Mahambettiń sońǵy sózi

О́mirde de solaı. Beketaı qumy ishin­de Mahambet az-kem ótkendi esine alǵan pishinde. Yza-kek qaınaýy ishinde. Ne bitiredi, qum dalada kúrsingennen? Pen­desin aqylynan adastyrmaıtyn erkin­diktiń aıdaý joly tipten joq bolǵany ma tereńge túserdeı sheshingenmen? Qara­ny aıtpaǵanda han nege adasady, óziniń jónsizin bilmegensip ádeıi jón dep nege talasady? Tuıyqtan shyǵaratyn dala danalarynyń aqyly qaıda, ilgerini ke­ıin tartatyndaı sumdyqty túsinbegeni ókinishti, sabyr saqtaýǵa mıy jetpegeni nesi? «Bas kótergenderdi sý túbine batyram, ólimshi etýge ezginiń túr-túri­men esi-túsin shyǵaryp, táj-taǵymnyń ja­­ryq tańyn atyram, bári de júzege ońaı asady, qorqaqtary bas saýǵalap qashady», dep el-jurtynyń, týys-tý­ǵanynyń qandy qyrǵynǵa barýyna jol bergeni nelikten? Kóp jaqsylyǵyn bir jamandyq jýyp, shaıyp ketetindigin eskermedi me? Eı, ǵasyrdan asyl týsa da, erkindikke belin býsa da kóksegenine qol jetpedi. Jer daýynyń qantógissiz bolmaıtynyn han bilmedi, otarlaý jutpasyna jutylyp ketetinin aldyn ala ańǵarmady deı almaısyń. Aqylǵa qulaq aspaýynda qupııa zymııandyq bar. Erkindiktiń qolyn baılady, qan ishýge de toımady. Qara jerdiń topyraǵy tú­binde báriniń de betin jasyrady, biraq órmekshiniń toryndaı qýlyq-sumdyqtyń da arty ashylady. Keler kún, atar tań bar, keler urpaq zulymdyq pen uly­lyqty, aq pen qarany ańǵarar dep, Mahambet aýyl, el arasynda júrgendeı oılaryn jatarda taǵy da esine aldy. Mazasyz oıdan qajyp baryp myzǵyp ketken batyr sońǵy jyldary basqan qadamy ańdýǵa túskesin saq uıyqtaıdy, beısaýat adamdy janyna jýytpaıdy. Han-sultandardyń qaharynyń halyq kóterilisinen keıin burynǵydan beter ýshyqqanyna da aralaspaıdy, ý-shý, aıtys-tartys, jylaǵan-syqtaǵandy jubatýǵa da selqostyǵy baıqalady. Ústem­dik ıeleri teńdikti aıaqasty taptap, ta­lap, ezgini kúsheıtkenine, eldi toz-toz etkenine sezimi ǵana shaıqalady. Biraq barmaǵyn tistep kijinýmen, taǵ­dyry qara dombyradan tógiletin kúı­men órnekteıdi, asqaq jyrlarymen beı­neleıdi. Basqaǵa qaıran joq, adaldyq joldan taıǵan kóp. Satqyndyqqa bas ıip, alaqanyn jaıǵan kóp. Sultan elir­di, han halqynan jerindi, týys-tý­ǵan­­nan mujyq jaqyn kórindi. Halyq kóterilisindegi surapyl qyrǵyn talaı-talaı asyldardan aıyrdy. Tektiden jaq­sy týatyn qaǵıdanyń qanatyn qa­ıyrdy. Ata-babanyń súıegi jatqan kıe­li jerlerde mujyqtardyń shoshqasy saı­ran saldy. Quıqaly óńirdi oıyp aldy. Qarsylasqannyń kózin joıdy.

Dyraýsyǵan, isinip kepken sul­tan Baımaǵambet Aıshýaqov: «Qımyl­da­sańdar, qıyp túsemin, Sibirge qoısha shubyrtyp aıdatamyn, qolyńdy shynjyrmen baılatamyn, shańyraǵyńdy qıratamyn», dep tasyndy. Birde aq sa­qaldy Abyz kúńirenip turyp: «Dush­pandy alystan izdeme, ózi keledi, qasyń­nan da tabylyp arasha talap jabylady, jamandyqqa qarǵys ta darymas. Dushpandyq týys-týǵanyn da tanymas», dep edi. Mahambet: «Daýsyz eken aıtqany, qurylǵan eken-aý zulym­dyqtyń qasqyr qaqpany. Esirip, esekshe ókirip dúleılenip jatqany, satqyndyq bolar qorqaqtardyń baqqany, zulymdyq bolar tapqany», degen-di. Biraq batyr ońaılyqpen synǵysy joq. Mahambet úıde omalyp otyra da almaıdy, Baı­maǵam­bettiń elden oljalaǵan baıly­ǵyna tym ońazalyǵyn ótkir óleńmen tolǵaıdy.

«Ata dushpan sen ediń,

Ata jaýyń men edim.

Qaırańnan alǵan shabaqtaı,

Tamaǵyma qylqanyń

keter demes em»,

dep aıaqtalatyn uzaq tolǵaýyn jazdy. Dushpandyqtyń kórin sózben qazdy. Bir Alla qoldaǵaı dedi, mezgilge joldama dedi, ótkir únim jetse urpaqqa, aqylǵa salyp tolǵanar dedi. Jáńgir hanǵa otar­laýdyń astarly túıinin aıtpady ma? Aıtty. Qandaı kórge túsiretinin ańǵar­tatyndaı etip dáleldep jetkizdi. «Mu­jyqtardyń jerdi alǵany – qyzyńa, qatynyńa qoldy salǵany. Otarlaý ajdahasynyń eki jutyp, bir talmary, urpaǵyńdy qul, kúń etip jalmary anyq. Zulymdyqtyń daýyly, halyqqa aýyr salmaǵy, hosh kórmeıdi isińdi, ata-baba arýaǵy. Kózinen qandy jas aqqan álsiz kedeıler, bilseńshi, jelkeń qıylsyn, dep qarǵaıdy. Aıtqanǵa eleń etpeseń, qarýǵa júginer halqyń bar, erkek emes erteńgi uly isten tartynǵan», dese de ústemdiktiń býyna elirip, baı­lyqty kótere almaı jelikken jat bir­­moıyn pikirinen qaıtty ma? Joq. Sonda Mahambet kúńirene tolǵanyp, «Nuralydan qalǵan kóp tentek, búl­dirmegeı edi elimdi», dep asyl oıyn jyr­men terdi. Ústemdik pen álsizdik, ezýshi men ezilýshi, táj, taq, quldyqtyń arajigi birjola ashyldy. Adamdyq qasıet bıleýshiniń tabanyna basyldy. Sony júregimen túıgen, jazyqsyz qantógisti keshire almaǵan aqyn: «Altyn taqty handardyń handyǵynan ne paıda? Qarip penen qasiret týraly isi bolmasa», dep keler urpaqqa amanat ta qoıǵan-dy. Birde batyr, aqyn, kúıshi Mahambettiń ákesi О́temis jupyny kıim­men júzi synyq, ókinishi qalyń kúı­de túsine enedi: men elimniń jetim-je­siriniń qabaǵyn shytqyzbaı, eńbeginiń qanyn uıytqyzbaı, tamaǵyn toq, kıimin bútin etip edim. Alǵys alyp, armanyma jetip edim. Halyqtan qarǵys almaı, alǵys aldym. Eldiń dushpany, hal­qyn kúızeltýshi ishten shyqqany – Qudaıdan qoryqpaǵan-dyq, – deıdi de: – Kóringen sondaıdan Sary at taýy, qazaqtyń mańdaıynda janat taýy, kózi shyqqyr Jáńgir han kórmeı me, mujyqtary óz jeriniń ma­ńyna jolatpaýyn, jer qunarynan aıyryl­ǵan kóp, jupynylardyń kúni qa­rańǵa aınalǵan ba?» Sonda Mahambet arýaq únine: «Meni elden aıyrǵan han Jáńgirdiń ekpini, Aıtyp-aıtpaı nemene? Qusalyqpen ótti ǵoı, Mahambettiń kóp kúni», demedi deımisiń.

Ult-azattyq kóterilisiniń jeńilisi­nen keıin patshaǵa ant berip, shapannyń shalǵaıynan «shapaǵat» alǵan Jáńgir eldegi er-azamattardy qoısha kógendep, Orynbor túrmesine aıdatyp jatty. 1836 jyly 14 qańtarda Orynbor basshylaryna Jáńgir: «Isataı túzelmeıtin zulym Mahambettiń yqpalynda júr», dep jazǵan. Han men patsha qysymy úreılendirdi. Botadaı bozdaǵan halyq zary ǵasyrlar qoınaýynda atadan ba­laǵa jazylmas jara, aıyqpas dertteı muń-sher bolyp saqtalyp qaldy. Aqyn túni boıy kóz ilmeı shyqty. Uly Nursultannyń ashyq qalǵan jamyl­ǵysyn jóndeıdi. Armany – qaıǵynyń qalyń bulty urpaq basyna tónbeýin tileıdi. Kóterilistiń ońbaı jeńilýi – oqý-bilimniń tapshylyǵynan», – dep oı túıedi. «Bilimdi bolsa, qarýdyń neshe túrin jasar edi, qorǵanys tásilin meń­gerip, jeńiske qadam basar edi», dep kúbirleıdi keıde. Tolyp jatqan túsiniksiz ári mazasyz oılarmen jatyp, qaıta myzǵıdy. Tús kóredi, býaldyr perde, Jaıyq darııa betinde kilkildep uıyǵan qan, ózen jaǵasynda ash-aryq jetim-jesirler, «egizde eki bolmaǵyr, Jáńgir, qan ishersiń, barymtashysyń, jelkeń qıylsyn, tamuqtyń otyna kúı!» dep jaǵasyna jarmasyp qarǵysta­ryn tógip jatady eken, oǵan han eleń etpeıdi. Qylyshyn olaı bir, bulaı bir siltep, shabylǵan bastardy tepkilep, mujyqtardyń qaıqy bas qaıyǵyna jarmasady eken.

Qandy sýdy qaq jaryp ketip bara jatyr, qolymen qannyń dámin tatyp: «tushy eken, tushy», dep yrq-yrq kú­ledi, zar-nalamen tirliginen túńil­gen­de erteńgi keler kúnge aqyl jiberip, shyn­dyqqa úńilgender: «jerińdi jatqa ber­diń, ajalyń jattan bolsyn, qara shańyraǵyńdy qaıǵy bulty torlasyn», dep kúńirengeni tóbe-quıqany shymyrlatady. Kenet ózen beti kibirtiktep, shól­mekshe shytynaı jarylyp ketip, sonyń dál orta tusynda óziniń senimdi mujy­ǵyna shashyn aldyryp otyrǵan Jáńgir kórindi. Bir sátte mujyq ótkir ustaramen onyń jelke tamyryn qıyp jiberip, pyshaqqa juqqan qanyn jalap: «hannyń qany tátti eken», dese, anadaı jerde jatqan bas shyńǵyryp, «meni jumaqqa jiber, aldanyp, arandap qaldym», deıdi. Dál sol tusta Mahambet: «Halqyna qaıyrsyz hanǵa obal joq, tirligiń tynar zaýal bop», deı kelip: «Taımannyń uly Isataı aǵaıynnyń basy edi, altyn erdiń qasy edi, Isataıdy óltirip, qyrsyq ta shalǵan bizdiń el», dep oıǵa shomyp, qorqynyshty kórinisten qutylǵysy keledi.

Bir sát Jaratqannan meıirim tilep, eldiktiń tiregi bolar sóz óneri men kúı ónerine ózin jubatyp edi. Tilegi qabyl bolyp, saqyldaǵan órshil úni bıik-bıik­terge parlap ushyp barady eken. Erkindik eldiń qaıyrly qonysyna juǵysty bolǵaı! — dep kúbirleıdi. Oń jaǵyna aýdarylyp, uıqysyn jalǵady. Kenet manaǵy túsinde qylyshymen qıylyp domalaǵan bas óziniki bolyp shyqty. Tizesiniń ústinde, moınyna qarap jaı ezý tartty. Er jigit óler jerine kúlip barady degeni me? Erni kúbirlep sóıleýge batyly barmaıtyndaı kúıde. Qan aǵyp jatyr...

Mahambet uıqysynan taǵy da shoshyp oıandy. «Tifá, páleket, túsim eken, qyrǵyn soǵysta aıdalada shashylyp qalǵan adam bastary ma? Sanada qalǵa­ny qaıtalana beredi eken-aý», dep ózi­niń túsin ózi kóńili ár tarapqa ketse de jamandyqqa jorymaı, jubatqan boldy. Syrtta jel yzyńdaıdy: «Jerińdi, kúnkórisińdi kópsingen hanǵa erdiń quny ne, táıiri. Patsha ókimeti Isataıdyń basyn kesken Kápen, Japar, Sátbaıǵa 125 somdy teń bólip bergenin estimegen shyǵarsyń. Baımaǵambettiń qarǵys arqa­laǵan jansyzy tiri ǵoı, seniń basyńa 2000 som aqsha jarııalap Qaraýyl qoja men Baımaǵambet sultanǵa myqtap tapsyrdy, saq bol!» deıtin tárizdi. Aqyn oıǵa shomdy. «Súıinishtiń uly Qaz­týǵan týǵan jerin qııa almaı, Edil menen Jaıyqtyń arasyna syıa almaı, qonysyn jaspen jýǵan jer», degen jalyndy sóz janyn jedi me? Ústemdik ıesi han-sultandar shetinen: «adamdar neǵurlym qorlyq kórgen saıyn ózin baqyttymyn dep sezine me? Já, ibilistiń aıtaǵy da quryp tynar, túsinetin kún týar. Ázirge oshaǵynyń úsh buty aman, ot janyp jatyr, otyn salmasa, sónedi, demek ottyń da ajaly bar», dep keshegi túsin, oı jelisin júıelep otyrǵanda syrttan dúbirlegen at tuıaǵynyń dybysy estildi. Batyr qara qostaǵy qarýyna jarmasyp: «Bul kim, eı?» dep daýystady. Ińir qarańǵysyndaǵy úsh-tórt salt attynyń biri:

– Oý, jıen, naǵashyńdy tanymaısyń ba? Men ǵoı, – deıdi.

– Táńir atqyr, túnde jortýyldap, ne júris? – deıdi. Túsi qashqandardyń ekeýi úıge kirip, birqatar oı aıtyp, biriniń sózin biri qaǵyp alyp, ázilge de jeńdirip otyrdy. Adamdarmen áńgimeni saǵynǵan aqyn júregi sekemsiz edi.

Sodan bir sátte óziniń basy aldyna túsip, moınymen sóılesip tur­ǵan­daı bolǵan túsin aıtyp edi. Sol sát naǵashysy: «Oı, jıen, tús – túlkiniń boǵy», deı berip, Mahambettiń moınyn bur­ǵyzbaı ústine qonjııa ketti. Sóı­tip, úsheýlep alysa-julysa dalaǵa shyq­ty. Syrttaǵy bireýi taǵy jabylyp, jyl­qynyń jelisine taman súırep bardy da, qylyshpen basyn shapty... «Batyr ańqaý keledi» degendeı, bala kezimde Mahambettiń qapyda dúnıeden ozǵanyn qarııalar ańyz etip: «Oı, Alla, qasiret bala-shaǵamnan aýlaq!» dep aqynnyń zar úni aýada qalqyp, biraz jerge esti­lip jatypty», desetin. Keıbir ańyzda Maham­bettiń basyn Júsip О́teýlıev shap­ty dese, ekinshileri Yqylas Tóleev Maham­betpen dos, týysqan bolyp júrip, óltirdi desedi.

Al Bókeı Ordasynyń eń shuraıly jerin knıaz Iýsýpov pen graf Bez­boro­dok­tarǵa syılaǵan halyqty feodaldar ot aýyz, tuıaq aqy tárizdi salyq­tarmen tonaǵanǵa shydamaǵan sharýalar kóterilisi de jeńiske jetken joq, Otarlyq ezgi burynǵydan da kúshti janshı tústi. Jáńgir ólgende Nıkolaı patsha «shyn berilgen, óte berilgen adam edi, aıanyshty» deýi tegin emes. Sóı­tip, halqymyzdyń azattyǵy úshin alysqan batyry, aq ıyq aqyny, asqan kúıshisi Mahambettiń basy da ishten shyqqan qandyaýyz dushpandardyń, satqyndardyń kesirinen qunsyz ketipti.

– Joq, Mahambet qanshama jyldar ótse de, urpaqqa ólmeıtin esimin qal­dyrdy. Onyń órshil úndi jany – tiri, zamannan ozǵan ónerli saltyn bireý bolmasa, bireý qaıtalap tirilter, – deýshi edi. Mahambet haqynda talaı qalamgerler shyǵarma jazdy. Poezııa alyptary­nyń biri Ilııas Jansúgirov «Isataı-Mahambet» pesasyn jazyp, úlken shy­ǵar­maǵa jospar qurǵanyn, kóptegen zert­teý dereginiń qoljazbasy erterekte baspasóz betterinde jarııalandy. Onda erkindikti ańsaǵan jaryq juldyzdardyń biri Mahambettiń armany haqynda zamandas aqyn-jyraýlar­dyń biri bala Orazdyń: «Isataı men Mahambet on tańbaly Oralǵa, qyryq tańbaly Qyrymǵa, ataǵy ketken er edi, han Jáńgirdiń qorlyǵyna kónbegen» degeni bar. Al aqyn-jyrshylar Sháń­gereı Bókeev, Shynııaz Shynaıuly, Qash­qynbaı Qojambetuly, Shernııaz Ja­ryl­ǵasulynyń qundy derekteri Ma­hambet beınesin bıiktete túsedi. Ataq­ty kúıshilerdiń birazy Mahambet kúılerin halyq jadynda qaldyrdy.

Taǵy da sheginisti oıdy sabaqtasaq, surapyl soǵys jyldarynda kúıshi, jyrshy, ánshi kelse, bizdiń «Qarakól» aýylyndaǵy týystarymyz bir úıge jınalyp tańdy tańǵa uryp, áńgimelerin uıyp tyńdaıtyn edi. Sondaı bir otyrys Jumabaı Kirjaǵalov aǵamyzdyń úıinde boldy. Búırek qumyndaǵy elden kelgen óner úzdigi Sıraj adamnyń saısúıegin syrqyratatyn kúılerdi birinen soń birin tartyp bolyp: «Qaı­ran Mahambet-aı», dep toqtaýshy edi. Otyrǵandar keıde О́temisten on aǵa­ıyndy bola tura «Mahambet qalaı qor­ǵaýsyz qaldy?» deıtin-di. «Ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy» degendeı, ult-azattyq sharýalar kóterilisine qatys­qan Esmaıyl О́temisulyn Gekke degen qanisher aıaq-qolyn kisendep, Sibirge aıdaıdy, Qojahmet, Súleımen jáne taǵy basqalaryn túrmege tyǵady. Maham­bettiń anasy Quspan óte aqyldy, batyr tulǵaly, er júrek, kóteriliske tike­leı qatysyp, azyq-túlik jetkizip júr­geninde eki-úsh qarsylasyn qylyshpen qaǵyp túsire beretin batyr edi deıdi aıtýshylar. Demek bul kóterilis pat­sha basqynshylarynyń ımanyn ushy­ryp, orasan mol shyǵynǵa batyrǵan. Onyń qaıtadan bas kóterýinen qatty qoryqqan. Osy tusta «Mahambet otbasyn aman saqtaý maqsatynda ózi qara qos tigip, sybaı-syltań júrse kerek», degen ańyz-áńgimelerdiń de jany bar syqyldy. «Qansorǵysh Baımaǵambet, Jáńgirler elin tonap, talaýymen myń jasaǵan joq shyǵar. Qaı qazaqtyń qolyna baqyt qusyn qondyrdy deısiń. Jáńgir de óldi, baılyǵy ajalyna arasha bolǵan joq, «Qoı, eshkisi 17 myń 97 bas, iri qara – 719, túıe – 232, jylqy – 4 274, aqsha – 13 404» (f. 2350. l. 92-93 ob. kopııa). Demek Isataı, Mahambettiń kóterilisiniń shyǵý sebebi hannyń ózinen bastap qolshoqparlary qara halyqty tonap ashtyqqa uryndyryp, Daldyń jazbasynda ashyqqandar er balalaryn 76 rýblge satyp jatqany aıtylsa, odan artyq zulymdyq, qastandyq bolar ma? Elin zar qaqsatyp oljalaǵan baılyq qaı ústemdik ıesiniń qolyna baqyt qusyn qondyrdy deısiń. «Balyqshy baıymaıdy kólden alǵan, etikshi baıymaıdy elden alǵan, mańdaı ter, taban etiń bolmaǵan soń, jelmenen ketedi eken jelden alǵan», depti atalarymyz. Al aqyn esimi – máńgilik, onyń asyl sózderin máńgilik kir shalmas», dep Jumabaı Kirjaǵalov Mahambet týraly ańyzdarǵa júregi jylap otyrýshy edi. Sonda Sıraj aýyr tolǵanyp: «Halqymyz aman tursa, Mahambet syndy batyryn, uly óner­lerin tóbege kóteredi. «Urpaq aman bolsyn!» degen Mahambettiń aqtyq tilegi, aqyrǵy sózi jer turǵansha turar», dep dombyra shanaǵyna Mahambettiń «Qaıran Naryn», «О́kinish» kúılerin tógiltip edi.

Mahambettiń han bıliginiń kedeılerdi ólimshi etýi, sonyń qyrsyǵynan ólimshi bolǵan kedeılerdiń uldaryn orystarǵa satyp jatqanyna, eshkisiniń sútine deıin tartyp alǵanyna Mahambet qalaı shydasyn. Han da, sultan da ómirden ótti, jer jutty. Ajalyna baılyǵy, bıligi arasha túspedi, al Mahambettiń órshil úni tasqyn kúıleri, ǵasyrdan ǵasyrǵa jetti. Mahambet tiri.

Tabyl QULIIаS,

jazýshy