Sarǵaıǵan paraqtardaǵy saǵynysh

Atalǵan ortalyq qalamger mu­ra­laryn jınaqtaýda júıeli ju­mys atqaryp keledi. Ortalyq qyz­metkerleri ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynan bastap jazýshynyń jazǵan hattaryn jınap, júıeleý ústinde. «Bıyl abyz tulǵa Sherhan Murtazanyń týǵanyna – 90 jyl. Mereıli datany atap ótýge bizdiń birden-bir qosar úlesimiz – halyq jazýshysynyń jeke arhıvterin zerdeleý, zertteý jáne ony mem­lekettik saqtaýǵa ótkizýge bar múm­kindikti jasaý dep bildik. Son­dyq­tan da alǵashqy qadamdy ótken jy­ly bastap, jazýshynyń qol­jaz­ba muralaryn jınastyrdyq. Ja­zýshynyń jetpiske jýyq kún­deligi, júzden asa hattary já­ne ózge de qoljazbalary Sherhan Mur­taza atyndaǵy «Rýhanııat jáne tarıh­taný» ortalyǵyna jetkizildi. Bú­gin­de atalǵan ortalyq qyzmetkerleri qaıratkerdiń jeke arhıvterin saralap, olardy elektrondy-san­dyq túrge túsirý jumystaryn júr­gizýde», deıdi Sh.Murtaza atyndaǵy «Rýhanııat jáne tarıhtaný» orta­lyǵynyń bólim meńge­rýshisi Nazym Qojamarova. Bul árıne, qazaq rýhanııaty úshin úlken olja. Qalamgerdiń hattarynda da onyń qoltań­basy aıqyn kórinip tur.

Búginde Sherhan Murtazaǵa jaz­ǵan jáne Sherhan Murtazanyń ózi jazǵan júz elýge jýyq hat bar eken. Olardyń negizgi bóligi 1950-1955 jyl­­dary jazylǵan. Sonymen qatar jazýshynyń arhıvinen 1957, 1959, 1960 jáne 1980 jyly jazyl­ǵan hattardy da kórýge bolady. Biraq bul hattar buryn-sońdy esh jerde ja­rııa­lanbaǵan. Máskeýde oqyp, elden jyraqta júrgeninde anasy Aıshamen, sol kezdegi Jambyl qalasyndaǵy Jam­­byl atyndaǵy mektepte ustazy bolǵan Habıbat Aýbakırovamen jáne dosta­ry­men jazysqan hattary da bar. Jazýshynyń ózi anasy Aıshanyń taǵdyry týraly «Aı men Aısha» degen romanynda jazǵan. Elýinshi jyly anasy Aıshaǵa jazǵan hatynan anaǵa degen perzenttik qurmet, balalyq saǵynysh ańǵarylady. «Moskvadan sálem! Apataıym! 29/IH-50 j. Aman saý oqyp jatyrmyn. Densaý­lyǵym jaqsy, oqý da jaqsy. Búgin, 28 sentıabrde posylkelerińizdi aldym. Bári qalpynda, búlinbepti. Meni óte qýant­qan teri kókirekshe boldy. Bul jaqta qansha degenmen kún yzǵarly ǵoı. Apa, endi posylkeniń onsha keregi joq. О́ıtkeni sizderge qıyn soǵarǵa uqsaıdy, alys jer bolǵandyqtan kóp aqsha shyǵyn bolady. О́te kerek bolyp qalǵan ýaqytta ózim hat salamyn ǵoı. El­diń, ózderińizdiń ál-ahýaldaryńyz qalaı, qysty qalaı qarsy alasyzdar? Men dúnıeniń tórt buryshynan túgel hat alyp turamyn, ıaǵnı atap aıtqanda, almatylyq О́serden, t.b. joldastardan, Latvııadaǵy Dúı­senbaıdan, Lenıngradtaǵy jol­dastardan, Sibirde, Qytaı shekarasynda oqyp jatqan joldas­tardan, al sizderden óte sırek alamyn, ol qalaı? Aýyldyń hal-jaǵdaıyn, jańalyǵyn aıtyp hat jazyp berýge Qyrekeńniń qoly tımeı me, hatty qanaǵattandyryp jazý Batyr­hannyń, Qurmashtardyń, t.b. qolynan kelmeı me? Qarjaýbaıǵa aǵalyq rahmetimdi aıtamyn, az kúnniń ishinde 2 hatyn aldym. Áınek apaıdyń, Shebeldiń halderi qalaı? Sálem aı­tyńyzdar. Qýanyshbaı qalaı jú­rip jatyr, Baıbosyn naýqasynan aıyqty ma? Pashıra apaıǵa sálem, О́sekeń nege hat jazbaıdy? Basqa ne aıtamyn ázirge jańalyǵym joq. Saý bolyńyzdar! Apa meni ýaıym­damańyz, tek amanshylyq tilep, qaıratyńyzǵa minip júre berińiz! Apa! Bul jaqta qazaqsha kitap joq, sondyqtan saǵyndym. Úıde meniń kitaptarym kóp bolýshy edi ǵoı, atap aıtqanda «Botagóz» degen kitapty Mashanǵa aıtyp, sol arqyly poshtamen jiberýlerińizdi óte suranamyn. Oǵan onsha kóp aqsha da almas. Ol posylkadaı qıyn emes. Jaqsy qaǵaz­ǵa orap, 2-3 kitap salýǵa bolady. Sherhan Mur­tazauly». Jat jerde júrgen azamattyń kóńil tolqynysy, anasyna jáne aǵaıyn-týystaryna, aýyldastaryna degen saǵynyshy, arada jetpis jyldan astam ýaqyt ótse de sarǵaıǵan sary paraqtarda tańbalanyp tur. Sondaı-aq Sherhan Murtazanyń anasy Aıshaǵa óleńmen jazylǵan hattary da saqtalǵan.

Oqýym jaqsy, denim saý,

Kóńilim shat-shadyman.

Ishimdegi bir qaıaý –

Aýyldy, seni saǵynam,

– deıdi anasyna jazǵan hatynda. Jazý­shy áýeli qolyna qalam alǵan jyl­da­ry óleń jazǵany belgili. Qa­lam­­­gerdiń bir­qa­tar óleńi kúni bú­ginge deıin saqtal­ǵan. Bul rette jazýshy muralaryn jınastyryp júrgen Nazym Qojamarova «Ja­­­zýshynyń 1949-1950 jyldary saq­tal­ǵan qujattarynda ǵashyqtyq óleńderimen qatar, tabıǵatqa arna­ǵan lırıkalyq tórttaǵan jyrla­ry, dostyq ázil-ájýa óleńderi jáne arnaýlar da bar. Sherhan men anasynyń jazysqan hattarynyń arasynda da óleń-hattar kezdesedi», deıdi. Anasy Aısha da ulynyń óleńmen jazǵan hattaryna óleńmen jaýap bergen eken.

Jazypsyń hat

MGÝ-diń zańǵarynan,

Aq sútimdi emizgen qulynshaǵym.

Maqtanysh,

qýanyshyń ańǵarylǵan,

El de, men de qýanam, ulym, soǵan.

MGÝ-im Alataýdaı bıik depsiń,

Qadirlep tasyn súıgin –

o da anań.

Bilimiń de úıińdeı bıiktesin,

Keýek bolsań nárse joq

sodan jaman,

degen Aısha ananyń júrekjardy sózi órilgen. Sondaı-aq jazýshyǵa Jambyl atyndaǵy mektepte sabaq bergen Habıbat Aý­bakırovanyń 1951 jyly 3 maý­sym­da jazǵan jaýap-haty da bar eken. «Tak je ı ıa speshý tebe soobshıt, moı dorogoı, o tom, kakýıý radost menıa postıgla, kogda ıa prochıtala takoe hýdojestvenno krasochno ı polıtıcheskı pravılno oformlennoe pısmo ot moego vcherashnego abýtırenta – kazaha, vladevshegosıa rýsskoı rechıý nesvobodno. Tvoe pısmo obradovalo ı ýdıvılo ne tolko menıa odný, a vseh ýchıteleı, kotorye tebıa ýchılı…». Bul ýaqytta Sherhan Murtaza Máskeýdegi joǵary oqý ornynyń birinshi kýrsyn aıaqtaǵan kezi eken.

 Saqtalǵan dúnıelerdiń biraz bóligi Sherhan Murtazamen Jambyl qalasynda bir synypta oqyǵan Ábdýáli, Tólen, Ábýtálip degen dos­­tarynan kelgen hattar. Ol hat­tar­­dyń keıbir jerlerine jazýshy túzetý engizip, mátinin túzegen bel­giler salynǵan. Munysyn da jaqyn dostary janashyrlyq retinde ba­ǵa­­laǵan. Bolashaq ataqty jazýshy, bilikti bas redaktordyń qol­tań­basy ańǵarylady. «Aı men Aı­sha» romanynda jazýshy biraz ýa­qyt Jambyl qalasynda mek­tep­te oqyǵanyn, ózderine ataq­ty akademık Muhametjan Qara­taev­­tyń sabaq bergenin, synyptas dos­tary keıinnen belgili qaırat­ker Qarataı Turysov, temir jol salasynyń ardageri Ábdýáli Da­naev jáne ózge de azamattar bolǵa­nyn jazady. Elýinshi jyldary dostary­men jazysqan hattarynan da jazýshynyń aýyl-aımaq­tyń amandyǵynan bastap, el men jer­diń, jalpy qoǵamnyń áńgimesin qozǵaǵanyn kórýge bolady.

 Jambyl oblysy