• RUB:
    6.68
  • USD:
    520.93
  • EUR:
    609.07
Basty saıtqa ótý
Aımaqtar 10 Aqpan, 2022

Qyzyl sýdan qaýip bar

1710 ret
kórsetildi

Kóktem kelisimen qyzyl sýdyń qaýpi týyndap, kóńildiń qobal­jýy ádetke aınalǵaly qashan. Bıyl da Kókshetaý men Qorǵal­jynnyń arasyndaǵy keń kósilgen dalany qaq jaryp ótetin ózenderdiń tasýy, kólderge jınalǵan sý arnasynan asýy yqtımal.

Mamandardyń boljaýyna qaraǵanda, 17 aýdandaǵy 13 myńnan asa halyq turatyn 125 eldi mekenge qyzyl sý qaýip tóndirip tur. Sondaı-aq res­pýblıkalyq jáne oblystyq ma­ńyzdaǵy kúre joldyń 74 te­liminde, jalpy uzyndyǵy 33,9 shaqyrymdy quraıtyn temir joldyń tórt bóliginde alań­da­tarlyq ahýal qalyptasyp otyr. «Qazgıdromet» mekemesiniń málimetine qaraǵanda, aqpan aıyn­da qar qalyń túsýi ábden múmkin. Onyń ústine kún kúrt jy­lynady degen joramaldar aıtylýda. Oblysta jyldyń bul ýaqytynda ádette 14-16 gradýs sýyq bolatyn bolsa, aılyq kórsetkish – 1 gradýs shamasynda. Sondaı-aq qystyń sońǵy aıynda 31 mm-ge deıin qar túsýi múmkin. Mine, osyndaı jaǵdaıda erte keletin ári kún kúrt jylynatyn kóktemgi sý tasqynyna qapysyz qamdaný qajet-aq.

Jyl saıyn tentek minez tanytatyn Esil, Jabaı, Qalqutan ózenderindegi sý mólsheri, ózen tabanynyń tereńdigi qazirden bastap zerttelýde. Osy ózenderdi jaǵalaı qonǵan 53 eldi mekende daıyndyq jumystaryn júrgizý qolǵa alynbaq. Taratyp aıtatyn bolsaq, Selınograd, Jar­qaıyń aýdandaryndaǵy jalpy uzyndyǵy 2,8 shaqyrymdy quraıtyn ózen ańǵary tazartylyp, aǵyn sý ótetin jerge bógesin bolmaýy eskerilýde. Oblys or­talyǵyn qaq jaryp ótetin Qyl­shaqty ózeniniń 22 shaqyrym ańǵaryn tazartý kózdelgen bolsa, bul jumys 86 paıyzǵa júzege asyryldy. Mine, osyndaı sharýa­lar Atbasar, Arshaly, Býrabaı, Astrahan, Esil aýdandarynda da júrgizilýde. Ár jyl saıyn qyzyl sýdyń qaharynan qaımyǵatyn óńirdiń biri – Sandyqtaý aýdany.

– Qazirgi kúni ózenniń muzy 80-100 santımetr kóleminde, keı jerlerde bir metrden asady, – deıdi aýdan ákimi Erbol Jú­sipbekov, – daıyndyq ju­mystary úsh kezeńde júzege asy­rylady. Alǵashqy kezeńde eń aldymen eldi mekenderge qyzyl sýdyń kirip ketpeýin mu­qııat qadaǵalaıtyn bolamyz. Ár jyl saıyn ózen ańǵarynan asyp ketetin sýdyń qaýpi mol. Sý ǵana emes, erip úlgermegen muz da qater. Eldi mekendermen birge tabıǵaty kórkem aýdannyń orman alqaptaryn da qorǵaýymyz qajet.

Sandyqtaý aýdanynda 10 eldi mekendi qyzyl sýdyń ba­­syp qalý qaýpi bar. Onyń ishinde Sandyqtaý, Balkashıno, Petrovka, Maksımovka, Vla­dımırovka, Novyı gorodok, Spas­koe aýyldary Jabaı kóliniń jaǵasyn ıekteı ornalasqan. Ka­menka aýylyna Sarqyrama óze­niniń ańǵaryna syımaǵan aǵyn sýdyń jetip qalýy yqtımal. Al Bastrymovka, Novoselovka aýyldary Jylandynyń jaǵa­synda. Ár eldi mekenniń irge­sindegi ózen jaǵalaýlaryn kó­terip, topyraqtan úıindi jasap, bógesin uıymdastyrý qolǵa alynbaq. Aýyldyq okrýg ákim­deriniń bergen málimetterine qaraǵanda, 459 adam turatyn 162 úı qaýipti óńir sanatynda. Ár aýyldyq okrýgte jaǵdaıdy kirpik qaqpaı qadaǵalaıtyn jaýapty adamdar bekitilgen. Aýdan ákimdigi qaýlynyń jobasyn da daıyndaǵan. Aýdandyq sý tasqynyna qarsy jumys isteıtin shtabpen kezek kúttirmes máseleler ekshelgen aýqymdy jospar túzilgen. Aýdan ákimdigi oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentimen birlese otyryp, Jabaı ózeniniń boıyndaǵy jalpy kólemi 6 400 sharshy metrdi quraıtyn jer telimin anyqtaǵan. Bul jerler ózenniń basqa qa­baǵyna qaraǵanda eńisteý. Lyq­syp kelgen topan sýdyń ótip ketýi ábden yqtımal. Mamandar jer sholyp, ózen qabaǵyn ań­dap, taldaý jumystaryn júr­gizgennen keıin aǵyn sýdyń kep­telip turyp qalmaı, lyqsyp ótip ketýin qamtamasyz etýdi kózdep otyr. Ol úshin 8 100 shar­shy metr kólemdegi muzdy ja­ryp, sýdyń irkilissiz ótýin qam­tamasyz etpek.

Toqyraýdy bilmes tasqyn sý eldi mekendermen qatar, egin alqaptaryna da zardabyn tı­gizýi ábden múmkin. Sondyqtan qyzyl sýdy jaıyp almaı, ile sý aǵatyn jylǵalar men ańǵarlarǵa, saı-salaǵa aýystyrý úshin 20 motorly nasos daıyndalǵan. Bul jumysqa «Sandyqtaý sý» mekemesi de muqııat qamdanyp otyr. Aıtpaqshy, eldi meken ishindegi jáne irgesindegi aǵyn sý ótetin jylǵalardy arshý da mańyzdy. Aýyldyq ákimdikter qazir sý aǵatyn qubyrlardy taza­laýǵa daıyn. Sondaı-aq eldi mekenderdiń ishindegi qar syrtqa tasymaldanýda. Bul jumysqa jer­gilikti sharýashylyqtar da qol ushyn berýde. Bıyl 33 280 tekshe metr qar shyǵaryldy. Janar-jaǵar maı qory jasaqtaldy. Je­del kómek qajet bolatyn bol­sa qol ushyn sozatyn top ta daıyn. Onyń quramynda 57 adam bar. Olar 18 arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan. Árbir eldi mekende de osyndaı qurylymdar uıymdastyrylýda.

Atbasar aýdanynda da qyzyl sýdyń qaýpi mol. 2018 jyly aýdannyń eldi mekenderi tabıǵat taqsyretin tartqan bolatyn. Keıin Atbasar qalasynda qyzyl sýdan qııanat kórgenderge arnalyp 11 jáne 45 páterlik úıler salyndy. Sý tasqyny zardabynyń qanshalyqty kóp ekenin aýdan turǵyndary jaqsy biledi. Bıyl 100 páterlik úı salýǵa 4 mlrd 28 mln teńge qarajat bólinip otyr. Osynyń barlyǵy qyzyl sýdyń qyrsyǵynan kelgen shyǵyn. Bıyl aýdan qaýipti kezeńdi shy­ǵynsyz ótkizýge kún ilgeri ki­risip ketti. Qazir bul aýdanda da San­dyqtaýdaǵy saqtyq sharalary taqylettes sharýalar júzege asyrylýda.

Kóktemgi qyzyl sýdyń betin qaıtarýǵa mol qarajattyń qajet ekeni belgili. Osy maqsatqa ob­lystyq bıýdjetten 788,381 mln teńge qarastyrylǵan. Oǵan qosa tótenshe jaǵdaılar qorynda 10 mln teńge bar. Aýdan ákimderi tegis eskertilgen. Qazirdiń ózinde 167,3 tonna janar-jaǵar, 12,5 myń tonna ınertti materıaldar 58,2 myń qum salynǵan qaptar da­ıyndalyp úlgerdi. Oblys bo­ıyn­sha eldi mekenderden 87,6 myń tekshe metr qar shyǵaryldy. Bul ju­mys áli de jalǵasyn tabýda.

Aıtyp keletin apat kezinde shalt qımyl men shuǵyl áre­ket etýdiń mańyzy óte zor. Son­dyqtan da kóktemgi qaýipke kúni buryn daıyndalǵan óńirde 445 adamdy quraıtyn, 84 arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan jedel qımyl otrıady qurylǵan. Olar sý aıdaıtyn nasos tárizdi qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Jergilikti atqarýshy organdarda 2 153 adam men 977 ar­naıy tehnıka daıyndap otyr.

Jyl saıyn sý qoımalarynyń keneresi tolyp qalýy aıtar­lyqtaı qıyndyq týǵyzyp, qa­ýiptiń bultyn qalyńdatatyny málim. Búginge deıin Astana sý qoımasynyń ańǵary 75,71, Sileti sý qoımasy 67,17 paıyzǵa tolyp turǵany belgili bolyp otyr. Biraq bul da qaýiptiń qanshalyqty ekenin dál anyqtaýǵa múmkindik bermeıdi. О́ıtkeni aýa raıyn boljaıtyn mamandardyń aqpan aıynda qar mol túsedi degen boljamyn joǵaryda aıtyp óttik.

Qazirgi kúni barlyq gıdro­tehnıkalyq qurylǵylar qatań baqylaýda. Qaýip-qateri mol óńir­lerge baqylaý beketteri orna­­tylǵan.

 

Aqmola oblysy