Bal tildi, bala minezdi talant

Iá, Jaqan óz talantynyń beıimin tapqan, beıimine qaraı oqýshysyn tap­qan aqyn edi. Besikten beli shyqpaǵan sábı men bastaýysh synyp oqýshylary ara­lyǵyndaǵy jas mólsherin qanaǵat tutqan onyń bar jyr-murasy osy ara­lyq­taǵy bóbekterge arnalady. Bul – onyń ózin de, ózgeni de syılaýdyń ádemi úlgisi.

Teginde balalarǵa arnap óleń ja­zý­dyń aýyrlyǵyn búgingi qazaq poe­zııa­synyń kórnekti ókilderiniń qaı-qaısysy da áldeqashan moıyndaǵan. Mine, osyndaı óte názik janrdy tańdap alǵan Jaqan Smaqov baldyrǵandar úshin óńkeı bir syńǵyrlaǵan ádemi óleńder jazyp qaldyrdy. Ár óleńin jeke taldap, jeke qyzyqtaǵyń keledi. Bala minezdi talant qalamynan taqpaq, óleń, mazaqtama, ertegi, ótirik óleń, antonım óleń, jum­baq, oıyn óleń, sanamaq, uıqasyn tap, taǵy basqa degendeı, alýan formaly janr úlgileri týdy. Mundaı alýandyq janrǵa ǵana tán emes edi. Aqynnyń til, oı baılyǵyn da ańǵartatyn. О́leńdi bala minezine saı qurý, sábımen syrlasý, tanystyrý, sıkldyq óleń jazý – aqynnyń aınymas qasıetine aınalypty. Qurǵaq aqyl aıtýdan ada aqyn ár óleńniń formasyn taýyp, túrlendirip, sábılerdiń sanasyna sińimdi etip bere bilgen.

TAMShY

Shatyrdan tústi domalap,

Tamshy tyrs-tyrs etedi.

Áınekti keıde sabalap,

Esikti dúrsildetedi.

О́TKINShI

О́tkinshi jaýyn tez ótti,

Qaıtadan ketti kún ysyp.

Bógelek jaıyn sóz etti,

Jylqylar basyn shulǵysyp.

Mine, osyndaı jyly sezimge, bala minezge toly jyrlar osylaısha jalǵa­syp kete barady.

Jaqan Smaqov besik jyrynan bastap sábı qulaǵyn úıretip, qaz-qaz bastyryp, jyrmen tusaýyn kestirip, ertegi tyń­datyp, ertegi aıtqyzyp, balany mektepke ertip aparǵan aqyn.

Aqynnyń birqatar óleńin ortaq tabıǵatyna qaraı jınaqtap aıtar bol­saq, «Besik jyry» dep ataýǵa bolar edi. Nege deseńiz, aınala tirshilik syryn aqyn sábıge ana áldıi etip aıtyp beredi. О́leńdi oqyǵanda besik jyrynyń áýez-áýenderi kóńilge birge oralady, óleńdi jaı oqymaı, ándetkiń kelip ketedi. Bala tilin, sábı únin jetik biletin, janymen sezetin ol kez kelgen óleńin qaıtalaýǵa urynarmyn-aý dep qoryqpaı-aq, «áldı-áldı-áldı-aı» dep bastap kete barady.

О́zi bir kezde ýyz dámin alǵan aýyz ádebıeti aqynnyń óleń-jyrlaryn qanattandyrar rýh, nárlendirer bulaq sekildi. Aýyz ádebıetiniń asyl úlgileri aqynnyń óleńiniń formasy, tildik baılyǵy, býyn yrǵaǵyna deıin yqpal etken. Jáne sonyń barshasyn aqyn qaıyrlap, kemerlep qalýdan aman, shy­ǵar­mashylyq turǵydan sheber ıgergen.

 Aýyz ádebıetindegi besik jyry kóńilde saırap tur. Balalarǵa arnap jazyp júrgen aqyndardyń ishinde besik jyrynan aınalyp ótkeni sırek. J.Smaqovta da besik jyry bar. Tipti kishkentaı sábıge arnaǵan birneshe óleńin toptastyryp atap, besik jyryna telýge bolady. Al qaz-qaz bastyrý, táı-táı jyry she?

О́leńdi sábı ýiline, tili shyǵar-shyqpas kezeńindegi byldyrlaǵan únine qurý da – ádebıetke Jaqan ákelgen jańalyq. Ishki uıqasty, yrǵaqty berik qalaıtyn aqyn ár joldyń aıaǵyn sábı únine, sábı tiline, byldyryna aınaldyryp, «Ýilde, bópem, ýilde, ý-ý-ý, Gýilde, bópem, gýilde, gý-gý-gý» dep te óleń jazypty.

J.Smaqov ázilkesh te aqyn. Onyń osyndaı talantyna tánti etetin óleńder­diń bir parasy «Bolmaǵan ba, bolǵan ba?» degen óleńder sıklynda kórinis tapqan. Aqyn bul óleńderinde shyndyqty keri qurady. Olarda qoı qasqyrdy jep qoıady, tyshqan mysyqty ustap alyp, álekke salady, taǵysyn-taǵylar.

Mysyqty tyshqan ustady,

«Shynyńdy aıt» dep qystady.

Bul – talantty aqynnyń balalarǵa shyndyq­ty shym-shymdap, baspalap jetkizýi. Jan-janýarlar álemindegi tabıǵı zańdylyqty birden ashyp tastamaı, shyndyqty tanýdy baldyrǵandar enshisine qaldyrý – sábı sanaǵa sol shyn­dyqty ornyqty etip uıalatýdyń amaly, tásili. «Qaz ben ıt», «Qaımaqbaı», «Shataq», «Keremet tyshqan» sekildi keri formýlaly óleńderi júırik qııal, sheber qııýlasýymen, jeńil ázil, ádemi kúlkisimen kóńilde qalady. Tap osy óleń­derdi balalar poezııasynyń ulttyq klas­sıkalyq úlgisine jatqyzsaq ta artyq emes.

Aýyz ádebıetinen bastaý alyp, balalar ádebıetine kelip qonys tepken júldeli bir janr – jumbaq. J.Smaqov bul janrda da tyndyrymdy, ónimdi jazyp, ónikti mura qaldyrdy.

Aspannan jańbyr tókkende,

Qar sýy muzdy sókkende,

Shatyrdan tamshy taýsylyp,

Esiktiń aldy kepkende –

Aıtyńdarshy, balalar,

Jaz ba, kúz be, kóktem be?!

Ádemi, áserli. Bala uǵymyna laıyq. Bir jaǵynan óleń, bir jaǵynan jumbaq. Tabıǵattyń tamasha bir maýsymdary kóktem men jazdy osylaısha oraıly bere bilgen.

Balalar ádebıeti úshin poema-ertegi keń tynysty janr dep sanalady. J.Sma­qov birneshe ertegi, poemanyń da avtory. Osy barystaǵy «Opaı-to­paı», «Tamshy», «Burshaq týraly er­tegi», «Kim kúshti, kim myqty?», «Uzyn aıaq», «Aıý qalaı adasty?» sekildi shyǵar­malarynyń juldyzy joǵary. Adam eńbegin ardaqtaıtyn, adam parasatynan asqaq myqtylyq joq degen oıdy sábı sanasyna sińire, óte qarapaıym, ári oıly uıalatatyn «Kim kúshti, kim myqty?» – qazaq balalar ádebıetiniń asyl bir úlgisi derlik týyndy.

Aqyn óleńderinen sábı psıhologııa­sy árbir qaltarys-bultarystaryna deıin ańǵarylyp otyrady. Demek J.Smaqov sábı minezine jetik aqyn. Zamandastarynyń eske alýlaryna qa­ra­ǵanda, aqyn qoly qalt etken sát­te­riniń bárin derlik mektepterde, bala­baqshalarda ótkizedi eken. Kishkentaı dostarymen syrlasady eken. О́leń, taq­paq jattatqyzyp, óleńin bóbektiń oqý, aıtý mánerine saı qaıta jóndeýden jalyqpaıdy eken. Bular balalar aqy­ny­na aýadaı qajet qasıetter bolsa kerek. Osylaısha, kóńili qalaǵan isine jan-tánimen berilý, kishkene búl­dir­shin bóbekterdi úlken júrekpen súıý onyń shyǵarmashylyǵynda aıqyn iz qaldyrdy. Sonyń bir aıǵaǵy – bala­baqsha balalaryna arnap, «Qarap al da, sanap al», «Poezd» sekildi oıyn óleńder jazdy.

Aqyn ǵumyryna tereń oı jiberip, úńilip qarasaq, onyń bar ómirin balǵyn bóbekter baqytyn jyrlaǵanyn kórer edik. J.Smaqovtyń shyǵarmashylyq murasy jóninde áńgimelegende onyń ýnıversıtettiń besinshi kýrsynda oqı júrip, «Qazaqstan pıoneri» gazetinde eńbek jolyn bastap, qalam ushtaǵanyn, qazaq teledıdary alǵash uıymdasqanda balalar men jastar redaksııasynyń aǵa redaktory bolyp toǵyz jyl qyz­met atqarǵanyn aıta ketken oryndy. О́ıtkeni osynaý jyldary búgin tamsana áńgimelep otyrǵan jyly shýaq­ty jyrlardy ómirge ákelýmen qatar, J.Smaqov jýrnalıst retinde de keńinen tanyldy. Sol ýaqyt ishinde balǵyn bóbekter jaıynda neler qyzyq telehabarlar jasaýmen boldy. Qusbegi jónindegi telefılmi Búkilodaqtyq teledıdardan san márte berildi. Demek ol óziniń jýrnalıstik taǵdyryn da balǵyn bóbekter ómirimen ushtastyra, sabaqtastyra bildi.

Aqyn tirliginde balalarǵa arnalǵan kóptegen sýretti kitapshalar shyǵaryp úlgergen. Olardyń qatarynda: «Aq taýyq», «Baq-baq», «Qaraqat», «Tamshy», «Meniń bópem», t.b. kitapshalardy aıtýǵa bolady. Naǵyz balalar aqyny ekendigin tanytqan «Jańǵyryq» atty tańdamaly óleńder jınaǵy boldy. Al «Talapaı» atty kitaby kezinde qazaq balalar ádebıetiniń tamasha jańalyǵy retinde qabyldandy. J.Smaqov sondaı-aq balalarǵa arnalǵan kóptegen án má­tin­deriniń avtory. Ol osy salada ba­la­­lar operasy jazylmaı keledi dep zaman­das sazgerlerdi jańa mindetterge tartqandaı eken. Úlgermepti. Al onyń «Belqaraǵan» áni qazaq radıosynan áli kúnge aıtylyp keledi.

Aqynnyń sanaly áreketteriniń qaı-qaısysynan da balalar dep, bola­shaq dep lúpildep soqqan aqyn júrek­tiń bulqynysyn tanýǵa bolady. Qa­zaq balalar ádebıetiniń kórnekti ókil­de­ri­niń biri Jaqan Smaqov jaıyn­da syr shertetin bul áńgimege arqaý 1987 jy­ly Almatydaǵy «Jalyn» baspasynan az ǵana taralymmen shyqqan «Qa­zaq sovet balalar jazýshylary» degen kitaptan, qalamgerlik ómirbaıan jına­ǵynan alyndy. Materıal aqynnyń shy­ǵarmashylyq jolynan az da bolsa oqyr­manǵa maǵlumat beredi dep senemiz.

Jaqan aqyn óziniń týǵan halqymen qatar, týǵan aýylyn da erekshe súıip ótken eken. Ol óz aýyly, onyń bolashaǵy týraly árdaıym aýzynan tastamaı aıtyp otyratyn bolǵan. Bir áńgimesinde ol: «Elýge kelgennen keıin elge baryp, Qaraaǵashta úı salyp, biryńǵaı shyǵarmashylyqpen aınalysamyn, bir­jolata shyǵarma jazýǵa otyramyn», dep alys arman-maqsatyn aıtqan eken. Biraq meıirimsiz ajal, sum jalǵan onyń bul tamasha qııaldy armanyn oryndatpaı ketti. Alaıda onyń oqyrmandary men ádebıet súıer qaýym, sonyń ishin­de jerlesteri men dos-jarandary ózderiniń aqyn uldaryn esterinen shy­ǵar­maı qasterlep, týǵan, ósken ólkesi Jańaarqanyń, bir kezderi ózi arman etken Qaraaǵashtyń qoınaýynda 1992 jyly 60 jyldyǵyn laıyqty atap ótti.

2010 jyly almatylyq ǵalym B.Te­mir­­baeva J.Smaqovtyń shyǵarma­shyly­ǵynan kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyqty. 2014 jyly jaryq kórgen «Saryarqa kitaphanasy» serııasyna shyǵarmalary 2 tom bolyp endi.

Bir ókinishti jaıt – týǵan aýylyn­daǵy orta mektepke aqyn esimin berý jónindegi másele kópten beri kóterilse de, áli kúnge aýyzeki áńgime kúıinde qalyp keledi. Eger bul maqsat iske asyp jatsa aıaýly aqynǵa, ardaqty azamatqa degen halyqtyq qurmettiń bir kórinisi bolar edi.

Jomart OSPAN,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi