Aqmolalyq dıqandar kóktemgi egiske qaýyrt daıyndalýda. Bıyl egistik jer kólemi 67 myń gektarǵa ulǵaımaq. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń jańa tehnıkamen jaraqtalýy birshama jaqsaryp keledi.
О́ńirde kóktemgi dala jumystaryna daıyndyq kezeń-kezeńimen, josparly túrde ótkizilýde. Jer kútimin basty nazarǵa alǵan dıqandar 807 myń gektar jerge úsh qaıtara par jyrtqan, 1 mln gektardan asa alqaptyń súdigeri jyrtyldy. О́tken jylǵy qurǵaqshylyqtan aýzy kúıgen sharýashylyq basshylary keler kúnniń qamyn osy bastan jasap, 715 myń gektar alqapqa qar toqtatty. Qystyń sońǵy aılarynda 350 myń gektar jerdi nárlendirý úshin qar toqtatpaq.
Kók óskinniń kóńil qýantyp kógerip shyǵýy úshin barlyq agrotehnıkalyq shara kúni buryn egjeı-tegjeıli oılastyrylyp, júzege asyrylýy shart. Astyqtyń mol ósýiniń alǵysharttarynyń biri –sapaly tuqym. Qazir 529 myń tonna tuqym daıyn, sapasyna qaraı iriktelip, ekshelip qambaǵa quıylǵan. Topyraq qunaryn arttyratyn tyńaıtqyshtar da jetkilikti mólsherde. 2021 jyly óńirdegi egistik alqaptarǵa 90 myń tonnadan astam tyńaıtqysh sińirilse, bıyl da osy mólsherde bolmaq. Dıqandarǵa qajetti tyńaıtqyshty satyp alý úshin 3,2 mlrd teńge qarastyrylǵan. Kóktemgi dala jumystaryn ýaqtyly ári tyńǵylyqty ótkizý úshin 72 mln tonna janar-jaǵarmaı bólingen. Osy arada janar-jaǵarmaıdyń baǵasy áli naqtylanbaǵanyn aıta ketý kerek. Dıqandar bul máseleni Úkimet turaqty baqylaýǵa alatynyna senip otyr.
– Oblystyń aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy ótken jyldardaǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda birshama jaqsaryp keledi, – deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń mindeti atqarýshy Erkesh Álenov, – bıyl 63 mlrd teńgege 2 187 birlik jańa tehnıka alyndy. Onyń ishinde tuqym sebý keshenderimen qosa, 465 traktor, 345 kombaın alynǵan. Qoly uzaryp qalǵan dıqandar qaýymynyń jaýapty naýqandy tyńǵylyqty ótkizýine septesetin osy kúshtiń tıimdi bolatynyna daý joq.
Byltyr óńir qýańshylyq zardabyn tartty. Ásirese malsaq qaýym mal azyǵyna alańdady. Osy jaıdy bıyl muqııat eskermese bolmaıdy. О́ıtkeni tabıǵat jyl saıyn qatań synǵa alýda. Qazirdiń ózinde mal azyǵy jetimsiz bolýy múmkin degen qaýippen mal sharýashylyǵy ıeleri 800 bas iri qara, 4 myń jylqysyn satyp, baǵymdaǵy mal basyn azaıtyp aldy. Sondyqtan mal azyǵyn molynan ósirýge nazar aýdarǵan jón. Bul oraıda da jaǵymdy jańalyq bar. Máselen, júgeri kólemi 19,7 myń gektarǵa kóbeıtilip, 195 myń gektar alqapqa jetkizilmek. Shyǵymy jaqsy bolsa, baǵymdaǵy maldyń qystan shyǵýyna septigi tımek. Osy bir jumysty qýańshylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan shara dep aıtsaq ta artyq etpeıdi. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baılanysty kartop 16,8 myń, kókónis 2,7 myń gektar alqapqa egilmek.
– Soltústik óńirde sońǵy jyldary anomaldy temperatýra men atmosferalyq jaýyn-shashynnyń birkelki túspeýi jıi baıqalýda, – deıdi A.I.Baraev atyndaǵy Shortandy astyq sharýashylyǵy ǵylymı óndiristik ortalyǵy zerthanasynyń meńgerýshisi Qanat Aqshalov, – ótken jyldary da osyndaı kórinis oryn aldy. Shortandy aýdany jaǵdaıynda topyraqtaǵy kúzgi ylǵal qorynyń az bolýy, qar toqtatý jumystaryn júrgizýdiń qanshalyqty qajet ekendigi de oılandyrady. Kóktemgi topyraq ylǵalynyń qory negizinen, erigen qar sýynyń esebinen tolyqtyrylady. Topyraqty ósimdik tamyry jaıylatyn qabatqa deıin ylǵaldandyrý kerek, bul ásirese dándi daqyldar úshin bir metr topyraq qabatynan kem bolmaýy qajet. Bizdiń oblystyń jaǵdaıynda topyraq ylǵalynyń kúzgi qoryna jazǵy kezeńniń qýańshylyǵy men qyrkúıek-qazan aılaryndaǵy jaýyn-shashynnyń az túsýi áser etti. Shortandy aýdanynyń «Novoselovskoe» JShS sharýashylyǵynda topyraq ylǵalynyń qory 15-20 paıyzǵa az. «Jáken 1» JShS sharýashylyǵynyń 70 paıyzǵa jýyq tanaptarynda qar jamylǵysynyń qalyńdyǵy – 18-23 santımetr. Al «Raevskoe» JShS-ynda betkeılerdiń ekspozısııasyna baılanysty qar jamylǵysynyń bıiktigi 14-25 santımetr deńgeıinde. Aýdara óńdelgen egistikterde is júzinde qar jamylǵysy joq. Jaýyn-shashynnyń túsý yqtımaldyǵy qystyń ekinshi jartysynyń sońynda óte joǵary. Muny sońǵy jyldardaǵy bolyp jatqan úrdister rastaıdy. Qazirgi ýaqytta topyraqtaǵy ylǵal mólsheriniń az ekeni anyq. Keıbir ótken aıazdardan keıin qar toqtatý jumystaryn júrgizý úshin qar jamylǵysynyń jetkilikti deńgeıde joǵary tyǵyzdylyǵy baıqalady.
Ǵalymdardyń paıymdaýyna qaraǵanda, kóktemde túsetin jaýyn-shashyn negizinen býlanýǵa beıim. Sondyqtan ylǵaldyń topyraqtyń genetıkalyq qabatyna taralýy óte mańyzdy. Demek dıqandar ylǵal jabý jumysy kezinde osy máselelerdi eskergeni jón. Jasalǵan tájirıbeler qurǵaqshylyq jaǵdaıynda ósimdikterdiń maýsym jáne shilde aılaryndaǵy aptap ystyqqa tótep berýi topyraqtyń meılinshe jaqsy ylǵaldanýyna baılanysty ekenin kórsetip otyr. Bizdiń óńirde áli de eki aı qar jatýy múmkin. Sondyqtan ústińgi qabaty tegis alqaptarda topyraqtyń ylǵal qory jetkiliksiz bolsa, qar toqtatý jumystaryn qolǵa alǵan jón. Ylǵal mol bolsa, yrys qashpaıdy. Bul oraıda oń tájirıbeler de az emes. Mysaly, ótken jyly qansha qurǵaqshylyq bolsa da ǵylymı jetistikterdi basshylyqqa alǵan «Nur astyq» jáne «Jáken 1» sharýashylyqtary egistik alqaptarynyń gektar berekesin 17-20 sentnerden aınaldyrdy. Astrahan aýdanyna qarasty «Fermer 2002» JShS sońǵy jyldary jazdyq bıdaıdyń ár gektarynan 20 sentnerge deıin ónim alyp keledi.
Dándi daqyldar ósirýdiń barlyq agrotehnıkalyq sharalaryn qatań saqtaǵan sharýashylyqtar jetistikke jetip otyr. Az jerden kóp ónim alý óte mańyzdy. Qazir alqaptyń kóptiginen ǵana tabysqa jetip otyrmyz. Biraq mamandar bizdegi kórsetkishtiń álemdik tájirıbemen salystyrǵanda óte tómen ekenin aıtady. Kúnderdiń kúninde jer tozbaq, topyraq qunary kemimek. Sondyqtan osy bastan el erteńin oılaǵan jón.
Aqmola oblysy