Jabyq báıge jabyqtan syǵalaǵandardyń sybaǵasy emes, ol – entigip kelgen shyn júırikterdiń shabysy. Báıgeden júırigi buryn kelgen atbegi qalaı shattansa, ádil sarapshydan oń baǵasyn alǵan shyǵarma ıesi de qopańdap qalǵan atbegiden bir de kem túspeıdi. Aıtpaǵymyz – bir kezderi, ózimiz betine kúıe jaǵyp shyǵaryp salǵan sosıalızm kezeńinde, jabyq konkýrs dep atalǵan ádebı báseke bolatyn. Onyń jarqyn mysaly – Baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy isteri jónindegi memlekettik komıtet pen «Jalyn» baspasynyń balalar men jasóspirimderge arnalǵan úzdik shyǵarmalarǵa jarııalanǵan jyl saıynǵy jabyq konkýrsy edi.
Bul 70-80 jyldary kórkem ádebıtettiń mańdaıyn jarqyratqan jaryq sáýle boldy. Osy kún sáýlesi túsken súrleýge attaryn qosqan úzdikter báıge alyp, ádebıettiń bedeline aınaldy. Olar kimder edi? Árıne, bárin tizimdep shyǵý múmkin emes. Ádebıette osy báıgemen shyǵarmasy qosa atalatyn qalamgerler bar. Olar: M.Maǵaýınniń «Bir atanyń balalary», O.Bókeıdiń «Qaıdasyń, qasqa qulynym?», T.Nurmaǵanbettiń «Qosh bol, ata!» M.Qanazdyń «Chıka – Dabyldyń balasy», P.Dúısenbınniń «Juldyzdar nege jylaıdy?», M.Qabanbaıdyń «Arystan, vıolenchel, qasaphana jáne men», t.b. U.Esdáýlettiń «Qara pıma» poemasy keńes adamynyń tolyqqandy beınesin kórsete almaǵandyqtan baspasózde jarııa bolmaı júrgende, jabyq báıgeniń syılyǵyn alyp, oqyrmanǵa jol tartty. E.Raýshannyń «Ǵaısha Bıbi», B.Qoshym-Noǵaıdyń «Jeti ertegi», S.Ospannyń «Ashy qaýyn, tátti qaýyn», t.b. poezııalyq shyǵarmalardyń tusaýy osy jabyq báıgede kesilip, kitapqa endi. Osy jabyq báıgeniń oshaǵynda ádildik degen bir tátti ıis burqyrap turatyn. Sh.Eleýkenov,Z.Serikqalıev, S.Berdiqulov, S.Áshimbaev sekildi ádebıet bilgirleri bas qosqan sarapshylar shoǵyry jastardy qoltyqtan demep, «bardy bar, joqty joq» dep jaltarmaı aıtyp, biraýyz bolyp sátti shyǵarmanyń tusaýyn kesip jiberetin. Buǵan avtor da, oqyrman da dán rıza. Osy joldardyń avtory paqyryńyz da bul báıgeden kende qalǵan emes. Esimnen ketpeıdi, báıge alǵan shyǵarmama jazylǵan jabyq pikirdi tushyna oqydym. Z.Serikqalıev «Bizdiń úıdiń soldattary» degen hıkaıatymdy birinshi orynǵa usynypty, biraq qazylar alqasy ekinshi báıgege laıyq dep tanypty. Adal pikir, alǵaýsyz nıettiń ózi nege turady. Bir ǵajaby – báıge alǵan soń, jabyq pikirmen tanysyp, ózińniń jetistigiń men kemistigińe qanyǵasyń. Ádebıette qalamgerdi ósiretin de osyndaı alǵaýsyz adal pikirler emes pe? Qaıbir jyly «Qala jáne qazaq» degen taqyrypta áńgime janrynyń ashyq báıgesi ótip, «Jas Alash» tushymdy dúnıelerdi jarııalap otyrdy. Sonda nebir ilkimdi dúnıeler úzeńgige aıaq iliktire almaı jadaǵaı shyǵarmalar áspettelip, áńgime tabıǵatyn tómendetti. Sóıtsek, kásipker demeýshi bolǵan báıgeniń shylbyry da qojaıynnyń qolynda shyrmatylyp turady eken. Kórkem shyǵarma sýretteri men gazet materıalynyń arasyna qazyq qaǵa bilmeıtin sarapshylar qorqasoqtap, bıliktiń aýzyn baǵyp, ádebıetti shómishten qaǵýdy ádetke aınaldyrǵan bir zaman týdy. Ol zaman ótip ketti me desek, áli de aıylyn jımapty.
Biz báıge deımiz, bul ózi concrsus degen latyn sózi, buǵan «Qazaq tiliniń sózdigi» bylaısha túsinik beredi – «qatysýshylar arasynan eń laıyqty úzdik shyqqandaryn anyqtaýǵa múmkindik beretin jarys». Osy sózdikte «konsılıým» degen sózdiń «konkýrs»-pen qatar turǵanyn qarashy. Ádiletsiz báıgeden aty kelmeı qalyp, talmasy ustap, dárigerler «konsılıýmyn» jınaǵan talaıdy kórdik. Onan keıin «konıýktýra» degen sóz qonys teýipti. Bul sózge «qoǵamdyq ómirdiń belgili bir aýmaǵynda týǵan jaǵdaı» dep túsinik berilipti. Bárin konkýrs bastap tur. Adam júrgen jerde tosyn jaǵdaılar da júredi. Biraq ádebı proseske tosyn jaǵdaıdan góri tazalyq kerek emes pe?
Biz qazir «Jalynnyń» jabyq báıgesindeı maıdan qyl sýyrǵan kirshiksiz konkýrsty saǵynamyz. Birazymyzdy ádebıet álemine aıaq bastyrǵan osy altyn bosaǵa, ádil adamdardyń oń kózi edi ǵoı. Túgel sózdiń túbi – dál osyndaı ádebıetke degen qamqorlyq qaıta qolǵa alynsa degen tilek bar. Buǵan kásipkerler emes, memlekettik mekemeler, máselen, Baspasóz jáne qoǵamdyq kelisim, sondaı-aq Mádenıet jáne sport mınıstrlikteri demeýshi bolyp, jaqsy is zańdy túrde jalǵasyn tapsa, ádebıet ahýaly artpaı ma? Kókiregi keń jaılaý ádebıet bilgirleri az emes, konıýnktýraǵa baǵynbaıtyn ádil qazylar alqasy toptasyp, «Jalynnyń» jabyq báıgesindeı konkýrsqa tórelik aıtyp otyrsa, bul – qalam ustaǵandar úshin zor demeý bolar edi. Konkýrs taqyryby tek balalar men jasóspirimderge arnalmaı aýqymy keńeıe tússe, tartpada jatqan talaı qoljazbanyń baǵy janyp, avtory ádebı kerýenge ileseri aıdan anyq. Báıge jas talǵamaıdy, shyǵarmany taldaıdy.
Táttiniń dámi aýzyńnan ketpeıdi. Tamsanyp turamyz, ýaqyt shirkinniń dámi tátti de ashy. Qyzyl tildiń ushy bárine kýá.
Usynys biz jaqtan, qalamger qaýym úndemeı bas ızeıtini belgili. Bizge qoldaý kerek. Bul – ádebıetti qoldaý.
Qýandyq Túmenbaı,
jazýshy, Halyqaralyq «Alash» jáne Mahmud Qashqarı atyndaǵy ádebı syılyqtardyń laýreaty