Úlken jazýshy Muhtar Áýezov «Jetisý aqyndarynyń altyn dińgegi» dep baǵa bergen Súıinbaı Aronulynyń beınesi táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary tól valıýtamyz «úsh teńge» arqyly kópshilikke tanys boldy. Aqynnyń bul fotosy ózi dúnıeden ótken soń jetpis jyldan keıin salynsa, ony beınelegen adam qazaq sýret óneriniń maıtalmany Ábilhan Qasteev eken.
Ataqty sýretshi Ábilhan aǵa óziniń estelikterinde: «Buǵan deıin Amangeldi batyrdyń portretin salý barysynda ómirden túıgenim – dúnıeden ótip ketken tarıhı tulǵalardy dál beıneleýge, onyń shynaıy bitimin jasap shyǵarýǵa bolatynyn túsindim. Osy úrdisti ári qaraı damyta túsý úshin taǵy birneshe tarıhı tulǵalardy tiriltsem degen talpynys paıda boldy. Sondaǵy tańdap alǵanym – Súıinbaı aqyn boldy», deıdi.
Ol kezde aqynnyń ómirden ótkenine kóp jyl bolǵany bylaı tursyn, ol kisini kózi kórgen adamdardyń ózi joqtyń qasy edi. Oılaǵan isin tııanaqtaý úshin Ábilhan aǵa 1971 jyldyń kóktemi qyltıyp, kóbik qardyń baýyryn tesip qyzǵaldaq búr jarǵan, taý bókterindegi alma aǵashtarynyń saǵaǵy jipsigen, tamyryna jyly raı júgirgen shýaqty kúnderdiń birinde Súıinbaı aqynnyń aýylyna qaraı attyń basyn burady.
Qolyndaǵy bir japyraq qatty qaǵazǵa jazylǵan: «Súıinbaı aqyn 1822 jyly qazirgi Almaty oblysy, Jambyl aýdanynyń jeri Maıtóbe jaılaýynda týǵan» degennen basqa ilip alar derek joq. Jolaı bul kisi ataqty aqyn Jambyl Jabaevtyń pir tutqan ustazy ekenin biledi. Jákeń jaryqtyq: «Meniń pirim Súıinbaı, sóz sóılemen sıynbaı», degen ǵoı. Shákirti Jambyl joıqyn aqyn bolǵanyna qaraǵanda Súıinbaı tegin adam emes...
Osylaı oısoqty bolyp joq izdegen Ábilhan Qasteev Mıchýrın aýylynda turatyn 88 jastaǵy qarııa Myrzabaı Sataevtyń úıine keledi. Dál osy jerde Ábekeńdi táńir jarylqaıdy. Myrzabaı aqsaqal Súıinbaı aqyndy kózimen kórgen adam eken. Qarııa: «Súıinbaı keýdesine túsken salaly aq saqaldy, qyran qabaq, qyr muryndy, adamǵa tike qaraǵanda janary ótkir, aq túsken qasy qalyń, keń mańdaıly, boıy suńǵaq edi» dep sýrettep beredi («Lenınshil jas» gazeti, 1972 jyl, maqala avtory – S.Dáýituly). Osy sóz sýretshiniń júregine jattalyp qalady da, dereý sheberhanasyna kelip, ózi estigen joǵarydaǵy sóz-sýret boıynsha aryndy aqynnyń shtrıh beınesin tańbalaýǵa otyrady. Ǵajap, qolyna qaryndash ustap aq qaǵazǵa aqynnyń sulbasyn túsire bastasa boldy, tula boıy qaltyrap dirildeıdi. Tipti degbiri ketip, kóńil túkpirinde bir úreı paıda bolady («Ábilhan aǵa», Almaty, 2004 jyl, 88-bet).
Bundaı – árbir shyǵarmashylyq adamynyń ómirinde sırek bolsa da kezdesetin qubylys, ıaǵnı úlken istiń aldyndaǵy kezekti tolqý nemese sýretshiniń ishki dúnıesindegi daıyndyq pen qaǵaz betindegi beıne sáıkes kelmeı sodan paıda bolatyn daǵdarys shyǵar.
Sóıtip, Á.Qasteev sýretti salmaı turyp aldymen Súıinbaı aqynnyń shyǵarmasymen tolyq tanysyp shyǵýdy jón sanaıdy. Álbette, Súıinbaı qatardaǵy qalyń aqynnyń biri emes eken. Jyrlarynda erlik rýh urandap tur. Bul rýh qalaıda aqynnyń portretinen kórinýi kerek. Súıekeń:
«Bóri basy – uranym,
Bórili meniń baıraǵym,
Bórili baıraq kóterse,
Qozyp keter qaıdaǵym», – depti. Onymen qoımaı qyrǵyz aqyny Qataǵanmen aıtysqanda:
«Almas qurysh qylyshpyn,
Altynnan soqqan sabymdy,
Narkeskenge jolyqtyń,
Shasharmyn sýdaı qanyńdy...»
deıdi. Sumdyq emes pe?! Endi osydan keıin Súıinbaı beınesin rýh qushaǵyna bóleý kerek. Odan aqynnyń, sonyń ishinde dala danalyǵy sińgen qazaq aqynynyń beınesin urpaq kóretin bolsyn. Maqsat osy.
* * *
Aqynnyń sýretin salyp júrgen tusta Ábilhan aǵa Jambyl aýdanynda Súıinbaıdyń Malybaı degen balasynan týǵan Úkijan atty nemere qyzy bar degendi estıdi. Úkijan apa sol kezdiń ózinde 87 jasqa aıaq basqan «tórinen kóri jýyq» jan eken. Sýretshiniń jumysyna rızashylyq bildirip, atasy týraly bilgenin aıtyp beredi:
– Atamyz óte balajan adam edi. Uzyn aq saqaly boldy. Biz aldyna otyryp alyp saqalyn tarap oınaıtynbyz. Aıaǵyna oratylǵan aq shapanyn jelbegeı jamylyp, aq saqaly jelbirep kele jatatyn. Keıde ózimen-ózi bolyp Qońyrtóbeniń basynda dombyra shertip otyratyn. Birde maǵan: «Qaraǵym, Úkijan, suıyq zatta qalyp joq. Mysaly, qymyzdy tostaǵanǵa quısań dóńgelep shyǵa keledi, tórt burysh aǵash aıaqqa quısań, tórt burysh bola salady. Laıym, osyndaı óziniń bet-beınesi joq suıyq bolǵannan saq bolǵaısyń!» degen edi deıdi.
Úkijan apadan «Atańyz Súıinbaıǵa kimniń bet álpeti dóp keledi?» dep suraǵanda: «Mynadan aýmaıdy» dep, óziniń balasy Toǵyzbaıdy kórsetipti. Sodan Ábekeń Toǵyzbaıdan tartyp kóptegen adamnyń sýretin salyp shyǵady. Amangeldi batyrdyń portretin salǵan tájirıbesine súıenip jeke adamdardyń bet múshelerinen detaldar qurastyrady, ártúrli júzdegen etıýd jınaıdy. Aqyry bir jyldyń ishinde Súıinbaı Aronulynyń sýretin salyp shyǵady. Sońǵy núktesi qoıylyp, boıaýy keppegen portretti kórgen aqynnyń qyzy Úkijan Sypataeva: «Súıinbaıdyń keskin-kelbetine dál keledi. Men osy beıneni Súıinbaı dep tanımyn», dep jylap jiberipti.
* * *
Aqyn salǵan sýretti beınelep aıtsaq: sútteı aq saqaldy, eki ıyǵyna eki kisi mingendeı eńseli. Qabaǵy bıik, oı tunǵan qońyr kózdi. Mańdaıy jazyq, júzinde danalyq tunǵan, qyr muryndy. Jelbegeı jamylǵan aq shapanynyń aldy ashyq, kelbetinen qylaýdaı pendelik izi baıqalmaıdy, tek dala aqyndaryna tán asqaq rýhtyń taby esip tur. Kúlli tirshilik ataýlyǵa búgejektemeı týra qaraıtyn sııaqty. О́mirde bolyp jatqan zorlyq-zombylyq, dúnıeaýı talas-tartys eliktirmeıtin jany taza asqaq aqynnyń obrazyn ańǵarasyz.
Odan keıin Ábekeń sýretti alyp, Súıinbaı aqyndy kózi kórgen joǵarydaǵy Myrzabaı aqsaqalǵa keledi. Sýretti kórgen Myrzakeń uz-a-q qarap turyp-turyp: «Armysyń, Súıekem!» dep tizerlep otyra ketip sálem beripti. «Meniń bala kezimde Súıekeńdi ákem jaryqtyq qonaq etip edi, endi men qonaq eteıin!» dep kórshi-qolań, aqsaqal-kóksaqaldardy shaqyryp toı jasapty. Qonaq shaqyrýǵa attanǵan bozbalalarǵa «Súıinbaı aqyn keldi!» dep aıtyńdar dep tapsyrypty. Mine, Súıinbaı aqyn beınesi osylaı dúnıege kelgen.
Bul beıneni qalaı salǵany jaıynda Ábilhan Qasteev 1972 jyldyń 23 maýsymynda «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaryq kórgen «Súıinbaıdyń sýreti» atty maqalasynda: «Alataýdaı aqıyq aqynnyń sýret beınesin jasap shyǵýǵa jyldan astam ýaqyt jumsap, eń áýeli, aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty derekterdiń bárimen túgeldeı derlik tanystym. Sóıtip, budan jetpis jyl buryn ómir súrgen ataqty adamnyń qas-qabaǵy, mańdaıy, kózi, muryn bitisi, erin, jaq, ıek, taǵy basqa anatomııalyq keskinderi qandaı edi degen suraqtarǵa jeke-jeke anketalyq anyqtamalar jınadym. Sonyń nátıjesinde aqynyń portrettik beınesi ómirge keldi», depti.