Abaıtanýdyń etalony

О́mirden úırengeni, túıgeni kóp, ǵa­lym retinde de, adam retinde de kópke jaqsy úlgi kórsetip júrgen tulǵa. Kúni búginge deıin oılaýdan, jazýdan toqtaǵan emes, qashanda ǵylymnyń alǵy shebinde. Qylshyldaǵan jas jigitterdiń júregi daýalamaıtyn kúrdeli taqyryptarǵa qalam tartyp júr. Bul sózimizge dálel 90 jasynda jaryq kórgen «Tolyq adam ilimi» atty kúrdeli zertteý eńbegi. Bul eńbegi arqyly abaıtanýdaǵy kóp adamnyń tisi bata bermeıtin, eń bir kúrdeli taqyrypty ashyp berip otyr.

Men 1996 jyly Q.A.Iаsaýı atyn­daǵy Halyqaralyq Qazaq-Túrik ýnıversı­te­tiniń qazaq ádebıeti kafedrasyna aspı­rantýraǵa tústim. Mekemtas aǵanyń je­­tek­shiligimen 2005 jyly «Qazaq áde­bıe­­tiniń tarıhyn dáýirleý máselesi» ta­­qy­rybynda kandıdattyq dısserta­sııa qorǵadym. Ǵylymı jetekshim bol­ǵan­­dyqtan, ol kisimen jıi aralastym, ja­qynnan tanydym. Árıne, biz bilmeıtin qyr­lary da bolar, degenmen oılaý jú­ıe­sin, ǵylymdaǵy ustanǵan baǵytyn, eń­bekterin birshama jaqsy bilemin de­sem qatelespeımin. Mekemtas aǵa Myr­zahmetuly únemi shyǵarmashylyq oı ústinde júretin, Abaı aıtqandaı ózi­nen-ózi kún saıyn esep alyp otyratyn ǵalym. Sondaı qatań talap pen qa­jyr­ly eńbektiń nátıjesinde qazaqqa abaı­tanýdan 10 tomdyq eńbek berip otyr. Sany ǵana emes, sapasy da biregeı qun­dy dúnıe. Bolashaq urpaqqa qaldyrar ultymyzdyń baǵa jetpes baılyǵy desem artyq aıtqan bolmaspyn. «Qarty bar úıdiń qazynasy bar» demekshi, osyndaı abyz aqsaqaldary bar halyqtyń mereıi qashanda ústem.

Salystyrmaly túrde aıtqanda abaı­taný ǵylymynda eki baǵyt bar. Biri – Abaı­­dyń aqyndyq ortasyn taný. Bul – aqynnyń ómirine, shákirtterine, týys-tý­ǵandaryna qatysty derekterdiń jı­­nalýy men zerttelýin qamtıdy. Ekin­­­shisi – Abaıdyń aqyndyq úlgisin taný. Aqyn oıynyń tereńine boılap, poe­­­tıkalyq kúsh-qýatyn jan-jaqty ba­­ǵam­­daý, fılosofııalyq oılaryn, dú­nıe­­tanymynyń qaınar kózin ashý. Osy atal­ǵan eki baǵyttyń da negizin salý­shy – M.Áýezov ekeni barshaǵa aıan. Abaı­­dyń ómirbaıandyq derekterin jı­naý M.Áýezovke qıynǵa túspegeni bel­gili. О́ıtkeni ózi Abaı aýylynda týyp ósken, uly aqyndy kórgen, el aýzyn­da­ǵy Abaı týraly aıtylatyn ár alýan sózge jasta­ıynan qanyq, kóz kórgen úlkenderden Abaı jaıynda nebir syrǵa toly áńgimelerdi estigen kisi. Bizge jetken derekter boıynsha bala kezinde Abaı óleńderin jatqa bilgen kórinedi. Qys­qasy, Abaıdyń ómiri, óleńderiniń tabıǵaty Muhańa jat bolmaǵan ǵoı. Alaıda derekterdi jınaý qıynǵa soqpasa da, keńestik saıasattyń qylyshynan qan tamyp turǵan zamanda Abaı týra­ly shyndyqty aıtý qııamet edi. Al Abaı­dyń aqyndyq úlgisin taný­dyń joly tip­ti kúrdeli bolǵan. Ol kezde ulttyq dúnıe­tanym, ulttyq bolmys haqynda tereń pi­kir bildirý múmkin emes edi. Bul rette M.Áýezovke kórkem áde­bıettiń kómegi kóp tıgenin aıta ketken jón. Ǵylymda aıta almaıtyn oıla­ryn kórkem shyǵarma arqyly berip otyrǵanyn ańǵarý qıyn emes. «Abaı» pesasy men «Abaı jolyn» oqyǵan kisi buǵan kúmán keltirmeýge tıis. Uly aqyndy qazaq halqyna ǵana emes, álemge tanytqan irgeli eńbegi – «Abaı joly» roman-epopeıasy. Ol ómirbaıandyq jazba emes, epıkalyq kórkem shyǵarma. Avtor bul roman arqyly HIH ǵasyrdaǵy qazaq ómiriniń kórkem shejiresin jasap, qazaq qoǵamyn jan-jaqty sýrettep, qa­zaq halqynyń rýhanı álemin ashyp ber­gen. Romandaǵy basty konsepsııa – «Abaı joly». Bul – mahabbattyń, izgi­­liktiń joly, óner men ǵylymnyń jo­ly, ádilettiń, shyndyqtyń joly, eń bas­­tysy kúres joly edi. Munyń bári túp­­tep kelgende M.Áýezov armandaǵan qa­zaq­tyń bolashaqta júrýge tıisti joly bolatyn-dy. Abaıtanýdaǵy taǵy bir túıt­­kildi tus aqyn shyǵarmalaryn ózinen sońǵy býynnyń baǵalaýy sýbektıvti fak­torlarǵa táýeldi bolǵany. Osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty Abaı shyǵar­malaryn túsine almaýshylyqtar men bur­malaýshylyqtar kóp oryn alǵan. Abaıdyń dúnıetanymyna baılanysty týyndaǵan jańsaq uǵymdar da az emes. Ǵulama Áýezovtiń: «Abaıdyń barlyq poe­zııalyq murasynda Shyǵystyń orny orys klassık poezııasynan áldeqaıda az» [M.Áýezov, Abaı Qunanbaev. Al­maty, Sanat 1995 j] deıtini bar. Alaı-­ ­da bul pikirdi bilmestikten emes, shara­- syzdyqtan aıtqany anyq, shyndyqtyń joly tarylǵan zamanda kóp nárseni as­tarlap jetkizýge májbúr bolǵan ǵoı. Ony Abaıdyń orys jáne shyǵys mádenıetinen, eki arnadan birdeı nár alǵanyn aıta kelip, «Abaıdyń óz pishini – qazaq tulǵasy joq demeımiz, jaǵa – jaǵa da, arna – arna. Uly arnasy men jol arnasynyń túp-túbimen shyǵyp jatqan, qaınar kózder – aqyn­nyń negizgi qazaqtyq tulǵasyn quraıdy», deıtin tujyrymynan ańǵaramyz. Bul emeý­rinniń astaryn túsine almaý Abaı dana­lyǵynyń tórkinin orys ádebıe­ti­nen, eýropa mádenıetinen ǵana izdeýge uryn­dyrǵan. M.Áýezov aıtqan shyǵys sózi arab, parsy mádenıetine ǵana emes, orta ǵasyrlyq túrki mádenıetine de qatysty aıtylyp otyrǵany belgili.

Mekemtas aǵa abaıtanýdyń tabaldy­ryǵyn attaǵanda-aq, osyndaı kúrdeli prob­lemalarmen betpe-bet keledi. 60 jyl­­dar abaıtaný daǵdarysqa ushyraǵan ke­zeń bolǵan eken, ol týraly ǵalymnyń ózi «1949 jylǵy qaýlydan keıin Abaı­dyń shyǵysy týraly aıtýǵa tyıym sa­lyn­ǵan» deıdi. Abaıdyń shyǵysy men ult­tyq dúnıetanymyna qatysty kóp syr­dyń kezinde ashylmaı qalýynda osyn­­daı saıası astar jatqanyn búginde kó­bi­miz bile bermeımiz. M.Áýezovten ke­­ıingi zertteýshilerdiń Abaıdyń aınalasy – shákirtteri, balalary, solardyń ómiri haqynda kóbirek qalam terbeýiniń de syry osynda jatsa kerek. Aqyn­nyń fılosofııalyq oılaryna tereń boı­lap, M.Áýezov meńzep ketken Abaı nár alǵan qaınar kózderdi zertteýge ǵa­lym­­dardyń kóńili daýalaı bermegen. Abaı­dy orys klassıkterimen úndestirý ja­ńa­lyq sanalǵan. Munyń saldary uly aqyndy orys oıshyldarynyń kóshirmesi retinde qaraýǵa soqtyraryn bilgender de, bilmegender de bolǵan sekildi. Eger qazaq ádebıetiniń baǵyna Mekemtas aǵa Myrzahmetuly ǵylymǵa kelmegende Abaıdyń shyǵysy sol beti jabýly qalar ma edi, qaıter edi?

Abaı «38-qara sózinde»: «Biz Alla taǵalany óziniń bilingeni hadar ǵana bile­miz, bolmasa túgel bilmekke múmkin emes. Zaty túgil, hıkmetine eshbir hakım aqyl eristire almady. Alla taǵala – ólsheýsiz, bizdiń aqylymyz – ólsheýli. О́lsheýli­men ólsheýsizdi bilýge bolmaıdy deı­tini bar. Adamdy Allamen teńestirsek de­gen kúpirlikten aýlaqpyz, deıturǵan­men, myna máselege kóńil aýdarmaı bolmas. Uly aqyn ózi aıtqandaı «Alla taǵalaǵa uqsaýǵa» barynsha tyrysqan, shartty túrde aıtqanda «uqsaǵan» hakım. Onyń aqyl-oıy men seziminiń tereńdigi bizdiń aqylymyzben salystyrýǵa kelmeıtin, adamı ólshemmen aıtqanda sheksizdikke jetken. «О́lsheýlimen ólsheýsizdi bilýge bolmaıdy» degenge kelissek, azben kópti jete túsiný de múmkin emes ekenin mo­ıyndaýymyz kerek. Abaıtaný tarıhyna kóz salsaq, Abaıdyń ulylyǵy jaıynda qalam tartpaǵan zertteýshi az. Alaıda bizdiń tanı almaı kele jatqanymyz da sol ulylyq. Oıshyldardyń ózi Abaı shyǵarmalarynyń ishki ózegine boılaı almaǵan, bul zańdy qubylys. Ulylyqty qashanda parasat-paıymy jetken kisi ǵana tanı almaq. Aqynnyń:

Qabyl kórse sózimdi,

Kim tanysa, sol alsyn, –

degeni esti oqyrmannyń kóp bolmaıtynyn bilgeni ǵoı.

Jańsaq uǵymdardan, qate kózqaras­tar­dan qutylyp, Abaıdyń aqyndyq bol­­­mysyn ashýǵa jańa kózqaras, jańa ba­­ǵyt, tyń izdenis kerek edi. Ol min­detti arqa­laý M.Myrzahmetulynyń mań­da­ıyna jazylypty. Abyroımen oryndap shy­ǵý baqyty da sol kisige buıyrǵan. M.Áýe­zovten keıin Abaıdyń sózin tolyq tanyp, dara jol salǵan ǵalymnyń eńbekteri bul saladaǵy kúrdeli problemalardy taratyp sheship berýimen erekshelenedi.

О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar,

Eńbegiń men qaıratyń eki jaqtap, –

deıtin aqyn sózin ustanym etken ǵalym, aqyl-parasatyn da, qajyr-qaıratyn da Abaı shyǵarmalaryn zertteýge arnaǵan. 1965 jyly kandıdattyq dıssertasııa qorǵaıdy. Abaıdy zertteýshilerdiń basyp ótken jolyn kezeńderge bólip júıelegen ol eńbegi keıin «Abaıtaný tarıhy» degen atpen jeke monografııa bolyp basylyp shyqqan. Ǵylym tarıhy jaıynda jazylǵan eńbekterdiń kóbinde sol salany zertteýshilerdiń attaryn atap, maqtaý­men shektelý, onan qalsa hronologııalyq tur­ǵydan sydyrta baıandaý basym bo­lyp jatatyny jasyryn emes. Mekemtas aǵa atalǵan eńbeginde abaıtaný tarıhy­na basqasha qyrynan qaraıdy. Bu­rynǵy ǵalymdardyń eńbekterin taldaı otyryp, uly aqyn jaıynda aǵat aıtylǵan pikirler men ǵylymı negizi joq, shalaǵaı tujyrymdardy synap otyratyny bar. Sóıtip bul taqyryp haqynda ne aıtyl­ǵanyn túgendep, aıtylýǵa tıisti biraq aıtylmaı qalǵan oılardy, ashylmaı qalǵan derekterdi anyqtap alady. Keıingi izdenisterine negiz bolǵan kóp oılardyń bastaýy osynda jatqandaı.

Qazaq ádebıettaný ǵylymyndaǵy eń kúrdeli salanyń biri – abaıtaný. Se­bebi, ol tek sóz ónerin taný ǵana emes, qa­zaq halqynyń rýhyn, jan-dúnıesin taný. Abaı óz shyǵarmalarynda fıloso­fııa, moral, din, jantaný qatarly kúr­deli ǵylym túrlerin asa sheberlikpen ushtastyryp, poetıkalyq jolmen bergen ǵoı, sondyqtan Abaıdy jalań kórkemdik turǵydan taldaý jetkiliksiz bolar edi. Mekemtas aǵa Abaı oıynyń tórkinin tanýǵa jan-jaqtyly úlken daıyndyqpen keledi jáne uzaq izdenedi. Abaıǵa qatysty derekterge erekshe mán berip, yjdaǵatpen tekserip, sodan úl­ken oı túıip, ózine jańa baǵyt, jol ashyp otyrǵan. Sonyń arqasynda Abaı oıynyń tórkinin tanı alǵan dep oılaımyn. Qysqasy, ǵalymdy búgingi bıigine jetkizgen qajyrly eńbek pen úzdiksiz izdenis. Abaıdyń shyǵysyn ashýda kóp qıyndyqtarǵa jolyqqanyn ózi de aıtyp otyrady. Saıası kedergilerden tys, ǵylymı turǵydan aıaqqa oralǵy bolar dúnıeler az bolmapty.

Abaı oıynyń júlgesin tabýǵa aqynnyń oqyǵan kitaptaryn zerdeleýdiń tıgizgen paıdasy kóp bolǵanyn baıqaımyz. Árıne, bul aıtýǵa ǵana ońaı. Eń áýeli Abaı ki­taphanasy saqtalmaǵan, onan qalsa ol kitaptar orta ǵasyrlyq túrki oıshyldary men ıslam ǵulamalarynyń eńbekteri. Keńestik kezeńde olar orys tiline de, qazaq tiline de aýdarylmaǵan. Ǵalymnyń Abaı kitaphanasyna erkin kire alýy ózbek, shaǵataı tilderin meńgergendiginiń arqasy. Bul uzaq jyl zerttep jazǵan «Muhtar Áýezov jáne Abaıtaný prob­lemalary» atty doktorlyq dıssertasııa­synda aıqyn kóris tapqan. Abaı shyǵar­malarynyń syryna tereń boılap, buryn ashylmaǵan qyrlaryn ashyp bergen kúrdeli eńbegi osy. Ǵalymnyń Abaı týraly zertteýleriniń bıik shyńy deýge bolady. Olaı deıtinimiz atalǵan monografııada Abaıdyń oılaý júıesin ta­ýyp, ushy-qıyrsyz tereń oılaryn qoldyń salasyndaı taratyp bergen. Abaıdyń «Islamǵa qatysy», «moral fıloso­fııasy» «Abaıdyń aqyndyq aınalasy», «Abaıdyń aqyndyq dástúri» haqynda kúr­­deli fılosofııalyq tujyrymdar ja­­sa­ǵan. «Abaı aqyndyq óner joly­na shyndap qulaı berilgenge deıin onyń rýhanı nár alǵan sýsyndar bulaq­ta­ry, ózi týǵan halqy men shyǵys ále­min­­de jatqany baıqalady» (Muhtar Áýe­zov jáne abaıtaný problemalary. Almaty, 1982 j), degen sııaqty aıtylýy qara­paıym bolǵanmen, maǵynasy tereń baılamdary eshqashan mańyzyn joımaq emes. О́kinishke qaraı sol kezde bul kúrdeli eńbekti túsinýge ǵalymdardyń ózi daıyn bolmaı shyqqan kórinedi. Sonyń sal­darynan uzaq jyldar boıy qorǵaýǵa shyǵarmaı kóp tosqaýyl jasalǵan. Aqy­ry Q.О́mirálıev, Z.Ahmetov sııaqty ǵa­lymdardyń keńesimen dıssertasııanyń keıbir tustaryn azdap jeńildetse de, negizgi mazmunyn ózgertpeı 1989 jyly doktorlyq qorǵaıdy. Atalǵan eńbekti qazir de kóbimiz túsine bermeımiz.

Ǵylymnyń ystyq-sýyǵyna tózip iz­­den­gen kisi ǵana jetistikke jeterin jurt­­­tyń bári biledi, biraq onyń tehnı­ka­lyq qara jumysyn jegilip isteýge kóp adamnyń tózimi jete bermeıdi. Jasy­ratyny joq kóbimiz sondaımyz. Jal­pylyq uǵymdardy ıgergenmen, naq­ty bili­mi az bolǵan soń taqyryptyń ishi­ne kire almaı, ústirt baıandaýǵa be­ıim turamyz. Bul da bir indet sekil­di. Mekemtas Myr­zah­metulynyń eń­bek­terine zer salyp qara­sańyz abaı­tanýdyń qara jumysyn be­rile istegeni menmundalap turady. Bul ózi uzaq áńgime, Abaı ómirbaıanyna, teksto­logııa­syna qatysty salystyrýlary, abaı­tanýshylardyń pikirlerin taldaýy, t.b. Onyń bárin bir maqalada aıtyp úl­ger­mespiz, dese de myna bir jaı­dy aıt­paı bolmas. Abaıda kezdesetin kó­ne túrki jáne ıslam dúnıetanymyna qa­tysty ataýlar men jeke sózder kóp. A.Baı­tursynovtyń: «Abaıdaǵy mundaı kúrdeli termın sózderdi biletin kisi mánin ashyp túsindirip bermese, myń ret oqysa da ondaǵy oı-tanymdy tanyp bile almaıdy» deıtini bar. Abaıtanýdyń kilti atalǵan termınderde... Abaı shy­ǵar­­malaryn túsinýdiń osy kiltin qazaq oqyr­mandaryna ustatqan Mekemtas aǵa Myr­zahmetuly. Bul rette 2014 jyly jaryq kórgen «Abaı luǵaty» atty eń­begin erekshe ataýǵa bolady. Luǵatta 95 ataýǵa túsinik berilgen. Olardyń ishin­de «sýyq aqyl», «nury aqyl», «jan qu­mary», «tán qumary», «jıbılı qýat», «jan qýaty», «tán qýaty», «qyzylbas», «shar salý», «mútákállımın mantıkın», «ıman taklıdı», «qynamende» «Ǵu­lamahı Daýanı», «haýas sálim» t.b., jeke termınder de, «tolyq adam» «jáýan­mártlik», «ımanıgúl», «júrektiń kil­ti», «aqyldyń kilti», «ımannyń jeti shar­ty», «ınsanııattyń kámálattyǵy», «pen­deliktiń kámálattyǵy», t.b., tolyp jatqan fı­losofııalyq máni tereń uǵymdarda bar. Is júzinde luǵattaǵy túsinik berilgen sóz­derdiń sany nómirlep kórsetilgennen áldeqaıda kóp. Sebebi, bir shyǵarmada kezdesetin sózderdi bir ǵana rettik sıfr­men belgilegen, keıbir óleńderi men qara sózderindegi birneshe uǵymǵa túsinik ja­zylǵan. Ondaıda bir túsiniktiń ózi ishinen «a, á, b, v,g, d, e» bolyp bólinip, jeke-jeke qarastyrylatyny bar. Ǵalymnyń kóz maıyn taýsyp, ómir boıy izdený nátı­je­sinde tapqan bul jańa­lyqtarynyń ıgi­ligin búginde halyq kórýde. Keıde sonyń bárin ózimiz tapqan­daı-aq, bolmasa atyn atap silteme jasamaı-aq paıdalanyp jatatynymyz da jasyryn emes.

Abaı kóne túrkilik óleń úlgisin shy­ǵar­­mashylyqpen jańa tús berip, damy­ta qoldanǵan. Biraq ony qarapaıym oqyr­man tanı bermes. Muny da alǵash baı­qaǵan, zerttep tujyrymdy pikir aıt­qan Mekemtas aǵa. «Abaıdyń keıbir óleń­derinde uly Naýaı shyǵarmalarynyń áse­ri aıqynyraq seziledi. Tipti Álıf-bı óle­ńinde Abaı ustazy Álisher Naýaımen aqyndyq óner jarystyrǵandaı minez de tanytady» [Muhtar Áýezov jáne Abaı­taný problemalary. Qazaq SSR ǵylym bas­pasy, Almaty, 1982 jyl]. Osy oılaryn «jeli uıqasqa» toqtalǵanda onan ári damyta túsetini bar. Onda «aaab sssb» bolyp keletin Abaı kóp qoldanǵan uıqas­tyń tórkini eski túrki poezııasynda jat­qanyn ǵylymı turǵydan dáleldep be­redi. Bul turǵyda ǵalymǵa kóp oı sal­ǵan M.Qashqarıdiń «Dıvanı luǵat ıt túrik» sózdigindegi Alyp Ertońa týraly joqtaýdyń osy jeli uıqaspen ja­zyl­ǵany. Sózdikte budan basqa da jelili uıqasqa qurylǵan óleń kóp. О́leńniń bul túrin «jelili uıqas» dep ataǵan Mekemtas aǵa M.Myrzahmetuly ekenin aıta ketken jón. Jelili uıqasty HIH ǵasyrǵa jetkizgen qazaqtyń klassık aqyny D.Babataıuly ekenine erekshe mán beredi. Bul jerde de biz eskere bermeıtin máni tereń bir shyndyq jatqandaı. Dástúrdiń kóneligi túrki halyqtarynyń rýhanı tutastyǵynyń bir aıǵaǵy. Sondaı-aq óleń úlgisindegi turaqtylyqtyń kepili. Biz­diń arab mádenıetin qabyldaǵan soń da, arab óleń ólshemin almaı, ózimizge tán óleń ólshemin saqtap qalýymyzdyń syry osy tamyry tereń dástúrde jatsa kerek. M.Áýezovtiń ózi Abaı Pýshkınnen aldy dep biletin shalys uıqas haqynda «Abaı óleńindegi shalys uıqastyń shyǵý tórkini HI ǵasyrdan áldeqaıda aryda jatyr» [Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary. Almaty, 1982 j] deıtin pikirinde de zertteýdi qajet etetin salmaqty oılar jatyr. Bul pikirdi aıtýǵa da shalys uıqastyń M.Qashqarı sózdiginde kezdesetini sebep bolǵan sekildi.

Mekemtas aǵa Myrzahmetulynyń qazaq ádebıettaný ǵylymyna, ásirese, abaı­tanýǵa qosqan úlesi telegeı teńiz. Ádebıettanýda jan qınamaıtyn jeńil taqyryptar kóp-aq, jankeshti eńbekti, talantty qajet etetin kúrdeli prob­lemalar da jeterlik. Ǵalym Abaı shy­ǵarmalarynyń sol astary tereń, qu­pııasy kóp tustaryn tańdap alyp, so­nyń syryn ashýǵa den qoıǵan. Ashqan jańa­lyqtary az emes. Shyndyqty aıtý kerek, Abaıdy ol kisideı tereń zerttegen, jetik biletin kisi joq shyǵar. Tutas ǵumyryn Abaı shyǵarmalaryn zertteýge arnaǵan ǵulama búginde shyn mánindegi Abaıtanýdyń etalonyna aınalyp otyr. Abaıtanýdaǵy kúrdeli problemalardyń sheshimin tabýda jankeshti izdenisterge baryp, ultqa mura bolarlyq qundy eń­bekter berdi. «Abaıtaný tarıhy», «Muhtar Áýezov jáne abaıtaný problemalary», «Abaı jáne shyǵys», «Abaı muragerleri», «Áýezov jáne Abaı», «Abaı­dyń shyǵysy», «Tolyq adam ilimi», t.b eńbekteri abaıtanýdyń bıiginde tur. Eger ǵa­lymnyń eńbekterin tolyq meńgere alsaq, Abaıdy joǵary deńgeıde túsingen bolar edik dep oılaımyn.

Ǵylymdy kúnkóris qamy úshin izdeý bar da, shyndyqty tabý úshin izdeý bar. Kún kóris qamy úshin ǵylymǵa kelgen kisi ǵylym sózin sóılegenmen ózi ol talapty oryndaı bermeıdi. Shyndyqty izdegen kisi ózin ǵylym jolyna arnap, sodan rýhanı kúsh alyp, ǵylymnyń talabymen ómir súredi. Qazir Abaıdy oqymaǵan qazaq joq, bul jaǵynan shúkirlik deýge bolady. Alaıda shyndyqty bilý úshin oqyp júrmiz be, Abaıdy oqydyq deý úshin maqtanǵa oqyp júrmiz be? Qanshalyqty uqqanymyz belgisiz. Abaı aıtqan kem­shilikterdi bireýden kórsek tanı ketemiz, jek kóremiz, biraq ózimizdiń boıymyzdan taba almaımyz, tipti izdemeımiz de. Mekemtas aǵa Myrzahmetuly shyndyq úshin ǵylym izdegen, sondyqtan Abaıdy janyna sińire bilgen, Abaısha oılaı alatyn deńgeıge kóterilgen ǵulama. Abaı aıtqan jaqsy minezderdiń bárin ol kisiniń boıynan tabýǵa bolar, al Abaı synaǵan jaman minezderden aýlaq. Osy jerde bir sóz qystyra ketkendi jón kórip otyrmyn. Mekemtas aǵanyń bir áńgimeniń ústinde: «M.Áýezov bolmaǵanda Abaı bulaı ashyl­­mas edi» degeni bar. Bir jaǵynan shyn­­dyq, ekinshi jaǵynan qaraǵanda aǵa býyn­ǵa, ǵylymǵa degen qurmet, adaldyq. Men de abaıtanýǵa biraz úles qostym deý­den aýlaq. О́zin ǵylymnyń qatardaǵy qyz­metkeri sekildi ustaıdy, bildim deý­ge, bilemin deýge jany qas. О́zi zerttep júr­gen másele jaıynda sóz bola qalsa, «osy taqyryp jóninde izdenip júrmin» dep otyratyny bar. Naǵyz bilimpaz ǵa­lym­nyń minezi emes pe? «M.Áýezov bol­maǵanda Abaı bulaı ashylmas edi». Me­kemtas aǵa Myrzahmetuly bolmaǵanda «Abaı­taný» búgingi bıigine jete almas edi. Bul talas júrmeıtin shyndyq.

Bilim berý salasyna sińirgen eńbegi óz aldyna bir tóbe, myńdaǵan shákirt tár­bıelep, 3 ǵylym doktoryn, 50 ǵylym kan­dıdatyn qorǵatyp shyǵarǵan ulǵatty ustaz. Bul ádebıettanýdan bir salalyq ýnı­versıtet ashýǵa jeterlik kúsh, úlken qo­syn. Kez kelgen kisi qarjy bólip zerthana ashsa da, dámhana ashsa da qoǵamda úl­ken silkinis týdyrar edi, árıne, ol solaı bo­lýǵa tıis. Halyq ıgiligine jaraǵan zat­tyń úlken-kishisi joq. Al en­di aqyl parasa­tyn jumsap tutas bir ýnıversıtettiń kadirin tárbıelep shy­ǵý jaı ǵana eńbek emes, úlken erlik. Mun­daı eńbektiń qalaı baǵalanatynyn bilmeı­min, múmkin Qazaqstannyń Eńbek Eri degen ataq osyndaı eńbek etken tulǵalarǵa laıyq shyǵar.

Imanǵazy Nurahmetuly,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty