazytqyshy syqasqan neshe túrli tamaqqa toly, dıvanǵa jatyp myzǵyp alamyn da, ústelge otyramyn. Seıilbaı aǵa jınaǵan, ózimdegi bar dúnıeni qarap, rettep tastaýǵa bir apta ketti. – Endi seni arhıvke kirgizemin, – dep ol kisi Ǵylym akademııasyna ertip ákeldi. Sol jerde Úmbetáli jaıly bar papkini aqtaryp, tórt-bes kún otyrdym. Jezdem pysyq, meniń daıyndaǵan óleńderimdi tez arada mashınkaǵa bastyryp ákeledi. Arabsha, latynsha jazylǵany bolsa aýdartady. Ne kerek, jıyrma kúnniń ishinde kitap daıyn boldy. Oǵan alǵysózdi jazýǵa ǵalym Serik Qırabaev kelisim berdi. Ol kezde kitap shyǵarý mashaqat, qıyn. Seıilbaı aǵamyzdyń iskerligi, bedeli arqasynda bul jınaq 1982 jyly «Jazýshy» baspasynan «Ardaqty elim» degen atpen jaryqqa shyqty. Mýzeıge alǵash basshy bolyp bekitilgen Nadejda Lýshnıkovanyń da kóptegen ıgilikti isterin atap aıtýymyz kerek. Mýzeıdiń ishin Úkimet daıyndap bergenimen, dalasy bos alańqaı edi. Osy tóńirekti jaıqaltyp neshe túrli gúl, túrli ásem aǵashtar, baqtar ósirtken, mápelep kútip-ustaǵan osy Nadejda aqyn. Aqyn týǵan, búkil ǵumyryn ótkizip, tamasha jyrlaryn bergen eldi meken Kırov aýyly edi. 1999 jyly qyrkúıekte oǵan Úmbetáli esimi berildi. Osy jerdegi orta mektep te Úmbetáli esimimen atalady. *** Endi Úmbetáli ǵumyryna saıahat jasap kóreıik. Ol kisi 1889 jyly el jaılaýǵa kóship jatqan shaqta dúnıege kelipti. Segiz balanyń ishinde muqtajdyq zaryn kóp kórip ósken Úmbetáli erte eseıedi. Tabanyna shóńge kirip, mańdaıy kúnge qaqtalyp, qarshadaıynan jalshylyqta bolyp, qozy baǵyp, jylqy kúzetken. Ákesi Káribaı momyn ǵana sharýa adamy eken de, sheshesi Bópejan toı-tomalaqta óleń qurastyryp jiberetin ánshi kelinshek atanypty. Úmbetáli 12 jasynda aýyl moldasynan qara bilip, hat tanıtyn halge jetedi. О́zi qoldan dombyra jasap, toı-dýmanda aqynmyn dep sýyrylyp óleń aıta bastaıdy. Ákesi buǵan qatty namystanyp, qarsylyq bildirip, alǵashqy jasaǵan dombyrasyn eki búktep, shart syndyryp, otqa jaǵyp jiberedi. Qaısar, keýdesin ónerge degen óktem qulshynys býǵan jetkinshek qaıta dombyra jasaıdy. Aýyldyń toı-tomalaǵy onsyz ótpeıdi, jıyn-saýyqtyń gúli bolady. Ataǵy keńge taralyp, Úmbet aqyn atanady, janyna qyz-bozbala jıylyp, saýyq quryp, nóker ertip Jetisý ólkesin aralaıdy. Ony Úlkensaz, Botasaz, Úshqońyr, Maıtóbe, Sýyqtóbe, Qordaıdaǵy búkil el-jurt kezek-kezek toı, asqa shaqyryp aıtysqa túsiredi. Úmbetáli 1913 jyly Romanovtar tuqymynyń taqqa otyrǵanyna 300 jyl bolǵan oqıǵaǵa qatysty Ver­­­­­nyıda ótken kórmege – «óstepkege» katysady. Mundaǵy oqıǵa týra­ly, Jam­byldyń qaısarlyǵy úshin patsha ákimde­ri­niń túrmege japqany jóninde «О́z ómirimnen» atty tolǵaýynda keńinen aıtady. 1914 jyldyń sarsha tamyzynda aqyn kórshi kyrǵyz elin aralaýǵa shyǵady. Maı­dantal, Qýaqy asýlarynan asyp, Qoshqarǵa deıin bara­dy. О́ziniń ónerimen kózge túsken ónerpaz qazaq jigitin qyrǵyz halqy qatty qadirlep birinen soń biri shaqy­ryp tórt aı boıy jibermeı jyryn tyńdaıdy, aıtys­qa túsiredi. Osydan keıin aqyn Qarqara, Tekes, Shý, Mer­ki, Narynqol, Asy sııaqty alys jerlerge de at izin salyp, óleń-jyrymen tyńdaýshysynyń meıirin qan­dy­rady, talaı-talaı aqyn-jyrshy, kúıshilermen dıdarlasady. 1916 jyly ol «Halyqtyń yza-ashýy» degen óleń shyǵarady. Sóıtip, patshanyń qazaqtan soldat alý jónindegi jarlyǵyn qatty synaıdy, ult-azattyq kóterilisine qatysýshylarmen birge bolady. Jetisý óńirindegi asa úlken kóterilisti basqarýshy Bekbolat Áshekeulyn jaqsy tanıdy, sonyń sarbazy, jyrshysy bolady. Keńes ókimeti ornaǵan soń jańa uıysqan artelge kirip, zamandastarynyń ómirin shattana madaqtady. 1936, 1951, 1962 jyldary óleńderi jeke jınaq bolyp basylyp shyqty. Sondaı-aq, «Halyq aqyndary» (1953), «Aqyndar jyry» (1963), «Pernedegi termeler» (1965) sııaqty kitaptarda óleńderi berilgen. Aqyn 1969 jyly 29 qarashada óziniń týyp-ósken jeri – Uzynaǵash irgesindegi Kırov aýylynda qaıtys boldy. Úmbetáli Jambyldy 12 jasynda kóredi de aqyndyǵyna qatty tánti bolady. 18 jasynda Maıtóbege uly jyraýdy ádeıi izdep baryp turyp: Jasyńnan aqyn Jambyl atanǵanyń, Ataqty Súıinbaıdan bata alǵanyń. Shákirti Súıinbaıdyń bolǵannan soń, Úıińde tynysh qana jata almadyń. Ádeıi at aryltyp iniń jetti! Qolyńdy jaı, keledi bata almaǵym, – degende: – Qara tilge usta ekensiń, qaraǵym, – dep Jákeń top adamnyń kózinshe qolyn jaıyp, aq batasyn bergen eken. О́nerge osylaı joldama alǵan, tusaýyn kesken Úmbetálige Jákeń kóp kómek kórsetip, ómiriniń sońyna deıin ustazdyq etken. Birde alqaly jıynǵa kelip, bar aqyndy jeńip otyrǵan Úmbetálini Jambyl aıtysqa shaqyrady. – Siz meniń bata alǵan ustazymsyz. Men ózińizben eshqashan aıtyspaımyn, – dep bas júldeni óz qolymen Jákeńe aparyp tapsyrypty. Úmbetáli Jákeńniń eń súıikti shákirti, ári izbasary. Máskeýden orden alyp qaıtqanda: Assalaýmaǵaleıkým! Ardaqty Jambyl shalymyz. Shákirtiń keldi aldyńa Sálemin qabyl alyńyz, – dep shyrqaǵan Úmbekeń jyr alybynyń ómiriniń eń sońǵy sátine deıin janynda birge bolǵan jan. Jyraýdy jerlerde Muhtar, Sábıt jáne basqalar: «Jákeń aqynnyń piri edi, qudiret edi. Jyrshylardyń ishinde dúldúli edi. Endi kim ony joqtap aıtady? Joqtaıtyn adamnyń jyry da Jákeń atyna laıyq, soǵan barabar bolsyn», – degende Úmbetáli ornynan qarǵyp turyp, beıittiń basynda erteden túske deıin zarlanyp jyrymen joqtap, búkil eldi egildirip, kózderinen móltildegen jas tógildirip, uly aqynǵa baǵyshtap, joqtaý qosh-qosh aıtqan eken. * * * Sankt-Peterbýrgtan arnaıy kelgen zertteýshi etnograf S.E.Dmıtrıev 1912 jyly bylaı dep jazypty: «Pishpek ýezinde ótkizilgen Shábden Jantaevtyń asyna 40 myń kisi shaqyrylyp, 2000 aq úı tigildi. Asqa nebir talantty aqyndar keldi. Olardyń ishinde ataqtylary Jambyl, Qalmyrza, Toqtaǵul, О́mirzaq, Kenjeqara edi. Átteń olardyń sondaǵy aıtqandary esh jerde jazylyp alynbady. Tańnyń atysy, kúnniń batysyna deıin tasqyndaı sapyryp, damylsyz jyrlaǵan aqyn-jyrshylardyń tabıǵatyna, bolmysyna qaıran kalasyz». (Izvestııa Imperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obshestva tom HI. 1912 g.) Osy uly dúrmekke Jambyldyń janyna erip Úmbetáli de barady. Negizinde Kenen men Úmbetáliniń naǵyz aqyn bolyp qalyptasýy osy jıynnan bastalǵan. 1925 jyly Tashkent kalasynda, Qazaqstan memleket baspasynyń kúnshyǵys bólimshesi arab árpimen tárbıe, bilim, ádebıet jaıyndaǵy maqalalardan «Terme» degen jınaq bastyryp shyǵarady. Onda qazaqtyń aýyz ádebıetin jınaýda kóp eńbek sińirgen talantty qalam qaıratkerleriniń biri Shamǵalı Sarybaevtyń «Halyq ádebıeti, ony jınaý joldary» degen kólemdi maqalasy jarııalanǵan. Osy eńbekte mynandaı qyzyqty derek bar: 1922 jyly 9 maýsymda Jetisýdaǵy jańadan qurylǵan ýezdik kedeı-batyraqtar tobynyń uıymdastyrýymen Almatydan 60 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Uzynaǵash degen jerde kórnekti aqyndar aıtysy ótkizilgen. Oǵan Jambyl, Kenen, Úmbetáli sııaqty sol kezdiń ózinde aty erte málim bolǵan ataqty aqyndar qatysqan. Shamǵalı Sarybaev bylaı dep jazady: «Káribaıuly Úmbetáli – týǵan jyly jylan, eskishe oqyǵan, daýysy orta, turatyn jeri Uzyn Qarǵaly bolysy 1-aýyl. Jatqa biletin óleńderi: Karl Markstiń ómiri jónindegi dastan, Qyzyr degen jetim bala týraly, qarshyǵa men kekiliktiń dostyǵy, tazynyń túlkini qýǵany, Muhammed Qanapııa jóninde, qanaǵatsyzdyq jáne óziniń kedeılik ómiri jaıynda aıtqany». *** Úmbetáli óleńderi san qyrly. Ol – lırık, fılosof, satırık. Aqynnyń mol murasy jóninde jeke-jeke, naqty mysaldarmen keńeıtip áńgimeleý aldaǵy kúnniń enshisi. Máselen «Betashar» degen óleńin alyp qaraıyqshy. Osy bir ǵana shyǵarmada búkil aýyldastarynyń aınymas portretteri, minez-qulyqtary, is-áreketteri qalaı ǵajaıyp berilgen deseńizshi?! Úmbetáli – iri aıtys aqyny. Ol ózi tustas sóz sheberleriniń bárimen: Kenen, Saıadil, Qalqa, Esdáýlet, Qaıyp, О́mirzaq, Barmaq, О́tep, Ábdiǵalı, Jartybaı, Arǵynbaı sııaqty aqyndarmen aıtysqa túsken. Ásirese, onyń Nurılamen aıtysy qazaq aıtystarynyń ishindegi asqar shyńdarynyń biri. Aqynnyń qyrǵyz arasyndaǵy óner saıysy, aýyzeki sheshendik sózderi, ázili óz aldyna jeke zertteýdi qajet etedi. Úmbetáli Káribaevtyń óleń-jyrlary Qytaı elinde kóp jarııalanǵan. 1916 jylǵy úrkinshilikte órdegi albandar Qytaıǵa aýa kóshkende Oraz Jandosov qasyna Úmbetáli aqyndy ertip alyp, arǵy bettegi qazaqtardy ataqonysyna qaıta alyp kelýge úgittep, elge qaıtýyna kómektesken. *** «О́leńge Jambyl júırik, ánge – Kenen, sý jorǵa Úmbetáli qara dónen», – dep Ilııas Jansúgirov baǵa bergen jyr tulpary Úmbetáli Káribaevtyń týǵanyna bıyl 125 jyl tolady. Týǵan el-jurty abyr-sabyr, osy úlken mereıtoıǵa jan-jaqty daıyndyq jasaýda. Aqyn murasyn zertteý, eksheleý, búgingi kún turǵysynan zerdeleý – ýaqyt talaby. Asqar taýlar alystan aıbyndanyp kórinedi. Úmbetáli atamnyń jyrlaryn qaıta bir súzip oqyǵanymda ǵajap teńeý, nebir oı marjandaryna keneldim, ǵalamat áserge bólendim. Súıinbaı, Jambyl, Úmbetáli syndy birtýar aqyndar elinde týǵanyma, sol atalarym ǵajaıyp-jyrlaryn shyǵarǵan ólkede ómir súrip, solar basqan topyraqty basyp júrgenime myń da bir táýbe etemin! Naǵashybek QAPALBEKULY, jazýshy. ALMATY.