Ulttardy uıystyrǵan uıa

Elimizdiń qaı óńirin alsańyz da, kópultty bolyp keledi. Ultaralyq qatynas óte kirpııaz. Sondyqtan da bul máselege asa jaýapkershilikpen qaraý ǵana saıası turaqtylyqtyń kepili bola alady. Shúkir, Qazaq­stannyń qaı óńirin alsańyz da, qaısybir elderdegi­­­­­deı ultaralyq alaýyzdyq pen daý-damaı, jan­jal týǵan emes. Ultaralyq tatýlyqtyń tuǵyryn beki­týde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń úlesi zor. Biz Aqtóbe oblysy Qazaqstan halqy Assambleıasy hat­­shy­lyǵy meńgerýshisiniń mindetin atqarýshy Zám­­zegúl Bımaǵanbetovamen kezdesip, osy baǵytta jasa­­­lyp jatqan jumystar jaıynda áńgimelesken edik. – Zámzegúl Ádilgereıqyzy, áńgime­ńizdi óńirde qansha ulttyń ókilderi turatynynan, sondaı-aq, olardyń ara­­­syn­da­ǵy tatýlyqtyń qaıdan ta­myr tartatynynan bas­ta­sa­ńyz. – Oblys aýmaǵynda qazirde 807 800 adam turady, sonyń 491 myńnan astamy qalalyq, qalǵany aýyldyq jerlerge qonystanǵan. Al jalpy ulttyq quramyna kelsek, 90-ǵa jýyq ult ókilderi ómir súrýde, óńir halqynyń 79,5 paıyzyn qazaqtar quraıdy. Basqa ulttardyń arasyndaǵy eń kóbi orys­tar, odan keıin ýkraındar men tatarlar bolyp keledi. Olar­dyń basym bóligi – keshegi pat­­­­­shalyq Reseıdegi Stolypın re­formasy kezinde Reseı men Ýkraınadan qonystanýǵa kelgender, stalındik qýǵyn – súrgin kezin­de deportasııalanǵan jáne tyń ıge­rýge kelgen ulttardyń ókilderi. Olar – qonaqjaı qazaq hal­qynyń qaıyrymdylyǵyn kórgen urpaq. Onyń ústine táýelsiz memleketimizdiń ult­­­ara­lyq qaty­nasta ustanǵan saıa­saty da et­nostardyń ózara dosty­ǵy men bir­ligin nyǵaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan. Elbasy bastamasy­men qu­rylǵan Qazaqstan halqy Assam­bleıasy ultaralyq tatý­lyq pen birliktiń, etnostar ara­syndaǵy ózara dostyqtyń buryn­nan qa­lyptasqan ahýa­lyn anaǵurlym jaqsartýǵa yqpal etýde. Qasıetti qazaq jerin mekendegen ár ulttyń óziniń salt-dástúrin, ádet-ǵur­pyn, mádenıeti men tilin saq­taýǵa jaǵdaı týǵyzylyp otyr. Ár jyldary taǵdyrdyń jazýymen Aqtóbe óńirine taban tiregen kóptegen ulttar tamyryn tereńge jaıyp, qazaq halqymen bite qaınasyp, birligin bekitip, dostyǵyn nyǵaıtty. Oblystyq Qazaqstan halqy Assamb­leıasy 1995 jyly qurylǵannan beri óńir etnostary arasyndaǵy tatýlyq pen turaqtylyqty, birlikti qalyptastyrýda eleýli ister tyndyryp keledi. Onyń quramy qazirde 150 adamnan turady. Olardyń qataryn­da óńir etnostarynyń belgili de bilikti jetekshileri men ókilderi, sondaı-aq, qalalar men aýdandar ákim­deri, oblystyq jáne aýdandyq más­lıhat hatshylary, múddeli basqar­malar men departamentter basshylary bar. Oblystyq assambleıa aı­maq­ta ultaralyq qatynastardy, turaq­­tylyqty jáne ózara kelisimdi qamtamasyz etý baǵytynda maqsatty jumystar júrgizip keledi. Assambleıa qurylǵannan bergi 19 jyldaı ýaqytta óńirdegi tirkelgen etnomádenı bir­lestikter sany bastapqydaǵy bes­ten on toǵyzǵa deıin ósti. Jeti aýdandyq fılıal jumys isteıdi. – Assambleıanyń, onyń hatshy­lyǵy qyzmetiniń basym baǵyttary qandaı? – Assambleıanyń negizgi qyzmeti – ultaralyq birlikti, tatýlyqty, beıbitshilik pen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý jáne elimizdi mekendegen etnostardyń tilin, mádenıeti men salt-dástúrin damytý. Mundaı ıgilik­ti isterde oblystaǵy etnomádenı birlestikter biregeı býyn retinde oń nátıje berýde. Jergilikti atqarýshy organdar olardyń jumysynyń qalypty júrýine qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Qazirgi tańda etnomádenı birlestikter oblysta ótkiziletin kó­­ptegen qoǵamdyq mańyzdy shara­lardyń qatysýshylary ǵana emes, bastamashylary da. Oblystyq Qazaq­stan halqy Assambleıasy hatshylyǵy, ashylǵanyna 5 jyl bolǵan oblystyq Dostyq úıi jáne etnomádenı birles­tikter ókilderiniń kúsh biriktirýimen halyqtyq merekeler men «etnos» kúnderine baǵyt­tal­ǵan saltanattar men ataýly is-shara­lar keń kólemde uıymdastyrylyp, or­taq maqsatta ótkizilýde. Elimizdegi barlyq memle­kettik merekeler óńir­degi barsha etnos ókilderi kóptep qaty­sa­tyn mádenı-rýhanı sharalarmen aıshyqtalady. Mundaı merekeler etnostardy bir-birine jaqyndata túsedi, ózara baılanystaryn nyǵaıtady. Jyl saıynǵy Elbasy Joldaýyn ha­lyq­qa jetkizý, nasıhattaý jáne túsinik ju­mys­taryn júrgizý úshin etnomádenı bir­lestikterdiń bedeldi múshelerinen mobıldi toptar uıym­dastyrylyp, júıeli jumys istep keledi. Sony óz kózimizben kórý maq­satynda bıylǵy aqpan aıynda kóp­ultty Mártók aýdanynda bolyp qaıt­tyq. Sondaı-aq, oblystyq Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń hat­shyly­ǵy oblystyq mádenıet basqar­masymen jáne oblystyq Dostyq úıimen bir­lese otyryp, jyl saıyn 1 Mamyr mere­kesinde oblystyq halyqtar dostyǵy festıvalin ótkizýdi úrdiske aınaldyr­dy. Osy mereke qarsańyndaǵy basqa da is-sharalar aıasynda ár ult­tyń ókil­deri ónerden synǵa túsetin baı­qaý­lar, túrli kórmeler ótkizilýde. Bul dostyqta shekara joq ekeniniń bir dále­li bolsa kerek. Osyndaı shara­lar­dyń nátıjesinde elimizdegi etnostar birin biri burynǵydan da tereńirek tanyp, tatýlyqtyń tunyǵyna qanyǵa túsedi. Biz biryńǵaı mádenı-kópshilik sharalarmen shektelip qalmaımyz. Etno-mádenı birlestikter kóshbasshylarynyń oı-pikirin bilý maqsatynda ishki saıası máseleler jáne olardy sheshý joldaryn anyqtaıtyn usynystardy ortaq talqylaý úshin ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar, dóńgelek ústelder ótkizip turamyz. Oblystyq etnomádenı birlestikter ókilderi etnostar sho­ǵyr­­­lana ornalasqan eldi mekender tur­ǵyndarymen, joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynyń, mektepterdiń ujymdarymen kezdesip, jasóspirimder men jastar arasynda qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa atsalysýda. Sondyqtan da ultaralyq yntymaqtyń uıytqysy bolyp otyrǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń óńirlik uıymy aımaqty mekendegen etnostardyń tarıhı otandarymen de baılanysty damytýǵa, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisin shetelder men kórshiles Reseı óńirlerine nasıhattaý baǵytynda da udaıy is-sharalar júrgizip otyrady. – Mundaı is-sharalardy ótkizýdiń qarjyǵa tireletini belgili. Bul másele qalaı sheshilýde? – Oblystyq Qazaqstan hal­qy As­sam­bleıasyn damytý sharalary óńir­de negizinen túrli bıýdjet­tik baǵ­darlamalar aıasynda qarjylan­dyrylady. Onyń ishinde tek etnomá­denı birlestikterdiń, olardyń shy­ǵar­mashylyq ujymdarynyń uıymdas­tyrýymen jáne qatysýymen ótken sharalar men olardyń jeksenbilik mektepterine 2013 jyly 13,5 mln. teńge kóleminde qarjy bólinip, tolyqtaı ıgerildi. Oblystaǵy etnomádenı birles­tik­­terdiń belsendi jetekshilerine yntalandyrý syılyǵy retinde jyl saıyn oblys ákiminiń ataýly granttary tabys etiledi jáne onyń kólemi jyl saıyn ulǵaıtylýda.  – Hatshylyq muryndyq bolatyn kóptegen is-sharalar negizinen Dostyq úıinde ótkiziledi. Sóz sońynda osy shańyraqpen tanystyra ketseńiz artyq bolmas edi? – Dostyq úıi ulttardy uıystyrǵan dostyq uıasy dese de bolǵandaı. Biz­diń ju­mysymyzdyń júıeli túr­de uıym­shy­l­dyqpen ótkizilýine oblystaǵy 20 etnomádenı birlestiktiń Dostyq úıinde bir shańyraqtyń astynda bolýy da ıgi yqpal etýde. Keń de jaryq eńseli ob­lys­tyq Dostyq úıinen olardyń ár­qaı­­sysyna qajetti qondyrǵylarmen jaraqtandyrylǵan keńselik bólmeler bólingen. Munda 300 oryndyq konsert, horeografııa jáne daıyndyq zaldary, oqý synyptary, lıngafondyq ból­­me, konferens zal, murajaı jáne ka­fe, dybys jazatyn jáne beınestýdııa, basqa da oryndar bar. Osynda bar­­lyq etnomádenı birlestikterdiń kór­kemónerpazdar ujymdary jumys is­teıdi. Onyń jeteýi «Halyqtyq», bi­reýi «Úlgili» óner ujymy bolyp tabyla­dy. Basqa da úıirmeler, jastar klýbtary josparly jumys júrgizedi. Bir sóz­ben aıtqanda, ultaralyq birlik pen yn­tymaqtyń tuǵyrly bolýynda ár aq­tó­beliktiń azamattyq úlesi bar deý oryndy.  Áńgimelesken  Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». AQTО́BE.