«Qazfosfattyń» ónimi álemniń otyzǵa jýyq eline eksporttalady

Elbasynyń: «Taraz qalasy – elimizdegi hımııa ónerkásibiniń otany. Qarataý óńirindegi fosfor rýdasynyń búgingi naqtylanǵan kólemi 5-6 mıllıard tonna bolsa, al jalpy jobasy 15 mıllıardty quraıdy. Iаǵnı, álemdegi 4-orynda turmyz. Keńes Odaǵy kezinde fosfordyń úshten birin shyǵara­tynbyz. Sonyń bári toqtap qalǵan. Sondyqtan barlyǵymyz jabylyp, Úkimet bolyp qarjy tartyp, halyq bolyp, búkil ońtústik óńiriniń jaǵdaıyn túzeý, elimizge kóp paıda keltirý jaǵyn oılastyrý kerek», degen sózin jambyldyq hımııashylar áli umytqan joq. Búgingi tańda “Qa­ra­taý” men “Sholaqtaý” taý-ken óń­deý keshenderin, “Mıneraldyq ty­ńaıt­qyshtar” fılıaly men “Jańa Jambyl fosfor zaýyty” sekildi nysandardyń basyn biriktirip otyrǵan «Qazfosfat» JShS óńir ekonomıkasyn órge súıregen qýatty lokomotıv dese de bolǵandaı. Burynǵydaı emes, ol qa­zir fosfor kenin óndirýden bastap, ony óńdeý men daıyn ónim shyǵarý, hımııa kásiporyndary úshin osy ónimderdi satý ju­mystarymen de shuǵyldanady.Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy qıyn-qystaý kezeńde zaýyt jylyna bar bolǵany 5-6 myń tonna fosfor óndirse, qazir jylyna 100 myń tonnadan astam sary fosfor shıkizatyn eks­portqa shyǵaryp otyr. Zaýytta fosforıtterdi sýs­penzııalyq-flotasııalyq ba­ıy­tý fabrıkasyn salý já­ne jańǵyrtý jáne kúkirt qyshqyly sehyn salý boıynsha jobalar júzege asty. Bul hımııa salasyndaǵy koks, kalsılengen soda, kúkirt qyshqyly sııaqty quramdastar tapshylyǵy máselesin sheshýge jáne hımııa óndirisi kólemderin arttyrýǵa múmkindik berdi. Eýropadaǵy iri áriptesteriniń biri, cheh eliniń «Fosfa» a.s.» at­ty kompanııasymen birlesip, gek­sametafosfat natrııi men taǵamdyq fosfat óndiretin sehty iske qosty. Bul kásiporynnyń jalpy quny 500 mıllıon teńge boldy. Geksametafosfat óniminiń Eýropadaǵy qoldanylý aıasy óte keń. Ol sýdy hımııalyq óńdeýden bastap taǵam ónerkásibinde, quramajemdi daıyndaýda, toqyma ónerkásibinde, boıaý óndirisinde, keramıkalyq ónerkásipte, taza­laǵysh quraldaryn óndiretin kásiporyndarda keńinen qolda­ny­lady. Demek, zaýyt sary fosfor óndirýmen ǵana emes, sonymen birge, jańa ónimderdi Eýropa men TDM elderine ótkere bastady. Sonyń nátıjesinde búginde kompanııanyń ónimi álemniń 30-ǵa jýyq memleketine jóneltilýde. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, «Qazfosfat» JShS qolǵa alǵan bolashaǵy mol jobanyń biri – ónimdiligi jylyna 600 myń tonnalyq jańa kúkirt qyshqyly óndirisin salý. Bul zaýytqa óndiri­letin tyńaıtqyshtardyń ózindik qunyn qadaǵalap otyrý­ǵa, rynokta qalyptasqan básekelestik pozısııasyn nyǵaıtýǵa múm­kindik beredi. Sonymen bir­ge, sońǵy jyldar ishinde kom­panııa óndiriske mynandaı ınvestısııalyq jobalardy engizdi. Atap aıtsaq, olar: №№ 5 jáne 6 peshterde pesh gazyn kádege jaratý júıesi (PGKJJ); taǵamdyq ortofosfor qyshqylyn shyǵaratyn óndiris; túıirshiktelgen natrıı úshpolıfosfatyn shyǵaratyn óndiris; chehtyń «Fosfa» a.s.» kompanııasymen birlesip, natrıı geksametafosfatyn shyǵaratyn óndiris; fosfor shlamyn kádege asyrý; sary fosfordy zııandy organıkalyq qospalardan tazartý sııaqty bolyp jalǵasa beredi. Al bul jobalardyń engizilýi: fosfor óndirisi qaldyqtaryn molyraq paıdalanýǵa; qala men oblystyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa; qýat res­ýrstaryn únemdeýdi qamtamasyz etýge; daıar ónimniń ózindik qunyn túsirýge; jańa jumys oryndaryn ashýǵa; ónimdi joǵarǵy qosymsha qunmen shyǵarýǵa; shyǵarylatyn ónimniń ózindik qunyn túsirýge jáne shyǵarylatyn ónim assor­tımenti men ótkerý rynogynyń aıasyn keńeıtýge múmkindik berdi. Ol, taǵy da qaıtalap aıtamyz, Reseıden bastap álemniń 30-ǵa jýyq memleketimen ekonomıkalyq baılanys ornatý­ǵa qol jetkizip otyr. Kompanııada óndiristi jetil­dirý men qaıta qurýdyń 2020 jylǵa deıingi keshendi jospary bekitilgen. Tek 2010-2013 jyldar aralyǵynda óndiriske 18,7 mıllıard teńge ınvestısııa quıylǵan. Qazir kelesi ınves­tısııalyq jobalardy júzege asyrý jumystary júrgizilýde. Olardyń keıbirin atap aıtsaq: natrıı úshpolıfosfatyn óndiretin № 8 sehta PGKJJ-y men № 7 jáne № 8 peshterdiń PGKJJ-yn salý jumystary bastalyp ketti. Bul tabıǵı gazdy únemdi paıdalanýǵa jáne óńir­diń ekologııalyq ahýalyn jaq­sartýǵa múmkindik beredi. Ammofos sehynyń EFQ-1 bólim­shesin qaıta qurýdan ótkizý­diń 1-kezeńiniń jumystary da bastalǵan. «NIÝIF» AAQ-pen EFQ-1 bólimshesin jyldyq ónimdiligi 220 myń tonna R2O5 bolarlyq etip qaıta quryp, jetildirýge kelisimshart jasalǵan. Bul osy bólimshe shyǵaratyn ónimdik qyshqyldan jylyna 500 myń tonna ammofos óndirýge múmkindik beredi. EFQ-2 bólimshesin, ekstraktordyń eki qorabyn, eki taspaly súzgini qaıta qurýdan ótkizý qolǵa alynypty. Bul ammofos óndirýdi 1 mıllıon tonnaǵa deıin ósirýge múmkindik beredi, deıdi mamandar. Zaýytta nárliligi joǵary fosfattar (túıirshiktelgen TKF) shyǵarý úshin azyqtyq fosfattar óndirisi qaıta qurýdan ótkizile bas­taýy da qýantady. Bul joba óz kezeginde azyqtyq fosfattardy satý kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik bermek. Pesh gazynan etanol alatyn óndiris te salynbaq. Bul joba qosymsha quny joǵary ónim óndirýge jáne óńir ekologııasyn jaqsartýǵa múmkindik beretini anyq. Bul úshin mamandar Qytaı jáne Jańa Zelandııamen kelissóz júrgizgen. Synaq Qytaı elinde ótpek. Sonymen birge, SHZ fılıalynda NPK tyńaıtqyshtaryn shyǵaratyn óndiris salyný josparlanýda. «Arvi fertis» fırmasymen birlesken kásiporyn qurýdyń nıettik hattamasyna da qol qoıylǵan. Ǵımarattar men qural-jabdyqtardy tehnıkalyq aýdıtten ótkizý aıaqtalypty. Úshhlorly fosfor óndirisi jobasymen «Lanksess» kompanııasy aınalysýda eken. Bul el kóleminde oryn alyp otyrǵan úshhlorly fosforǵa degen zárýlik máselesin sheshýge, óndiristi dıfferensııalaýǵa, jańa ónim túrlerin shyǵarýǵa, fosfory bar ónim assortımentterin ósirip, kóbeıtýge jol ashady. Beskúkirtti fosfor óndirisi de jobalanyp otyr. Onymen «CL» kompanııasy aınalysa bastaǵan. Bul ótkerý rynogyn keńeıtip, shyǵarylatyn ónim assortımentin kóbeıtýge, eldegi ımporttyq oryndy ósire túsýge múmkindik týdyrady. Fosfor óndirisi qaldyqtaryn qaıta óńdeý arqyly NPK, NPSK tyńaıtqyshtaryn shyǵaratyn óndiris te qolǵa alynbaqshy. Fosfor óndirisi qaldyqtaryn (kottreldi-súttikti) qaıta óńdeý arqyly azotty-fosforly-kalıı tyńaıtqyshtaryn (NPK) óndiretin jobanyń ónerkásip qaýipsizdigi jónindegi saraptaý baǵasy alynǵan. Ken baıytý fabrıkasy da salynbaq. «Kókjon» kenishi­niń karbonat ispetti fosfor ken­derin baıytýdyń prın­sıp­tik tehnologııalyq nobaıy beki­til­di. Bekitilgen nobaı bo­ıyn­­sha flotasııalyq baıytý fabrıkasynyń 1-kezektegi qu­rylysyn salýǵa sheshim qabyl­danypty. Qarataý fosfor ken­derin baıytýdyń da TEN-i jasalypty. «Aq» qyshqyl óndiretin (tazartylǵan EFQ) zamanaýı ónd­i­ris te qolǵa alynbaqshy. Ta­raz qalasyndaǵy «Mıneraldy ty­ńaıtqyshtar» fılıalynda ónimdiligi jylyna 120 myń tonna R2O5 bolarlyq «Aq» qyshqyl shyǵaratyn óndiris salý jóninde «CL» kompanııasymen kelissózder júrgizilgen. Mine, zaýyttaǵy osyndaı úlken jobalar «Qazfosfattyń» adymyn ashyp, ónimderin aldaǵy ýaqytta ózge elderge, ıaǵnı álemniń 30-ǵa jýyq memleketine eksporttaýǵa keń múmkindik týǵyzyp otyr. Kósemáli SÁTTIBAIULY, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.