15 aqpan - Keńes áskeriniń Aýǵan jerinen shyǵarylǵan kúni. Bir baıqaǵanymyz, jat jerde Otandy qorǵaǵandar esh jerde «menmundalap» ózderin erekshelemeıdi eken. Kishik minezdik, qarapaıymdylyq pen sabyrlyq ózderin «aýǵandyqpyz» degen ardagerlerge tán qasıet bolyp shyqty.
Osy materıaldy daıyndaý barysynda biz uzaq jyldar Ulttyq ulanda qyzmet atqarǵan Aıan Baqtııaruly Muhadıevpen habarlasqan edik. Qýanyshymyzǵa oraı, Aıan aǵamyz elordada bolyp shyqty. Biz ýádelesken ýaqytta kezdestik te, áńgime-dúken qurdyq. Aıan aǵa bizdi keńsesinde taǵatsyzdana kútip otyr eken. Búginde zeınette otyrmyn dep, qol qýsyryp júrgen joq. О́mirlik jary Farıda Kazenqyzy ekeýi kishigirim kásipti dóńgeletýde. Qyzyn turmysqa shyǵaryp, ata-áje atanǵan. Uly Daryn da oqýyn aıaqtap, ómirin áskerı salamen baılanystyrýǵa bel býypty. Bylaısha aıtqanda, qoǵamnyń belsendi músheleri. Kóp jyldyq áskerı qyzmettiń, tynymsyz izdenisterdiń jemisin kórýde. Bir aıyrmashylyǵy – onyń azamattyq ustanymy. Tek materıaldyq qundylyqtardy oılamaı, únemi jastarmen kezdesýler ótkizip, patrıottyq tárbıege baýlýda. О́zderin «aýǵandyqtar» dep ataǵan azamattarmen baılanysyn úzbeı, ataýly datalarda kezdesýde. Basqosýlar, sporttyq sharalar, merekeler qarsańynda kezdesip, máre-sáre bolyp qalatynyn jasyrmaıdy.
«Basqosýlarda Aýǵandy jıi eske túsiretin shyǵarsyzdar?» deıtin saýalymyzǵa, «Mindetti túrde esimizge túsiremiz. Bir jerde bolǵan urys. Arnaıy operasııalar. Sondaǵy jaralylar, ómirden ótkender, komandırlerimiz barlyǵy esimizge túsedi. Basqa bireý surasa, onsha aıtqymyz kelmeıdi. Nelikten? Ol jaǵy beımálim. О́zim qazaq tili men ádebıetiniń muǵalimi bolyp eńbek jolyn bastaǵan adammyn. Aýǵandy áńgimeleseń, kóp nárse aıtýǵa bolady. Biraq, bizdiń nazymyzdy, oıymyzdy, qaıǵy-muńymyzdy jaqsy túsinetin ózimiz sekildi Aýǵanda bolǵan azamattar. Bizdi «shýravı» degen, ózimizdi «bocha» deımiz. Barlyǵymyz «aýǵandyqpyz»! Ol jerde ofıser, serjant, sarbaz barlyǵymyzdy soǵys teńestirdi. Kimniń kim ekenin birden anyqtap beretin de – soǵys. О́ıtkeni, soǵysta kúndelikti oıyńdy jasyratyn da ýaqyt joq. Batyr da, satqyn da, jaqyn da birden anyqtalady», deıdi ol.
Aýǵanǵa barǵan jyldardy eske alǵanda keıipkerimiz óziniń Tarbaǵataı aýdandyq voenkomatyn eske túsiredi. 1986 jyldyń qarashasynda aýyldan aýdan ortalyǵyna áskerge shaqyrylady. Osyǵan deıin Chıta qalasyndaǵy tankili dıvızııaǵa barmaı qalady. Sondaı-aq, basqa da ásker túrine ótpeı qalady. Er kezegi úshke deıin demekshi, úshinshi ret voenkomatqa barǵanda ıyǵyna qara pogon taqqan bir áskerı qyzmetshi kelip, Túrkistan áskerı okrýgine adam jınap jatqanyn aıtady. Barlyq shaqyrýshylardy sapqa turǵyzyp, «О́zderińiz bilesizder áskerı jaǵdaıymyz kúrdeli. Eger bizben barsańyzdar, áskerı qyzmetterińiz ońaı bolmaıdy. Kim barǵysy kelmeıdi saptan shyǵyńyzdar» dep eskertedi. Eshkim saptan shyqpady. Sonda ol adam Aýǵan týraly eskertkisi kelgenin keıipkerimiz keıin uqqan. Sonymen ne kerek, keıipkerimiz aldymen Túrkimenstanǵa barady. Onda oqý - jattyǵý ortalyǵynan 6 aı ótip, granatametshi mamandyǵyna ıe bolady. Keıin bir túnde áskerı bortqa otyrǵyzyp, Kabýlǵa, odan ári qaraı otty núktege qaraı jetkizedi. Ol týraly keıipkerimiz bylaı deıdi:
– Áli esimde Kabýldaǵy áskerı bazaǵa keldik. Bazanyń bir jaǵynda biz sekildi jańa kelgen sarbazdar ornalasqan da, ekinshi jaǵynda úlken shaqyrylym sarbazdary ıaǵnı «dembelder» jatyr. Aramyzdy úsh metrlik beton qorshaý bólip tur. Biz tún ortasynda qorshaýdan sekirip ótemiz de, sarbazdarmen tanysa bastaımyz. Barlyǵymyz aıqaılap, bir-birimizdi surastyryp júrmiz. «Qazaqstannan bar ma?»deımin, «Bar!» deıdi bir jaqtan. Sol jaqqa júgirip bardym. Baýyrymdy tapqandaı boldym. Sóıtsem, kórshi aýyldyń balasy eken, qushaqtasyp kóristik. Ol erteń elge ushqaly tur. Men úıime hat jazyp jiberdim. Sodan keıin, óńsheń qazaqtyń balalary aldaǵy qyzmet týraly suradyq. «Baýyrlarym, qoryqpańyzdar. Eki aıda boılaryń úırenip, úılerine qaıtqylaryń kelmeıdi» dep bizge qoldaý kórsetti. Aıtsa aıtqandaı-aq, eki aı ótpeı jatyp boıymyz úırendi. Soǵys bastapqyda úreıli bolady. «Qoryqpaımyn» degen adam bolmaıdy. Bastapqyda barlyǵy qorqady. Sodan soń, úırenshikti bolyp ketedi. Biz negizgi joldy kúzetke alǵan bolatynbyz. Shep-beketterde kúzet qyzmetin atqardyq. Keıde, túndeletip shabýyldaýǵa shyǵamyz. Boıyńda jigeriń bolsa, qorqynysh bolmaıdy. Jigittiń shynyǵatyn jeri – osy maıdan.
Árıne, biz 15-aqpannyń aýǵandyqtar úshin mańyzy týraly suraýdy umytpadyq. Keıipkerimizdiń aıtýynsha, beıbitshiliktiń qıyn kúnderi soǵystyń bir kúnine teń emes. Elde beıbitshilik oryn alsa ǵana tirshilik ataýlysy gúldenip shyǵatynyna senimdi. Aıekeń óziniń sonaý surapyl kezdegi bolǵan ómirin esine alǵan sátte óńi birden nurlanyp ketedi. Onyń sebepteri kóp. Eń aldymen ol baýyrlas eldiń beıbitshil qoǵamyn jer betinen jermen jeksen etkisi kelgenderdiń betin qaıtarysqandardyń sapynda boldy. Onymen qosa, búginde terrorızm, terrorshyl atanyp ketken toptyń kózin joıýǵa ózge elde júrip atsalysty. Qolyna qarý alyp, «janym – arymnyń sadaǵasy» dep qan keshti, arpalysqa tústi, bul dúnıemen qoshtasýǵa jaqyn qalyp, aman qaldy. Áıtse de, ol «aman qalǵan jan olja» dep qana qýanbaıdy. Ol ózi sekildi qarakózdermen birge qazaq atty ulttyń batyrlyǵyn kórsetkenine, 1988 jyldyń tamyz aıynda ol vzvod komandıriniń orynbasary retinde senip tapsyrylǵan jeke quramdy áıgili kópir arqyly elge alǵashqy bolyp alyp shyqqanyna qýanady. Araǵa bes aı salyp Aýǵannyń sońǵy soldaty atalmysh kópirden ótedi. Biz búgin atap ótip júrgen data da osymen baılanysty.
Ardager mynaý máńgilik zeńgir kóktiń dál búgingideı tynysh, tylsym keıpine razy. Ol ózimen birge ózgerip, jańarǵan elde taǵy bir beıbit tańnyń atqanyn zor senimmen qarsy alady.
Daryn SEIITOV,
maıor