BERLIN. Eýropadaǵy XXI ǵasyrdaǵy soǵys endi aqylǵa qonymsyz emes. Birneshe aptaǵa sozylǵan «Reseı Ýkraınaǵa basyp kiredi» degen boljamdardan keıin Eýropalyq halyqaralyq qatynastar keńesi (ECFR) jaqynda jalpyeýropalyq saýaldama júrgizdi. Oǵan qatysqan respondentterdiń basym kópshiligi soǵys órti tutanýy múmkin jáne Eýropa buǵan jaýap berýi kerek dep esepteıdi.
Ár eldiń qorqynyshy da ártúrli. Bul buǵan deıin bastarynan ótken náýbetterge ishinara baılanysty. Belarýstyń Taıaý Shyǵystan kelgen mıgranttardy shekaradan ótkizýge talpynýymen basy qatyp júrgen Polshaǵa bosqyndardyń jańa tolqyny úreı ákeledi. Fransııa men Shvesııada kıbershabýyldar basty qaýipke aınalyp otyr. Atalǵan elder ózderindegi ulttyq saılaýlarǵa Reseı aralasa ma dep alańdaıdy. Al nemister, ıtalııalyqtar jáne rýmyndar úshin energııa tapshylyǵy – eń úlken qorqynysh.
Eýropalyqtar syrtqy qaýipti ártúrli qabyldasa da, barshasyna tóngen úlken qaýip bir. Nemistiń uly strategi Karl fon Klaýzevıs soǵysty saıasattyń basqa ádispen jasalýy dep atady. Ýkraına daǵdarysynyń alǵashqy aptalarynda kóptegen eldiń soǵys qaýpine qatysty kózqarasy ondaǵy ishki saıasattan mol maǵlumat berdi.
Ulybrıtanııany alaıyq. Kóptegen adam premer-mınıstr Borıs Djonsonnyń Shyǵys Eýropaǵa kenetten alańdaýy onyń Ýkraınanyń jaǵdaıyna qam jegeninen emes dep esepteıdi. Sarapshylar pikirinshe, bul qadam – eldegi lokdaýn kezinde Daýnıng-strıtte túrli saltanatty kesh ótkizgeni jónindegi daýdan halyqtyń nazaryn burý nıetine baılanysty. Budan basqa daǵdarys oǵan Amerıka Qurama Shtattaryna «Breksıtten» keıingi Ulybrıtanııanyń áli de mańyzy bar ekenin kórsetýge múmkindik beredi.
AQSh prezıdenti Djo Baıdenge kelsek, onyń birinshi maqsaty – daǵdaryspen kúresýge qajetti resýrstar men ýaqytty barynsha azaıtý. Aqúı tizginin ustaǵannan keıingi onyń mıssııasy orta tapqa paıda ákeletin saıasatty júzege asyryp, AQSh-tyń syrtqy saıasatyn Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyna jáne Qytaımen aradaǵy kıkiljińge aýdarý. Donald Tramptyń bılikke qaıta oralamyn degen málimdemelerinen keıin, túıtkil tek Amerıkanyń Ýkraına men Reseı jónindegi saıasatyna ǵana qatysty emes. Amerıkalyq demokratııanyń bolashaǵyna da áser etedi.
Amerıkanyń ustanymy Shyǵys jáne Ortalyq Eýropa elderin qatty alańdatady. Olar Amerıkanyń nasharlap bara jatqan saıasaty men Reseıdiń agressııalyq áreketine qarsy shara qoldanbaýyn quptaǵan joq. Olardyń eń úlken qorqynyshy – eger reseılik tankter Ýkraınaǵa basyp kirse, olardyń kelesi baratyn jeri Tallın, Rıga nemese tipti Varshava bolýy múmkin.
Al Germanııa, Italııa, Aýstrııa jáne Grekııa sekildi elder Ýkraına tóńiregindegi janjal Reseımen qalypty qarym-qatynas ornatý múmkindigine kedergi keltiredi dep qaýiptenedi. Germanııa Batys qundylyqtary, Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa elderimen yntymaqtastyǵy jáne soǵystan keıingi pasıfıstik dástúrdiń ortasynda tur. Osylaısha, kansler Olaf Shols Batys elderiniń kóshbasshylaryna ýáde berip, Germanııa soǵys jaǵdaıynda berik odaqtasqa aınalatynyna sendirýge talpynady. Sonymen qatar ol kez kelgen jalpy eýropalyq máselede basty róldi alýǵa yntaly emes.
O.Sholstyń ustanymy Fransııa prezıdenti Emmanýel Makronnyń ustanymyna múlde qaıshy. Ol daǵdarysty eýropalyq «strategııalyq erkindikti» kórsetý múmkindigi retinde qarastyrady. Bul – Makronnyń el tizginin ustaǵaly bergi saıası maqsaty. Árıne, Ýkraına daǵdarysyn sheshýde kózge túsetin kóshbasshylyq róldi qolyna alǵan Makron bıylǵy kóktemde Fransııada ótetin prezıdenttik saılaý qarsańynda da óziniń bedelin kótere alady.
Eýropalyq odaqqa múshe memleketter geografııasy men tarıhy boıynsha bólingendikten, túıtkildiń túıinin tarqatý uıym úshin ońaıǵa soqpaı tur. Kópshilik uıymdy belsendi emes, álsiz jáne jedel áreket etpeıdi dep esepteıdi. Sondyqtan qaýipsizdik tártibin qorǵaýdy nemese qaıta qaraýdy qalamaıdy dep esepteıtin stereotıp kózqaras basym. Syn aıtýshylar Eýropalyq odaq ahýaldyń eki baǵytta órbýinen qaýiptenedi dep sanaıdy. Birinshisi – jappaı soǵys, ekinshisi – Iаlta 2.0 ssenarııi. Mundaı jaǵdaıda Reseı men Amerıka eýropalyqtarmen keńespeı-aq Eýropa úshin jańa kelisimge qol jetkizedi.
Biraq anyq kórinetin aıyrmashylyqtardyń astarynda barlyq eýropalyqtyń ortaq múddesi jatyr. Atap aıtqanda, Eýropadaǵy taǵy bir soǵysty boldyrmaýǵa umtylý, NATO-ǵa degen senimdi saqtaý jáne Ýkraınany reseılik qamyttyń astynda qalýdan qutqarý jaýapkershiligi. Eýropalyq saıasat qurýdaǵy erekshelik sol, onyń ishki saıası basymdyǵyn halyqaralyq dıplomatııamen úılestire alý qabileti. ECFR saýaldamasy keıingi birneshe aptada eýropalyq saıasatkerler basqynshylyqqa qarsy turý jóninde ortaq pikir qalyptasqanyn kórsetip otyr.
Sonymen qatar eýropalyq elder ózderindegi máselelerdi sheshýdiń tıimdi joldaryn tabýǵa kiristi. Kóptegen Ortalyq jáne Shyǵys Eýropa memleketterine dıplomatııalyq kelissózder yńǵaısyz ekenine qaramastan, olar AQSh-tyń nemese Fransııanyń Reseımen kelisimge kelýine kedergi keltirýge tyryspady. Al óz kezeginde Makron basqa eldermen keńesip, eýropalyq qaýipsizdik pen Ýkraınanyń egemendigine qatysty kelisilgen prınsıpterdi ustanýǵa ýáde berdi.
Onyń ústine, bastapqyda ekiushty jaýap berip, únsiz qalǵan Germanııa sanksııalardyń bárin salýǵa daıyn ekenin bildirdi. Majarstannyń premer-mınıstri Vıktor Orban da osy aıdyń basynda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınmen kezdesken kezde, negizinen Eýropalyq odaqtyń ortaq baǵytyn ustandy.
Eýropaǵa soǵys qaýpi tónip turǵanyn túsingen eýropalyqtar ortaq beıbitshilikti saqtap qalý úshin bárine daıyn. Ýkraına shekarasy mańyna áskerin toptastyrǵandaǵy basty maqsaty basqa ekenine qaramastan, Pýtınniń ózi baıqaýsyzda Eýropalyq odaqqa múshe memleketterdiń basyn biriktirdi. Osylaısha, túrli kózqarastaǵy elderdi qaýipsizdigi úshin ortaq múddege jumyldyrdy.
Mark LEONARD,
Halyqaralyq qatynastar jónindegi Eýropalyq keńestiń dırektory, The Age of Unpeace: How Connectivity Causes Conflict (Bantam Press, 2021) kitabynyń avtory
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org