Yqpaldastyq – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdyń basty kilti

Álemdik ekonomıkadaǵy búgingi ózgerister men jahandyq úderister, áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdiń kúrdelene túsýi, memleketterdiń taza ekonomıkalyq turǵydan bir-birimen baılanystary men ózara qatynastaryn odan ári tereńdetýdi talap etip otyr. Osy oraıda, álemdegi ár eldiń ekonomıkasy belgili bir deńgeıde bir-birine táýeldi dese de bolady. Endeshe, búgingi tańda kez kelgen memleket úshin ekonomıkalyq turǵydan tıimdi qarym-qatynastardy úılestirý men nyǵaıtý – sol memlekettiń kórkeıýiniń basty bir kilti. Bul jóninde elimizde Elbasynyń bastamasymen naqty qadamdar jasalýda. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Raýshan ǴABDÝALIEVAMEN áńgimemiz osyndaı baǵytta órbidi. – Raýshan Smadınqyzy, Qazaqstan, Reseı jáne Bela­rýs memleketteri arasynda Keden odaǵy jáne Bir­tutas ekonomıkalyq keńis­tik qurylǵan. Ekonomıst-ǵalym retinde siz osy jóninde ne aıtasyz? – O bas­ta Keden odaǵyn qurýdaǵy túpki maqsat biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrýǵa ákelip tireıtin taza ekonomıkalyq joba. Taǵy da qaıtalap aıtqanda, Keden odaǵy taza ekonomıkalyq bloktyń paı­da bolýyna ári iske asýyna jetki­zetin jarqyn joba. Onyń basty muraty Keden odaǵyna múshe elder arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardy tereńdetý, osy turǵyda halyq múd­deleri men muń-muqtajdaryna baı­lanysty suranystardy birtin­dep sheship otyrý. Biz búginde Birtutas  ekonomıkalyq keńistik qura aldyq. Alaıda ol bir orynda turyp qalmaýy, ylǵı da alǵa qaraı damyp, nyǵaıyp otyrýy qajet. Mundaǵy úzdiksiz damý men tereńdeý joly túpteı kelgende – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa baǵyttalǵan. Keden odaǵy qyzmetiniń bas­ty baǵytynyń biri – oǵan múshe bolyp kirmeıtin elderden taýar tasymaldaý qatynastary kezinde syrtqy shekarada kelisim jasaý bolyp tabylady. Jalpy alǵanda, Keden odaǵy men Bir­tutas ekonomıkalyq keńistik uǵym­dary bir-birimen maǵynalas ári tórkindes. Maqsat – osy ke­ńis­tikke kiretin elder ekonomı­ka­syn turaqty damytý jáne tur­ǵyndardyń ómir súrý deńgeıin kóterýge jaǵdaı týǵyzý. Keden odaǵy men Birtutas ekono­mıkalyq keńistikke qatysa­tyn elderdiń árqaısysy básekege qabi­lettilikti udaıy kóterip oty­rýǵa múddeli. Sonda ǵana olar­dyń ekonomıkasy turaqty damý jolyna túse alady. Álemdik naryqtaǵy ıntegrasııanyń bas­ty kórinisterin de osy aradan taba alamyz. Qysqasy, Qa­zaq­stan, Reseı jáne Belarýs ón­dirisshileriniń neǵurlym tyǵyz toptasqan kooperasııalary bir­tutas kóliktik, energetıkalyq jáne aqparattyq júıe quryp, ony tereńdetýge barynsha qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Keden odaǵy qurylǵan kezden bergi ýaqyttaǵy keıbir dáıe­kter men derekterge úńilsek, munda ekonomıkalyq ósimniń turaqty qarqyny saqtalyp kele jatqanyna kóz jetkizemiz. Atap aıtqanda, 2012 jyly Keden odaǵy­na múshe elderdiń jalpy jıyntyq ónimi 3,5 paıyzdy, osy elder arasyndaǵy ózara saýdanyń ósimi 8,7 paıyzdy, al syrtqy saýda ósimi 3,2 paıyzdy quraǵan. – Siz ekonomıst-ǵalym re­tin­de Qazaqstan ekonomıkasy Keden odaǵyna múshe bolýdan ne utty dep sanaısyz? – Esińizde bar shyǵar, Keden odaǵy qurylǵanǵa deıin taýar­lardy resimdeý úderisi óte kóp ýaqyt alatyn. Tekke ketken esil ýaqytpen qosa, bul jaǵdaı moraldyq-psıhologııalyq tur­ǵydan da biraz qıynshylyqtar tý­ǵyzdy. Mine, osy resimdeý úde­risi ájeptáýir qysqartyldy. Ekinshiden, tranzıtti saýda opera­sııalarynyń áleýetti ósimi qamtamasyz etildi. Sondaı-aq, Keden odaǵy Qazaqstannyń kólik-logıstıkalyq naryǵynyń jedel damýyna qolaıly áser etti. Taǵy bir utymdy jaǵy, aı­ta­lyq, qazaqstandyq taýarlardy Reseı nemese Belarýs memleketteri arqyly jetkizý men tasymaldaý tranzıti men ýaqyty qysqartyldy. Besinshiden, Keden tarıfynyń ósimi bıýdjetke túsetin túsimderdiń ájeptáýir ósýine oń áser etti. Altynshydan, Qazaqstan aýmaǵynda birlesken kásiporyndar qurý arqyly ınvestısııalar kólemin buryn bolmaǵan deńgeıde arttyrýǵa qol jetkizildi. Jetinshiden, shekaralas aımaqtar Keden odaǵy  jaǵdaıynda qosymsha ınves­tısııalar tartý múmkindigine ıe boldy. Osylaısha, utymdy tustarymyzdy odan ári jalǵas­tyra berýge bolady. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııa jónindegi dekla­rasııaǵa sáıkes, aldaǵy 2015 jyldyń 1 qańtarynda taraptar halyqaralyq kelisim­derdi kodıfıkasııalaýdy aıaq­tamaq. Dál osy negizde el­der ıntegrasııasynyń eń joǵa­ry deńgeıi – Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaq qurylýy tıis. Endigi jerde osy máselege qatys­ty oı-pikirińizdi bilgimiz keledi. – О́te oryndy saýal. Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń (EEO) qurylýy ári onyń kút­kendegideı nátıje berýi búgin­gi Birtutas ekonomıkalyq keńis­tiktiń qazirgi jáne keıingi aıaq alysyna tikeleı baılanysty. Iаǵnı EEO qurylǵan kezge deıin Birtutas ekonomıkalyq keńistikke kiretin elderde teńdestirilgen makroekonomıkalyq jáne bıýd­jettik saıasatqa qol jetkizi­lýi qajet. Sonymen birge, osy ara­lyq­ta eńbek, qarjy jáne taýarlar men qyzmetter nary­ǵyn qurylymdyq turǵydan refor­malaýǵa basa kóńil bólingeni jón. Buǵan qosa, energetıka, kólik jáne telekommýnıkasııa salalarynda eýrazııalyq jelini qurý oıdaǵydaı júrgiziletin bolsa, ortaq maqsattyń kókjıegi neǵur­lym jaqyndaı túsedi. Túıip aıtqanda, bul ómir súrý­diń joǵary standarttaryn qa­lyp­tastyrýdy kózdeıtin ınte­grasııanyń neǵurlym joǵary deńgeıi. Osyndaı ekonomıkalyq odaqqa qatysýshy memleketter valıýtalyq odaqty qalyp­tastyrýǵa negiz bola alatyn birtutas valıýtalyq-qarjylyq qadamdar qurýǵa barýy da múmkin. – Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistikke múshe elderge Qazaqstan ne usyna alady? – Taza básekelestik turǵydan alǵanda syrtqy naryqta qazaq­s­tandyq bıznestiń artyq­shylyǵy – shıkizat salalary ónimderi. Keıingi kezde onyń eksporttyq úlesi aıtarlyqtaı ósip keledi. Qazaqstannyń eksporttyq bas­ty basymdyqtary – mıneraldy ónimder, metaldar men buıymdar, janýarlardan alynatyn jáne ósimdik tektes ónimder. Sondaı-aq, daıyn azyq-túlik ónimderi. Alaıda bul elimiz úshin aıta qalarlyqtaı úlken jetistikter dep aıtý qıyn. Sondyqtan da aldaǵy kezde otan­dyq ónimderdi Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńis­tikke múshe elder naryǵyna kóbirek shyǵarý úshin ınnovasııanyń kómegine den qoıýǵa týra keledi. Bul arada úlken jaýapkershilik eldegi orta jáne shaǵyn bıznes ókilderine júkteledi. Kóp jaǵdaılarda óndiris pen ınnovasııany damytýǵa salynǵan qarjy ózge memleketterden taýarlardy qaıta eksporttaýmen aınalysatyndarǵa qaraǵanda, áldeqaıda tıimdi. Álbette, kimniń básekege qabi­let­tiligi neǵurlym joǵary, sol naryqtyq qarym-qatynastarda óz ústemdigin júrgize alady. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń otandyq bıznestiń básekege tótep bere bilýin udaıy aıtyp júrgeni de sondyqtan. Sondaı-aq, bul – Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikte tabysqa jetýimizdiń basty bir faktory. – Qazaqstan búginde halyq­aralyq úderisterdiń teń quqy­ly qatysýshysy retinde tek Keden odaǵy men Birtutas eko­nomıkalyq keńistikke múshe eldermen ǵana emes, sonymen birge, Qytaı, Azııa jáne Ortalyq Azııa elderimen, sondaı-aq AQSh, Eýropa odaǵymen teń áriptestikti jáne ózara tyǵyz baılanystardy nyǵaıtý saıa­satyn júrgizip keledi. Osy turǵyda ne aıtar edińiz? – Qytaıǵa qatysty saıasat Qazaqstannyń azııalyq baǵyttaǵy syrtqy saıasatynyń basym baǵyty bolyp tabylady. Biz oǵan tómendegideı máseleler boıynsha múddelimiz ǵoı dep oılaımyn.   Birinshiden, Qytaı óziniń aýmaqtyq ornalasýy men ekonomıkalyq áleýeti, adam resýrstary men saıası yqpaly joǵary memleket. Ekinshiden, Qazaqstan men Qytaı arasynda ortaq shekara bar. Úshinshiden, Qytaı óz kezeginde Qazaqstan úshin aldaǵy júzjyldyqta osy zamanǵy álemniń ekonomıkalyq-tehnologııalyq damýynda jetekshi orynǵa ıe bolatyn Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyna enýine qaqpa bolyp tabylady. Sondaı-aq, sońǵy jyldary Qytaıdyń Qazaqstanǵa ekonomıkalyq múddelilik deńgeıi de eleýli túrde ósip kele jatqanyn atap kórsetýge bolady. Bul múddelilik eń aldymen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý turǵysynan týyndaıdy. Sońǵy jyldardaǵy Qytaı ekonomıkasynyń kúrt ósimi qýat kózderine degen suranystyń artýyna alyp keldi. Osy turǵydan qarastyrǵanda bul elde munaı jáne munaı ónimderi ımportynyń kólemi tez ósip keledi. Jekeleı alǵanda, Qytaıdyń batys aýdandary kórshiles Qazaqstan aýmaǵynan ózara tıimdi jaǵdaıda ımporttaýǵa bolatyn energııa tasymaldaýshylardyń jańa kózderine muqtaj. Batys elderiniń naryǵyna óz taýarlaryn jetkizý úshin de Qytaı Qazaqstannyń kóliktik-kommýnıkasııalyq áre­ke­tin paıdalanýǵa muqtaj. – Qazaqstannyń iri strate­gııa­lyq áriptesteri Eýroodaq pen AQSh ekeni belgili... – Oıyńyzdy túsindim. Durys aıtasyz. Qazaqstannyń syrtqy saýda kóleminiń 49 paıyzǵa jýyǵy Eýropa úlesine tıedi. Elimizge sheteldik ınves­tısııalardyń 60 paıyzǵa jýyǵy tikeleı eýropalyq kompanııalardan quıylady. Eýroodaq pen Qazaqstan arasyn­daǵy árip­testiktiń basym baǵyty – ener­getıka. Sonymen birge, Kas­pııaralyq marshrýtty júzege asyrý men ekonomıkalyq  turaq­tylyqty qamtamasyz etý máse­lesi de eki jaqqa tıimdi. Al AQSh jóninde aıtar bolsaq, bul – jahandyq saıası jáne ekono­mıkalyq úderisterdiń damýyna eleýli túrde yqpal ete alatyn álemdik iri derjava. Eń bastysy, amerıkalyq ekonomıka álemdegi básekege qabi­let­ti basty ekonomıkanyń biri. Álemniń jaqsy damyǵan otyz eliniń qataryna kirý strategııasyn ustanyp otyrǵan Qazaqstan úshin AQSh-tyń ekonomıkalyq damý tájirıbesi qundy bolyp sanalady. AQSh Qazaqstan táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan bas­tap, onyń ekonomıkasyna ınvestısııa quıa bastady. Bul iri memleketke osy qadamy úshin de árkez qurmetpen qaraı alamyz. Osy yńǵaımen áńgimemizdi odan ári jalǵar bolsaq, qazirgi kezde de AQSh memleketimizdiń iri sheteldik ınvestory bolyp tabylady. Áńgimelesken Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy.