Keńes zamanynda myńǵyrtyp mal aıdaǵan baılardy kisi aqysyn jegen qaıyrymsyz, sarań, aldyndaǵy tórt túlikten basqany bilmegen qaraý adam retinde kórsetip, jas urpaqtyń sanasyna solaı sińirýge tyrysty. Shyn máninde, sondaı biren-saran bolǵanymen, negizinen eldiń birligi men berekesin saqtap, aýzy dýaly, aqyl-parasaty mol, atymtaı jomart, qaıyrymdy qazaqtyń baılary kóp bolǵan. Jeti atasynan qydyr qonyp, baq-dáýlet daryǵan, jurtqa jaqsylyǵy men qaıyrymy kóp tıgen sondaı tekti tulǵanyń biri − Bektastyń Birálisi.
Ulytaýdan bastaý alatyn Uly Jylanshyq ózeniniń boıynda ómir súrgen Biráli baı Uzyn Qypshaqtyń Altys atasyna jatatyn Toqpan rýynan taraıdy. Belgili torǵaılyq ólketanýshy, sheber Shóptibaı Baıdildın Jylanshyq boıyna aldymen Biráliniń atasy Nurym, keıin ákesi Bektas qonystanǵan deıdi. Qazaqy shejiremen taratqanda, Nurymnan Bektas, Bektastan Biráli men Seıitkereı esimdi eki bala týady. «On úshte – otaý ıesi» demekshi, Biráli alǵashqy músheline tolǵanda ákesi bıligin berip, úmitin artady. Bektas baı toqsanǵa taıap, dúnıe salǵanda Biráli − 19 jasta, inisi Seıitkereı 14 jasta bolypty.
Shóptibaı aǵamyzdyń aıtýynsha, Bektas baı qaıtys bolǵanda, onyń artynda Shóje, Bıbi jáne Balsary degen úsh áıeli qalady. Ákesinen 3 000 jylqy, 700 túıe, 2 000 qoı qalyp, osy mol baılyqqa ıe Biráli baı jas bolsa da qaıyrymdy, keńpeıil, aǵaıyn-týys pen kórshi-qolańǵa qamqorlyǵymen tanylyp, aýyldastaryna syıy artqan. Bes ýaqyt namazyn qaza qylmaǵan dindarlyǵy da bolǵan. Jylanshyq ózeniniń jaǵasynan meshit pen medrese saldyryp, oǵan tatar moldasyn aldyryp, aýyl balalarynyń saýatyn ashqan.
«Bektas baı ómirden ótkesin, onyń báıbishesi Shóje ájemiz túsinde otaǵasyn kóredi. Baı keregede turǵan barlyq noqtany sypyryp alyp, úıden shyǵyp ketedi. Shóje túsinen shoshyp oıanyp, janyndaǵy balany oıatyp, Birálini shaqyr dep, ózi qaıta uıyqtap ketedi. Sóıtse, bala da qaıta uıyqtap qalǵan. Bektas túsine ekinshi ret kirip: «Áı, atańa nálet, noqtaǵa ıe bolmadyń, jelini áketemin» dep aıǵaı salǵanda, Shóje shoshyp oıanady. Birálini shaqyrtady. «Qaraǵym, ákeń túsime eki ret kirdi. Alǵashqysynda noqtany áketti, bıyl qulynnan aıyryldyq» deıdi. Tún ishinde Kóshkinbaıdaǵy Jekebaıdy, Bektastyń qurdasy Qabanbaıdy shaqyrtady. Toqpan áýletiniń jaqsylary jınalyp jylqyny qalaı aman alyp qalýdy qarastyrady. Aqyldasa kele alystaǵy jylqyny elge aldyryp, ár úıge shamalaryna qaraı baǵýǵa bólip bergen. Sol qysta jańbyr jaýyp bıeler túgeldeı ish tastaǵan. Malyn bólip baqqandarǵa ár 10 bastyń ekeýin tegin berdi dep aıtyp otyratyn ákem. Osylaı malyn aman alyp qalǵan».
El arasynda Biráli baı jylqysynyń kıesi bar dep aıtady. Ákesi Bektastyń tusynda jylqysy eki ret jutqa ushyrap, qyrylyp qalsa da, qaıtadan kóbeıip otyrǵan. Bir jyly qatty boran bolyp, Biráli baıdyń jylqyshylary jylqydan aıyrylyp, quryq ustap qalady. Biraz jylqy jolda ólip, tek Qula aıǵyrdyń úıiri ǵana tabylmaıdy. Jaz ortasy aýa sol Qula aıǵyr 60-70 bıeni qulyndatyp, mekenine kelip, jylqysy qaıta kóbeıgen.
Biráli baı zamanynda sol óńirde týǵan Amangeldi Imanov, Ábdiǵapar Janbosynuly, Keıki Kókembaıuly, Álibı Jangeldın sekildi jaqsylarmen jáne Dýlyǵalydaǵy Qulmuhammed ıshandar áýletimen aralasyp, el ómirinde bolǵan oqıǵalardyń bel ortasynda júrgen. Onyń dala alpaýyty Shashanbaıdyń Rahmetimen birde qatý, birde tatý syılastyǵy da jurt arasynda ańyzǵa aınalǵan. Torǵaı boıyndaǵy Tańat, Seıdahmet, Esenjol, Mátibaı, Aqmolda sekildi aıtýly aqyndarmen jaqyn syılasyp, olarǵa qolynan kelgenshe qamqorlyq kórsetken. 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azattyq kóterilisti qoldap, olardy at-kólikpen qamtyp, qarjylaı qoldaǵan.
«Biráli baı darhandyǵymen aty shyqsa, inisi Seıitkereı saýatty, ol da baı boldy. Shashambaıdyń Rahmetimen bolystyqqa talasyp, bolystyqty jeńip alǵan. Osy Shashambaıdyń Rahmeti Bektas ólgennen keıin toqaly Balsaryny balasy Seıitkereımen zorlyqpen áketip, áıel ústine alǵan. Rahmet kóp jyldar Birálige bılik bermeıdi. Seıitkereı Rahmettiń úıinde eriksiz bala bolyp júrip, arada ondaǵan jyl ótkende Rahmettiń Ámbar atty qyzyn alyp qashqan. Osylaı jesir daýy sheshiledi. Seıitkereı bolys bola júrip, mal-múlki tárkileýge iligip, ózi túrmege qamalady. Ol túrmede Rahmettiń balasy Ábdikárimmen kezdesedi. Ábdikárim oryssha oqyǵan saýaty bar azamat. Ekeýi burynǵy arazdyqty qoıyp, tatýlasady», – deıdi Shóptibaı Baıdildın.
Búginge deıin Jylanshyq boıyndaǵy ataqonysta Bektas baı men onyń báıbishesi Shóje ájemizdiń qyzyl kirpishten órip salǵan kúmbezdi keseneleri jaqsy saqtalǵan. El arasynda aıtylyp júrgen bir áńgimede Shójeniń kesenesin Syr boıynan kelgen bir sheber salypty. Kesene jumysy bitkende Biráli baı álgi sheberden: «Osy kesene neshe jyl turady?» dep suraıdy, sonda ol: «Baıeke, sizge sol kezde aıta almadym. Aýylyńyzdyń jigitteri sulý áıelime qyryndap, alańdap boldym, kóp bolsa, seksen jyl turar» depti. Shynynda da, keseneniń kúmbezi seksen jyl ótkesin qulapty.
Ertede qazaq dalasynda úsh júzge saýyn aıtqan Saǵynaıdyń asy sekildi dúıim el jınalǵan as ár óńirde ótken. Sonyń biri, shamamen alǵanda 1897 jyly qazirgi Qostanaı oblysy, Amangeldi aýdany Úrpek aýyldyq okrýginen elý shaqyrym «Ázirbaı» degen jerde tórt dýan eldiń ıgi jaqsylaryn jınap, júzden asa úı tigip, Biráli baı ákesi Bektasqa as bergen. Jan-jaqtan jurt jıylǵan asty Qaratorǵaı bolysyn otyz jyl basqarǵan Túrkebaıdyń Baımuraty men Sary Qoshqar batyrdyń balasy Aıapbergen bı basqarǵan. Osy astaǵy at báıgesine tórt júz at shaýyp, báıgeden ozyp kelgen júırikke júz jylqy tikken.
О́lketanýshy Sh.Baıdildın Biráli baıdyń urpaqtary týraly tómendegishe áıgimeleıdi. «Biráli baıdyń kindiginen onnan asa bala órbidi. Osy balalarynyń ishinde úlkeni Sultandy, ortanshy uly Meıirmandy kózim kórip, áńgimelerin tyńdadym, Ákem Meıirman ákesinen aýmaıdy, týra soıyp qaptap qoıǵandaı dep otyratyn. Osy kisi meni áskerde júrgende 1967 jyly Qaraǵandydan izdep keldi. 1975 jyly atamekeni Jylanshyqqa kelip, aılap jatty. Sonda men ony ataqonysy «Biráli» túbegine apardym. Biráli baı kózi tirisinde osy jerde Sultanǵa 12, Meıirmanǵa 8 bólmeli qyzyl úı saldyrǵan. Qarııa qulaǵan úıdiń ornyn, bólmelerdi kórip: «Mynaý kókqasqa atym turatyn bólme, anaý ájem jatatyn bólme, mynaý bizdiń otaý úı edi» dep saqalyn jýyp jylap edi. Baba qorymyndaǵy atasy Bektastyń, ájesi Shójeniń, týysqany Áıgisiniń Ahmetiniń kesenelerin aralap kórdi».
Biráli baıdyń úlken balasy Sultan Orynbordaǵy gımnazııada oqyp, oryssha jetik sóılegen, kózi ashyq azamat bolyp, Amangeldi batyrdyń senimdi serigi atanǵan. Osy balasynyń yqpalymen Biráli qazaq baılarynyń mal-múlkin tárkileý bastaǵanda, óz qolymen jıǵan-tergenin Keńes ókimetine ótkizip bergen. Alaıda «Balapan basyna, turymtaı tusyna» deıtin alasapyran bastalǵanda, qolynda eshqandaı dáýleti joq Biráli baı da 8-9 jastaǵy qyz balasyn jetektep, ataqonysynan Ońtústikke jan saýǵalap, bet alady. Uzaq jol júrip, aryp-ashyp Túrkistanǵa jetip, sonyń bazarynda qaıyr surap turǵan jerinen baıaǵyda jolaýshylap Torǵaıǵa barǵanda aty ólip jolda jaıaý qalǵanda, jylqysynan at berip, qaıyry tıgen bir adam tanyp qalyp, ony qyzymen birge úıine ákelip, aýqattandyryp, on kún boıy asty-ústine túsip, kútedi. Biráli baı ýaqytymen as iship, áldenip, óz-ózine kelgesin bir kúni qyzyn sol úıge qaldyryp, ózi Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine zııarat etýge shyqqanda, jolda kenetten aýyryp, dúnıeden ozady. Sonda ony tanyǵan júrginshiler manaǵy adamǵa habar berip, ol súıegin úıine alyp kelip, atamyzdyń kıimin sheshkende, belinde alty metr aq jibek aqyreti júr eken deıdi. Qanshama qıyndyq pen azap kórip júrse de aqyretin oılaǵan tekti tulǵanyń tazalyǵyna qaıran qalasyz. Zamanynda jaqsylar men jaısańdardyń qatarynda esimi atalyp, Mátibaı aqyn «Jaıaýǵa at, ashyqqanǵa azyq bolǵan» dep jyrǵa qosqan Biráli baıdyń urpaqtary da ashtyq pen tárkileýdiń kesirinen jan-jaqqa tarydaı shashyldy.
Bizdiń eldiń kónekóz qarııalary kezinde ataǵy dúrkiregen Qostanaı jylqy zaýytynyń asyl tuqymdy tulparlaryn Biráli baıdyń jylqysynan taraǵan dep aıtady. Áýelde olardy «Bektas tuqymy» dep atapty.
Shynynda, qazir Biráli baı jylqysynyń tuqymy qaldy ma eken?!