Azamattyq qyzmetshilerdiń mártebesi

Ol zańmen aıqyndalýy tıis

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev elimizdiń 2050 jylǵa deıingi damýynyń jańa saıa­sı baǵdaryn usyndy. Basty maqsat – Qazaqstannyń eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýy. Elbasy aıtqandaı, ol – el tarıhyndaǵy biz aıaq basatyn jańa dáýirdiń kemel kelbeti. Osynaý múddeli maqsatymyzǵa jetý úshin qoǵamdyq damýdaǵy birqatar máselelerdi zańmen rettep alý qajettigi týyndap otyr. Zamanymyzdyń ǵaryshtyq jyldam­dyqpen alǵa basýyna oraı, qazir ár salada zań jáne zańdyq normalar qajet bolyp kele jatyr. Bul – ómirdiń ustanymy jáne talaby. Jahandyq deńgeıde alyp qarasaq, qazir álemniń ár elinde oryn alyp jatqan oqıǵalar, irgeli ózgerister jáne jańadan shyǵyp jatqan problemalar, talaptar, bılik pen halyqtyń arasyndaǵy ortaq kelisimge kele almaı jatqan máseleler bar. Al endi bizdiń elde bılik óziniń adamı resýrstaryn durys paıdalanyp, halyqpen tikeleı qarym-qatynas jasaıtyn, únqatysýǵa baratyn memlekettik qyzmetshilerdiń jáne azamattyq qyzmetshilerdiń naqty mindetterin belgilep beretin, naqty qaǵıdattaryn aıqyndaıtyn jáne áleýmettik qorǵaý máselelerin rettep alatyn kez jetti.  Eldiń damýynda azamattyq qyzmetshilerdiń róli zor. Osy topqa kimder jatady, olardyń quqyqtary qalaı qorǵalǵan? Qoǵam tarapynan olarǵa jasalatyn qoldaý túrleri qandaı? Mine, osy máseleler tereń zerdeleýdi qajet etedi. Biz osy salaǵa saraptama jasadyq. Jalpy, burynǵy Keńes ókimetiniń kezinde azamattyq qyzmetke arnalǵan arnaıy zańnama bolmady. Ol kezde azamattyq qyzmet adamdardyń eńbek etý qyzmeti nysandarynyń biri retinde qarastyryldy. Al búkilálemdik tájirıbege nazar aýdarsaq, Amerıka men Anglııa, Fransııa sııaqty Eýropanyń biraz elderinde azamattyq qyzmetshilerdiń ómirdegi róli, qoǵamdaǵy orny naqty aıqyndalǵan jáne ol elderde solarǵa qatysty problemalar joq. Al TMD boıynsha azamattyq qyzmetshilerdiń quqyǵyn retteıtin zań tek eki memlekette bar. Azamattyq qyzmet týraly shetel tájirıbesine de kóńil aýdarǵan jón. Mysaly, Armenııa Respýblıkasy azamattyq qyzmet týraly jeke zań qabyldaǵan. Reseı Federasııasy 2004 jyly Memlekettik azamattyq qyzmet týraly federaldyq zań qabyldaǵan. Bizdiń elimizge kelsek, azamattyq qyzmettiń quqyqtyq negizi 2007 jylǵy 15 mamyrda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek kodeksinde qamtylǵan. Atalǵan Kodekste paıdalanylatyn negizgi uǵymdarda azamat­tyq qyzmetke jan-jaqty túsinik berilgen. Onda azamattyq qyzmet – azamattyq qyzmetshilerdiń qazynalyq kásiporyndardyń, memlekettik meke­me­lerdiń mindetteri men fýnksııalaryn iske asyrýǵa, memlekettik organdarǵa tehnıkalyq qyzmet kórsetýdi júzege asyrýǵa jáne olardyń jumys isteýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan laýazymdyq ókilettikterdi oryndaý jónindegi kásiptik qyzmet ekeni jazylǵan. Al endi azamattyq qyzmetshi Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen qazynalyq kásiporyn­darda, memlekettik mekemelerde aqyly shtattyq laýazymda isteıtin jáne olardyń mindetteri men fýnksııa­laryn iske asyrý jáne memlekettik organdarǵa tehnıkalyq qyzmet kórsetýdi júzege asyrý men olardyń jumys isteýin qamtamasyz etý maqsatynda laýazymdyq ókilettikterdi júzege asyratyn adam dep atap kórsetilgen. Eńbek qatynastaryn retteý salasyn­daǵy quzyretinde azamattyq qyzmet­shi bolyp tabylatyn jáne densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, bilim berý, mádenıet, sport jáne veterınarııa salasyndaǵy mamandar laýazymdarynyń tizbesi jergilikti ókildi organmen kelisý boıynsha aıqyndalady. Azamattyq qyzmetshiler laýazymdarynyń tizbesi, qyzmette bolýmen baılanysty shekteýler, azamattyq qyzmetshini basqa memlekettik mekemege (qazynalyq kásiporynǵa) jumysqa  aýystyrý, qyzmettegi joǵarylatý, biliktiligin arttyrý jáne olardy qaıta daıarlaý, attes­tattaý azamattyq qyzmetke qabyldaý eńbek shartyn jasasý jáne jumys berýshiniń aktisin shyǵarý jolymen júzege asyrylady. Sondaı-aq, Qazaqstan Úkimeti qabyl­daǵan azamattyq qyzmetke ornalasý jáne azamattyq qyzmetshiniń bos laýazymyna turýǵa konkýrs ótkizý tártibin aıqyndaıtyn qaýly bar. Osy qujat aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń eńbek qatynastaryn retteý salasyndaǵy quzyretteri aıqyn­dalǵan. Elimizdegi azamattyq qyzmetti zańnamalyq turǵydan retteıtin reglament osylar. Azamattyq qyzmetshiler de memle­kettiń tapsyrysyn oryndap otyr. Sondyqtan olardyń quqyqtaryn aıqyndap berýimiz kerek. Aıtalyq, búgingi tańda azamattyq qyzmetshileri bar ujymdardyń basshysy kóp máseleni óziniń qalaýy boıynsha sheshedi. Mysaly, muǵalimder men mektep dırektorynyń quqyqtary qandaı? Dárigerler men emdelýshilerdiń arasyndaǵy quqyqtyq máseleler. Tek qana dáriger emes, onyń azamattyq qyzmetshi retinde zańdyq normalary jáne memleket aldyndaǵy jaýapkershiligi aıqyndalýy tıis. Sol sııaqty óner salasy da zańdyq normalaryn belgilep berýdi qajet etedi. Mysaly, keıbireýler «óner adamdary toıǵa baryp, tabys taýyp júr» dep aıtyp jatady.  Al olardyń azamattyq qyzmetshi retindegi qoǵamdaǵy róli qandaı? О́nerdi halyqqa jetkizý, keler urpaqqa qaldyrý, álemniń klassıkalyq týyndylaryn halyqqa syılaý ońaı atqara salatyn is emes. Basty maqsat – óner arqyly halyqqa rýhanı baılyq berý, jas urpaqty tárbıeleý! El damýynyń ıdeologııalyq salasynda óner adamdarynyń orny erekshe. Bizder óńirlerge barǵanda saılaýshylar qoıatyn suraqtar az emes. Sonyń bir-ekeýin aıta keteıin. Kóptegen máseleniń túıini azamattyq qyzmetshilerge jalaqy tóleýge kelip tireledi. Mysaly, mektepti alatyn bolsaq, 200 oqýshysy bar shaǵyn bilim uıasynyń dırektory da, 2000 oqýshy oqıtyn mekteptiń basshysy da birdeı kólemde jalaqy alady. Nege bulaı? Sol sııaqty eńbek ótili bar, joǵary sanattaǵy muǵalimniń jalaqysy mektep dırektorynyń jalaqysynan joǵary. Osynyń barlyǵyn rettep, jigin ashyp alýymyz kerek. Sonymen qatar, Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jalaqynyń tólenýi jan basyna qaraı esepteletinin alǵa tartady. Iаǵnı, kim qalaı jumys istedi, soǵan oraı eńbekaqysyn alýy kerek. Biraq jumys istep júrgen mıllıonnan astam azamattyq qyzmetshiniń árqaısysy qalaı jumys istep jatqanyn kim aıqyn baǵalaı alady?! Al biz ondaı monıtorıng jasaý úshin zańdyq normalarmen árqaısysynyń ornyn, eńbek kúnin tıimdi paıdalanǵanda olarǵa qoıylatyn talaptardy belgilep alý qajet ekenin, sodan keıin baryp jalaqy tóleıtindeı júıeni engizýdi usynyp otyrmyz. Mysaly, adamdardyń bári de «Men jaqsy jumys istep júrmin» dep kóringisi keledi. Kimge? Árıne, dırektorǵa jaqsy kóringisi keledi. Aıtalyq, kóp sabaq alǵan muǵalim jaqsy jumys isteı me álde óz pánin tereń biletin ustazdyń eńbegi nátıjeli bola ma? Nemese ulttyq biryńǵaı testide oqýshylary joǵary ball alǵan muǵalimniń eńbegi tıimdi me? Sonyń barlyǵy zańdyq normada belgilenýi, aıqyndalýy qajet. Búgingi tańda álemde jahandaný úderisteri júrip jatyr. Bizdiń elimiz qazir ózimizdiń ǵylymymyz ben bilimimizdi, ádebıetimiz ben mádenıetimizdi álemge tanytý jolynda qyrýar ister atqaryp keledi. Álemde rýhanı baılyqtyń da kúresi júrip jatyr. Bizdiń ulttyq qundylyqtarymyz básekege qabiletti bolýy kerek. Al osy salada qyzmet istep júrgen azamattyq qyzmetshilerimizdi qorǵaıtyn, olarǵa kúsh-qýat beretin, moraldyq turǵyda tirek bolatyndaı zań bolýy tıis dep esepteımiz. Sol sebepti elimizde biz kórsetip otyrǵan qaǵıdattarǵa jaýap beretin azamattyq qyzmet týraly zań qabyldaǵanymyz zaman talabyna saı keledi dep oılaımyn. Demokratııanyń negizi azamattardyń Ata Zańmen jáne basqa da quqyqtyq zańdarmen qorǵalýy, ár adamnyń ómir súrýine jaǵdaı jasalýy, qoǵamdaǵy orny jáne onyń jumys isteý qaǵıdattary naqtylanýy kerek. Osy turǵydan alǵanda, elimizde barlyq zańdar qabyldanǵan. Tek bir ǵana jetispeı turǵany – azamattyq qyzmetshilerge arnalǵan jeke zań. Qazir Qazaqstanda 90 myńnan as­tam memlekettik qyzmetshi bar. Al azamattyq qyzmetshilerdiń sany – 1 mln.-nan astam. Atalǵan qyzmetkerlerdiń ústimizdegi jylǵy 14 aqpanda Qazaqstan Úkimetiniń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysynyń bergen tap­syrmasyna sáıkes 2014 jylǵy 1 sáýirden bastap laýazymdyq jalaqy­laryna 10% mólsherinde qosymsha aqy qosylatyny belgili. Elimizde azamattyq qyzmetshilerge shamamen alǵanda 960 mlrd. teńgeden astam qara­jat jumsalady. Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkish odan ári ulǵaıa túsetini anyq. Jańa zańda, birinshiden, atalǵan sala qyzmetkerleriniń quqyqtary aıqyndalsa, ekinshiden, olarǵa bólinetin qarjynyń naqty, tıimdi paıdalanylýyna qol jetkizilýi qajet. Soǵan oraı, qazirgi zamannyń talabyna sáıkes osy máseleni kóterip jatyrmyz. Bul tek meniń ǵana oıym emes, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń janyndaǵy О́ńirlik saıasat jáne máslıhattarmen jumys jónindegi keńes músheleriniń de ustanymy. Biz josparly túrde bul máselemen aınalystyq. Ústimizdegi jyly 27 aqpanda atalǵan Keńes otyrysynyń kún tártibine shyǵarylyp, arnaıy talqyǵa salyndy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Aıda Qurmanǵalıeva baıandama jasap, óz usynystaryn alǵa tartty. Otyrysta «Memleket basshysynyń 2014 jylǵy 17 qańtardaǵy «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» Joldaýynda atalǵan máselege qatysty oılary ortaǵa salyndy. Osy oraıda, Elbasynyń Úkimetke azamattyq qyzmetshiler eńbekaqysynyń jańa úlgisin ázirleýdi tapsyrǵanyn aıta ketken jón. Atalǵan is-sharalar Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2014 jylǵy 20 qańtardaǵy №733 Jarlyǵymen bekitilgen Jalpyulttyq is-sharalar jos­paryna engizildi. Aldaǵy ýaqytta zań qabyldanǵan kezde eskeretin jaıttar bar. Aıta­lyq, búgingi tańda muǵalimder bir mınıstr­likke qarasa, óner adamdary ekinshi mınıstrlikte, áleýmettik sala qyzmetkerleri úshinshi mınıstrlikte, densaýlyq saqtaý salasynyń mamandary tórtinshi mınıstrlikte, sportshylar basqa bir agenttikke qaraıdy. Sóıtip, azamattyq qyzmetshiler ártúrli memlekettik organdardyń quzyrynda shashyrap ketken. Solardyń quqyǵyn qorǵaıtyn zań jobasyna múddelilik tanytyp, qabyldanýyna jaýapty bolatyn bir mınıstrlik joq. Osy máseleler de «Nur Otan» partııasy janyndaǵy atalǵan Keńestiń otyrysynda kóterildi. Jańa zańda mynadaı qaǵıdattar  qamtylýǵa tıis: azamattar quqyqtarynyń, bostan­dyqtarynyń jáne zańdy múddeleriniń memleket múddeleri aldyndaǵy basymdyq qaǵıdaty; respýblıka azamattarynyń qyzmet­ke qol jetkizýge jáne óz qabiletteri men kásibı daıarlyǵyna sáıkes joǵary­latylýǵa teń quqyqtylyq qaǵıdaty; azamattyq qyzmetshilerdiń kásibılik jáne joǵary biliktilik qaǵıdaty; máni birdeı jumystardy oryndaǵany úshin eńbekke aqyny teń tóleý qaǵıdaty; joǵary turǵan memlekettik organdar men laýazymdy adamdar óz ókilettigi sheginde qabyldaǵan sheshimderdi oryndaýdyń baǵynysty qyzmetshiler úshin mindettilik qaǵıdaty; Bul Qazaqstan memlekettiliginiń negizgi  bastaýlarynyń biri bolyp taby­lady. Ol memlekettik bıliktiń birtutastyǵyna jáne zańnyń joǵary kúshi bolatynyna, tómengi organdardyń joǵary organdarǵa baǵynystylyǵyna negizdeledi. Osynyń arqasynda memle­kettik mehanızmniń barlyq býyndarynda atqarýshylyq tártip úshin shynaıy jaǵdaılar jasalady. Álemdik praktıkada jalaqy tóleý júıesin qalyptastyrýda túrli tásilder qoldanylady, soǵan qaramastan, olardyń máni qyzmetkerdiń bilimi men biliktilik deńgeıine, atqarylatyn jumystyń kúr­­­deliligi men jaýaptylyǵynyń dá­rejesine qaraı belgilenýinde bolyp otyr. Dál osy prınsıpter men tásilder Qazaqstan Respýblıkasynda azamattyq qyzmetshilerdiń eńbegine aqy tóleýdiń jańa modeliniń ózegi etip alynatyn bolady. Máselen, jańa modelde respýblı­ka­lyq, oblystyq, aýdandyq jáne aýyl­­dyq uıymdardyń basshylary eńbekaqy tóleýdiń ártúrli deńgeı­lerine jatqyzylatyn bolady, sebebi olar qabyldaıtyn sheshimderdiń aýqymy men olardyń basqarýshylyq jaýapkershiliginiń deńgeıi ózgeshe bolyp tabylady. Nemese, muǵalimderge kóńil aýdarsaq. Olardyń daıyndyq jáne biliktilik deńgeıi biliktilik sanattarynda kórsetiledi, oǵan qaraı olardyń laýazymdyq jalaqylary aıqyndalatyn bolady. «Azamattyq qyzmetshiler týraly» zańdy kóp kúttirmeı ómirge alyp kelý kerek degen ózimizdiń usynysymyzdy berip otyrmyz. Serikbaı NURǴISAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.