Ulystyń uly kúni

Álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýdy maqsat etken elimizde erekshe qurmetpen, ulttyq nyshanmen atalyp ótetin merekelerdiń biri – Naýryz merekesi. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń aıaǵynda Naýryzdyń alǵashqy ret toılanýy tek qazaqtardyń ǵana emes, elimizde qonystanǵan basqa da túbi bir túrki, shyǵys halyqtary eńsesin kóterip, bir túletti. Halyq kózine jas alyp, «ólgenimiz tirilip, óshkenimiz jandy» dep erekshe bir tolqydy. Halyqtyń Naýryzdy zaryǵa kútkeni sonshalyq, sol jyly Naýryz merekesi qyrkúıek aıynyń ortasyna deıin toılandy. Buryn-sońdy elimizde mundaı aýqymdy toı bolmaǵan desedi. Sodan beri Naýryz merekesi halqymyzdyń jyldan-jylǵa asyǵa kútetin ulttyq ulyq merekesine aınaldy. Naýryz merekesin toılaý dástúri dúnıejúziniń kóptegen halyqtarynyń turmys-saltynda erte zamandardan beri bar ekeni belgili. Sodan bolý kerek, Naýryz jaıynan sóz qozǵaǵandardyń  keıbiri ony basqa halyqtardyń enshisine baılap, parsy tilindegi «jańa kún» degen sózimen baılanystyrady. Al, qazirgi bilerimiz, Naýryzdy qazaq halqynyń yqylym zamannan toılap, «Ulystyń uly kúni» dep erekshe ataǵany. Iаǵnı, ony halqymyz Ulystyń – memlekettiń basty, qadirli de qasıetti kúnderiniń biri dep bilgen. Sodan da bolar, Naýryz merekesimen alǵash qaýyshqan kezeńde zaman­­­das­tarymyzdyń ony mereke, toı dep qana emes, ózderiniń el sanatyna kirgendiginiń belgisi dep áriden oılap, alty aıdaı toılaǵany. Naýryz merekesi jaıyn áride Shyǵystyń uly klassıkteri Ábý Raıhan ál-Bırýnı, Ibn Balha, Omar Haııam, Qoja Hafız eń­bek­terinen oqyp bilsek, beride halqymyzdyń kemeńger uldary uly Abaı, Shákárim óleńderinen taba alamyz. Máshhúr-Júsip Kópeev, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatov, Muhtar Áýezov, Sábıt Dónentaevtar da oǵan kóńil qo­ıyp, keıingiler úshin jazba derekter qaldyrdy. Degenmen, Naý­ryzdy toılaýdyń elimizde áli de júıelenbegeni, tipti, ádettegi Jańa jyl merekesin toılaýdyń dárejesine jete qoımaǵandyǵy kópshiliktiń aýzynda. Sodan da bolsa kerek, biz Naýryzdy sóz etkende áriden esip, shet halyqtarynyń ádet-ǵurpynan, salt-dástúrinen, ańyz-ertegisinen jaýaptar izdeýge ıkemdele beremiz. Ol kórshi, týystas halyqtardyń turmys-tirshiliginde oryn alǵan bolsa, oǵan da tabıǵı, tarıhı negizder, sharýa-kásiptiń ortaqtyǵy áserin tıgizýi ábden yqtımal. Dese de, aıtýly merekeni toılaý dástúri dúnıejúzi halyqtarynyń kópshiliginiń, solardyń qatarynda qazaqtardyń turmys-saltynda erte zamandardan oryn alǵan. Qazaqtar úshin Naýryz  «Ulystyń uly kúni», «jyl basy». Qys boıy turmys taýqy­metin kórgen, qysylyp shyq­qan jan-janýar, aınala tabıǵat naýryz aıynyń kelýimen túrlenip, kún kózimen boılary jylyp, qaıtadan tirshilikterin jalǵaıdy. Sondyqtan da, halqymyz Naýryzdy «jer betine jaqsylyq uıalaǵan kún», «ulystyń uly kúni – ulys kún», «uzaq ushyp kelgen kún», «jyl basy» – jylqyshy torǵaı kelgen kún» degendeı beıneli sózdermen ardaqtap, jyldyń basyna teńegen. Osy merekeni toılaıtyn ha­lyq­tar­d­yń árqaısysynyń erteden qalyptasqan ózindik erekshe dástúrleri bar. Máselen, parsy tildes halyqtar Naýryzdy birneshe kún toılap, sol kúnderi ár jerlerge ot jaǵyp, otqa maı quıady. Jańa kıim kıip, eskilerin tastaǵan. Qonaqtarǵa jeti aq kesemen dástúrli ulttyq kóje “sýmalak” usynyp, bir-birine gúl syılaıdy. Úıleriniń qabyrǵasyna “kún sımvolyn” salyp, úıdiń ishine gúl iledi. Ertedegi qazaqtar bolsa, Na­ýryz­dy tań sebezdep atýymen toılaýǵa kirisken. Sol tún halqymyzdyń túsiniginde «Qyzyr túni» dep atalady. Qyzyr túninde uıyqtamaý úshin aýyl jastary alýan túrli oıyndar oınap uıyqtamaýǵa tyrysqan. Olar Qyzyr – atanyń nazaryna túsip, baqytqa ıe bolýǵa umtylǵan. Iаǵnı, naýryz aıynyń 21-i túni dalany Qyzyr aralaıdy eken. Qyzyr – adamdarǵa dáýlet darytyp, baq qondyratyn aqsaqal keıpindegi qııal-ǵajaıyp personaj. Jaqsylyqtyń jarshysy, jańa túsken Kún nurynyń sımvoly – Qyzyr ata dalany kezip júrip, nazary jerge tússe, onyń toń keýdesin jibitedi, al tasqa tússe, tasty eritip jiberedi eken. Mine, sol kún «Samarqannyń kók tasy erigen kúnge» teńeldi. Qonaqjaı halqymyz sán-sal­ta­nat­pen kıinip, dastarqan mázi­rin naýryz kójemen árlen­dir­gen. Dastarqanǵa aldymen sút taǵam­darynan, dán taǵamdarynan, jemis-jıdekten, sonymen birge, etten jeti túrli dám qoıyp, úıinde baryn qonaǵyna usynǵan. Salt boıynsha qoıdyń basyn aýyl aqsaqalyna tartqan. Al bas­qalary «jaqsy as qalǵansha, jaman qaryn jarylsyn» desip, naýryz kójeni toıa ishedi. As sońynda syıly qonaqtardyń úlkeni – aqsaqal adam úı ıesine jańa týǵan naýryz­dyń otbasyna baq-bereke, molshylyq, jaqsylyq ákelýin tilep, batasyn beredi. Jınalǵan jurt: «Aýyzdy aqtan aıyrmasyn, qyzyldy ýaqytymen kórsetsin!» dep tarqasady. Naýryz túngi dámdi qasterlep, odan alys saparda júrgen adamdarǵa, qadirmendi aqsaqaldarǵa sybaǵa saqtaǵan. Jastar jaǵy merekeni odan ári jalǵastyryp, ártúrli oıyndar oınap, án salyp, bı bılegen. Aqyn­dar aıtysyp, at jarystyrǵan, qazaq­sha kúrespen jalǵastyrǵan. Túnde «Altybaqan» teýip, jastar jaǵy birin biri qımaı qosylyp án salǵan. Aýa raıy jyly óńirlerde Naý­ryz merekesi aryqtardy tazalap, sý jiberip, aǵash egýden bas­talǵan. Al merekeniń ekinshi kúni adam­dar egistikke shyqqan. Naýryz kúni­niń taǵy bir ereksheligi, ol – adam­dardyń bir-birimen kórisýi. Ulys kúninde kezdesken kisiler sálem­desýde dástúr boıynsha bir-birin: Naýryz qutty bolsyn! О́mir jasyń uzaq bolsyn! Ulys baqty bolsyn! Tórt túlik aqty bolsyn! Ulys bereke bersin! Pále-jala jerge ensin! – dep quttyqtap, er adamdar qos qol­dasyp, tós soqtyrady, al áıelder bolsa qushaqtasady. Bulardyń birqatary ýaqyt­tyń ótýimen, ártúrli tarıhı kezeńderdiń áserinen qazirgi kúni umytylýǵa aı­nalǵany ras. Olardy aýystyryp, oryndaryn tolyqtyratyn ja­ńa dástúrler qosylmaǵandyqtan, bú­gin­de Naýryz toıynda kıiz úı ti­gip, qazaqsha kıim kııý, án aıtýmen shek­­telip júrgen jaıymyz bar. Bú­ginde onyń halyqtyń turmys-tir­­shiligimen baılanysty mán-ma­ńy­­zy kómeski tartyp, ol kóktem meı­ra­mynyń bir belgisi retinde ǵana atalyp ótýde. Asylynda, qany bir, salt-dás­túri uqsas túrki tektes halyq­tar­dyń sabaqtastyǵyn osy Naýryz merekesin toılaý arqyly órbitip, damytý qajet. Mine, sonda ol salt-sanamyz ben rýhanı-mádenı dú­nıemizdi baıytatyn, bir-biri­mizdi jaqyndastyratyn, tek túbi bir ha­lyqtardy ǵana emes, Otany­myz­da ómir súrip jatqan basqa da et­nostardyń basyn qosyp birik­tiretin ortaq qundylyqqa aınalary sózsiz. Ol ulttyq rýhymyzdy oıatyp, adamgershilik qasıetimizdi gúldendire túspek. Elbasynyń bıylǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maq­sat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda dál osy máselege basa mán berilip, «...jalpy­qazaqstandyq mádenıetti damytýǵa jańasha serpin bergen jón. Mádenı saıasattyń uzaq- merzimdi tujy­rym­­damasyn ázirleý qajet. Onda qazaqstandyqtardyń básekege qabiletti mádenı mental­­digin qalyptastyrýǵa, zamanaýı máde­nıet klasterlerin damytýǵa ba­ǵyt­talǵan sharalar belgileý kerek», delingeni barshamyzǵa belgili. Qoryta aıtqanda, jas urpaqty ata dástúr negizderinde tár­bıe­leýde mańyzdy ról atqaratyn Naýryz merekesin óz dárejesinde dáriptep, qasterleı bileıik, aǵaıyn! Naýryz oń bolsyn, aq mol bolsyn, elimizdiń tuǵyry nyq bolsyn! Baltabaı MEKEJANOV, Qazaqstan Respýblıkasy Din isteri agenttiginiń Islamdyq dinı birlestiktermen baılanystar jónindegi basqarmasynyń jetekshisi.