Kóktem kelisimen qyzyl sýdyń qaýpi týyndap, kóńildiń qobaljýy ádetke aınalǵaly qashan. Bıyl da Kókshetaý men Qorǵaljynnyń arasyndaǵy keń kósilgen dalany qaq jaryp ótetin ózenderdiń tasýy, kólderge jınalǵan sý arnasynan asýy yqtımal.
Mamandardyń boljaýyna qaraǵanda, 17 aýdandaǵy 13 myńnan asa halyq turatyn 125 eldi mekenge qyzyl sý qaýip tóndirip tur. Sondaı-aq respýblıkalyq jáne oblystyq mańyzdaǵy kúre joldyń 74 teliminde, jalpy uzyndyǵy 33,9 shaqyrymdy quraıtyn temir joldyń tórt bóliginde alańdatarlyq ahýal qalyptasyp otyr. «Qazgıdromet» mekemesiniń málimetine qaraǵanda, aqpan aıynda qar qalyń túsýi ábden múmkin. Onyń ústine kún kúrt jylynady degen joramaldar aıtylýda. Oblysta jyldyń bul ýaqytynda ádette 14-16 gradýs sýyq bolatyn bolsa, aılyq kórsetkish – 1 gradýs shamasynda. Sondaı-aq qystyń sońǵy aıynda 31 mm-ge deıin qar túsýi múmkin. Mine, osyndaı jaǵdaıda erte keletin ári kún kúrt jylynatyn kóktemgi sý tasqynyna qapysyz qamdaný qajet-aq.
Jyl saıyn tentek minez tanytatyn Esil, Jabaı, Qalqutan ózenderindegi sý mólsheri, ózen tabanynyń tereńdigi qazirden bastap zerttelýde. Osy ózenderdi jaǵalaı qonǵan 53 eldi mekende daıyndyq jumystaryn júrgizý qolǵa alynbaq. Taratyp aıtatyn bolsaq, Selınograd, Jarqaıyń aýdandaryndaǵy jalpy uzyndyǵy 2,8 shaqyrymdy quraıtyn ózen ańǵary tazartylyp, aǵyn sý ótetin jerge bógesin bolmaýy eskerilýde. Oblys ortalyǵyn qaq jaryp ótetin Qylshaqty ózeniniń 22 shaqyrym ańǵaryn tazartý kózdelgen bolsa, bul jumys 86 paıyzǵa júzege asyryldy. Mine, osyndaı sharýalar Atbasar, Arshaly, Býrabaı, Astrahan, Esil aýdandarynda da júrgizilýde. Ár jyl saıyn qyzyl sýdyń qaharynan qaımyǵatyn óńirdiń biri – Sandyqtaý aýdany.
– Qazirgi kúni ózenniń muzy 80-100 santımetr kóleminde, keı jerlerde bir metrden asady, – deıdi aýdan ákimi Erbol Júsipbekov, – daıyndyq jumystary úsh kezeńde júzege asyrylady. Alǵashqy kezeńde eń aldymen eldi mekenderge qyzyl sýdyń kirip ketpeýin muqııat qadaǵalaıtyn bolamyz. Ár jyl saıyn ózen ańǵarynan asyp ketetin sýdyń qaýpi mol. Sý ǵana emes, erip úlgermegen muz da qater. Eldi mekendermen birge tabıǵaty kórkem aýdannyń orman alqaptaryn da qorǵaýymyz qajet.
Sandyqtaý aýdanynda 10 eldi mekendi qyzyl sýdyń basyp qalý qaýpi bar. Onyń ishinde Sandyqtaý, Balkashıno, Petrovka, Maksımovka, Vladımırovka, Novyı gorodok, Spaskoe aýyldary Jabaı kóliniń jaǵasyn ıekteı ornalasqan. Kamenka aýylyna Sarqyrama ózeniniń ańǵaryna syımaǵan aǵyn sýdyń jetip qalýy yqtımal. Al Bastrymovka, Novoselovka aýyldary Jylandynyń jaǵasynda. Ár eldi mekenniń irgesindegi ózen jaǵalaýlaryn kóterip, topyraqtan úıindi jasap, bógesin uıymdastyrý qolǵa alynbaq. Aýyldyq okrýg ákimderiniń bergen málimetterine qaraǵanda, 459 adam turatyn 162 úı qaýipti óńir sanatynda. Ár aýyldyq okrýgte jaǵdaıdy kirpik qaqpaı qadaǵalaıtyn jaýapty adamdar bekitilgen. Aýdan ákimdigi qaýlynyń jobasyn da daıyndaǵan. Aýdandyq sý tasqynyna qarsy jumys isteıtin shtabpen kezek kúttirmes máseleler ekshelgen aýqymdy jospar túzilgen. Aýdan ákimdigi oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentimen birlese otyryp, Jabaı ózeniniń boıyndaǵy jalpy kólemi 6 400 sharshy metrdi quraıtyn jer telimin anyqtaǵan. Bul jerler ózenniń basqa qabaǵyna qaraǵanda eńisteý. Lyqsyp kelgen topan sýdyń ótip ketýi ábden yqtımal. Mamandar jer sholyp, ózen qabaǵyn ańdap, taldaý jumystaryn júrgizgennen keıin aǵyn sýdyń keptelip turyp qalmaı, lyqsyp ótip ketýin qamtamasyz etýdi kózdep otyr. Ol úshin 8 100 sharshy metr kólemdegi muzdy jaryp, sýdyń irkilissiz ótýin qamtamasyz etpek.
Toqyraýdy bilmes tasqyn sý eldi mekendermen qatar, egin alqaptaryna da zardabyn tıgizýi ábden múmkin. Sondyqtan qyzyl sýdy jaıyp almaı, ile sý aǵatyn jylǵalar men ańǵarlarǵa, saı-salaǵa aýystyrý úshin 20 motorly nasos daıyndalǵan. Bul jumysqa «Sandyqtaý sý» mekemesi de muqııat qamdanyp otyr. Aıtpaqshy, eldi meken ishindegi jáne irgesindegi aǵyn sý ótetin jylǵalardy arshý da mańyzdy. Aýyldyq ákimdikter qazir sý aǵatyn qubyrlardy tazalaýǵa daıyn. Sondaı-aq eldi mekenderdiń ishindegi qar syrtqa tasymaldanýda. Bul jumysqa jergilikti sharýashylyqtar da qol ushyn berýde. Bıyl 33 280 tekshe metr qar shyǵaryldy. Janar-jaǵar maı qory jasaqtaldy. Jedel kómek qajet bolatyn bolsa qol ushyn sozatyn top ta daıyn. Onyń quramynda 57 adam bar. Olar 18 arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan. Árbir eldi mekende de osyndaı qurylymdar uıymdastyrylýda.
Atbasar aýdanynda da qyzyl sýdyń qaýpi mol. 2018 jyly aýdannyń eldi mekenderi tabıǵat taqsyretin tartqan bolatyn. Keıin Atbasar qalasynda qyzyl sýdan qııanat kórgenderge arnalyp 11 jáne 45 páterlik úıler salyndy. Sý tasqyny zardabynyń qanshalyqty kóp ekenin aýdan turǵyndary jaqsy biledi. Bıyl 100 páterlik úı salýǵa 4 mlrd 28 mln teńge qarajat bólinip otyr. Osynyń barlyǵy qyzyl sýdyń qyrsyǵynan kelgen shyǵyn. Bıyl aýdan qaýipti kezeńdi shyǵynsyz ótkizýge kún ilgeri kirisip ketti. Qazir bul aýdanda da Sandyqtaýdaǵy saqtyq sharalary taqylettes sharýalar júzege asyrylýda.
Kóktemgi qyzyl sýdyń betin qaıtarýǵa mol qarajattyń qajet ekeni belgili. Osy maqsatqa oblystyq bıýdjetten 788,381 mln teńge qarastyrylǵan. Oǵan qosa tótenshe jaǵdaılar qorynda 10 mln teńge bar. Aýdan ákimderi tegis eskertilgen. Qazirdiń ózinde 167,3 tonna janar-jaǵar, 12,5 myń tonna ınertti materıaldar 58,2 myń qum salynǵan qaptar daıyndalyp úlgerdi. Oblys boıynsha eldi mekenderden 87,6 myń tekshe metr qar shyǵaryldy. Bul jumys áli de jalǵasyn tabýda.
Aıtyp keletin apat kezinde shalt qımyl men shuǵyl áreket etýdiń mańyzy óte zor. Sondyqtan da kóktemgi qaýipke kúni buryn daıyndalǵan óńirde 445 adamdy quraıtyn, 84 arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan jedel qımyl otrıady qurylǵan. Olar sý aıdaıtyn nasos tárizdi qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Jergilikti atqarýshy organdarda 2 153 adam men 977 arnaıy tehnıka daıyndap otyr.
Jyl saıyn sý qoımalarynyń keneresi tolyp qalýy aıtarlyqtaı qıyndyq týǵyzyp, qaýiptiń bultyn qalyńdatatyny málim. Búginge deıin Astana sý qoımasynyń ańǵary 75,71, Sileti sý qoımasy 67,17 paıyzǵa tolyp turǵany belgili bolyp otyr. Biraq bul da qaýiptiń qanshalyqty ekenin dál anyqtaýǵa múmkindik bermeıdi. О́ıtkeni aýa raıyn boljaıtyn mamandardyń aqpan aıynda qar mol túsedi degen boljamyn joǵaryda aıtyp óttik.
Qazirgi kúni barlyq gıdrotehnıkalyq qurylǵylar qatań baqylaýda. Qaýip-qateri mol óńirlerge baqylaý beketteri ornatylǵan.
Aqmola oblysy