Qazirgi kúni kúlli álemde birigý úderisteri júrip jatyr. Álemdegi alyp elder bolsyn, shaǵyn elder bolsyn nemese damyǵan elder men damýshy elder bolsyn ekonomıkalyq odaqtarǵa ıntegrasııalaný ústinde. Sebebi, kóptegen halyqtar ekonomıkalyq turǵydan túrli odaqtarǵa birigýdi jalpyadamzattyq jahandanýǵa qolaıly túrde kirigýdiń úlken joly dep esepteıdi.
Bul rette myna el myqty el, myna el álsiz el, bul ekeýi birikkende birin-biri jep qoıady, ıaǵnı álsizdi myqty alyp jeıdi degen saryýaıymshyldyqqa salyný joq. Saryýaıymshyldyqqa salyný degenimiz – ýaqyt jaǵynan utylý degen sóz. Ǵylymı tehnıkalyq progress barynsha jedel damyp, tehnologııalyq úderister etek alyp otyrǵan qazirgi kezeńde árbir aı, árbir kúnniń ózi altynǵa aınalyp barady. Ýaqytyn tıimdi paıdalanǵan el utady, ýaqytyn tıimdi paıdalana almaǵan el utylyp, quldyraýdyń quryǵyna iligedi. Bul – búgingi zamannyń basty shyndyqtarynyń biri.
Osy rette, ýaqyt jaǵynan utylǵan elderde daý men janjaldyń kóp bolatyndyǵyn, osynyń ózi eldi etekten tartyp, búlinýshilik pen bólinýshilikke alyp keletindigin kórip otyrmyz. Demek, beıbit kúnniń ár sátin qadirleı bilgen, qadirlep qana qoımaı, ony utymdy isterge paıdalana bilgen abzal.
Osydan jıyrma jyldan astam ýaqyt buryn AQSh, Kanada, Meksıka elderi birigip, Soltústikamerıkalyq saýda uıymyn qurǵan bolatyn. Sol tusta bul uıymǵa meksıkalyqtardyń biraz bóligi qarsy bolǵan syńaıly. Meksıka óziniń áleýmettik-ekonomıkalyq damý turǵysynan eki kórshisi AQSh pen Kanadaǵa qaraǵanda kóp álsiz. Onyń ústine mıneraldy resýrstarǵa da sonshama baı emes. Meksıkadaǵy oppozısııalyq uıymdar osy jaǵdaıdy eskere kele, AQSh jáne Kanadamen ekonomıkalyq odaqqa birigýden Meksıka kóp utylady, damyǵan eki eldiń jemine aınalady dep tapqan. Osyny syltaý etip, úkimetke qarsy úlken saıası kúshterdi toptastyrǵan. О́z úkimetterin ózderi álsiretken. Osy jaǵdaıdyń ózi Meksıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna soqqy bolyp tıgenimen, mine, jıyrma jyldan asyp barady Meksıka úkimeti men halqy Soltústikamerıkalyq saýda uıymynan shyǵýdy múldem qalamaıdy. Sebebi, túsinikti. Integrasııalyq odaqqa birigý túptiń túbin qýyp kelgende Meksıka ekonomıkasy men halqy úshin óte paıdaly bolyp otyr. Osy odaq ómirge kelgennen keıin AQSh-tyń «Djeneral Motors», «Ford» sekildi iri mashına jasaý kompanııalary, djınsy kıimderin shyǵaratyn fırmalary Meksıka jerine baryp ózderiniń fılıaldaryn ashqan bolatyn. Sóıtip, bul elde jańa jumys oryndary paıda boldy. Ekinshiden, saýda uıymynyń qurylýy nátıjesinde kóptegen meksıkalyqtar úshin AQSh esigi aıqara ashyldy da, olar osy elge kóship baryp, jumys isteý múmkindigine ıe bolyp otyr. Saýda uıymynyń qurylýyna baılanysty artta qalǵan Meksıka ekonomıkasy alǵa basty.
Mine, osy jaǵdaıdyń ózi qandaı el bolsa da ekonomıkalyq odaqqa birigýden paıda taba alatyndyǵyn dáleldeıdi.
Sol sekildi bizdiń Qazaqstan Reseı, Belarýspen birge Keden odaǵyna birikkende, bizdiń qoǵamymyzda da biz endi óz táýelsizdigimizden aıyrylyp qalamyz degen saryýaıymshyldyq etek alǵan bolatyn. Shyndyǵyna kelgende, aıyrylǵan dáneńemiz de joq. О́ıtkeni, bizdiń quryp otyrǵanymyz saıası odaq emes, bar bolǵany ekonomıkalyq odaq. Árıne, kez kelgen el kez kelgen odaqqa birikken kezde birdeńeden utqanymen, birdeńeden utylatyndyǵy túsinikti. О́ıtkeni, eshnárse 100 paıyz tıimdi bolyp shyqpaıdy. Bul jerdegi basty másele – strategııalyq maqsatqa qol jetkizý. Qazaqstannyń strategııalyq maqsaty – óz jeriniń, halqynyń áleýetin ashý arqyly gúldengen, ómirdiń synyna, ıaǵnı básekelestikke qabiletti qoǵam qurý bolyp tabylady. Máselen, Qazaqstanda 170 mıllıon gektardan astam aýylsharýashylyq jerler bar. Bul jerdiń beretin paıdasy óz aldyna, osy jerde óndirilgen ónimder bizdegi 17 mıllıon halyqty ǵana emes, 170 mıllıon adamdy asyraýǵa erkin jeter edi. Biraq osynshama ónimdi ósirgende biz ony qaıda satamyz? Mine, másele osynda. Keden odaǵynyń qurylýynyń ózi bizge artyq ónimderdi ótkizý múmkindigin beredi. Onyń ústine biz osy uıym aıasynda ózimizdiń básekelestik qabiletimizdi tekserip, ony odan ári damytýǵa múmkindik alatyn bolamyz.
Jalpy, qazaq tarıhyna kóz salsaq, osy tarıhtyń ón boıy asa úlken tolǵaqty eki máseleden turyp kelgendigine kóz jetkizýge bolady. Olar – bóliný tarıhy men birigý tarıhy. Qazaq halqynyń ózimen irgeles otyrǵan basqa halyqtardan artta qalýshylyǵyna, joıylyp kete jazdaǵandyǵyna, sondaı-aq keıbir sátte qaıtadan el bolyp boı tikteýine osy úlken eki faktor sebep bolǵan. Osy úlken eki faktor arqyly bizdiń halqymyz «myń ólip, myń tirilgen». Bizdiń tarıhymyzda gúldengen ómir jaıly kóp aıtylmaıdy. Biz óz tarıhymyzdan ózimiz ómir súrip otyrǵan ólkede bolǵan kóptegen soǵystar jaıly, rý bolyp renjisip, qyrqysý jaıyn kóp bilemiz. Al saltanatty turmys qurǵan sátin múldem bilmeımiz dese de bolady. Tek qaharly Qasym hannyń tusynda qazaq halqy iri kóshpeli derjava qurǵandyǵy, 1 mıllıonǵa tarta ásker jınaqtap, aınalasyna aıbar shekkendigi týraly aıtylady. Biraq sodan keıingi bólinýshilik saldarynan bul derjava ydyrap baryp, Haqnazardyń tusynda qaıtadan etek jınap, el bolǵandyǵy týraly derekter bar.
Tarıh bizge ótkennen syr shertý úshin ǵana emes, onyń ashy shyndyǵynan oı túıip, sabaq alý úshin qajet. Endeshe, sol tarıhqa ózimiz qozǵap otyrǵan máselege qatysty taǵy bir úńilip kóreıikshi.
Tarıhta qazirgi Qazaqstan jerin ejelgi adamzat balasy osydan 1 mıllıondaı jyl buryn meken ete bastaǵandyǵy týraly aıtylady. Sóıtip, bizdiń jerimizde birte-birte taıpalyq odaqtar qalyptasa bastaǵan. Sol taıpalyq odaqtar birikken kezde Saqtar, Úısinder, Qańlylar, Ǵundar sekildi irgeli halyq ataýlary paıda bolyp, olar óz sońdarynan óshpesteı órkenıet jetistikterin qaldyryp otyrǵan. Iаǵnı birigýdiń saltanatty sátteri men bólinýdiń qasiretti zardaptary sol kezden-aq baıqalǵan. Sodan keıin bizdiń jerimizde kóptegen taıpalyq odaqtardyń basyn qosqan Túrki qaǵanaty paıda boldy. Ol gúldengen memleket deńgeıine deıin kóterilip, Vavılon, Parsy, Qytaı elderimen saýda qarym-qatynasyn jasady. Álemniń alyp bóliginde óz ústemdigin ornatty. Biraq, osy birtutas qaǵanat endi Batys túrki jáne Shyǵys túrki qaǵanattaryna bólingen tusta bar pále bastaldy. Birte-birte burynǵy alyp memlekettiń ornyna bóline-bóline kele birneshe taıpalyq elder qaldy. Túrgesh, Qarluq, Qımaq, Qarahan, Qaraqytaı handyqtary paıda boldy. Bul birlestikter odan ári usaqtalyp, ózara qyrqys ulǵaıǵan tusta tarıh sahnasyna Shyńǵys han kóterildi. Ol kereılerdiń, naımandardyń, jalaıyrlardyń, merkitterdiń, basqa da rý-taıpalardyń basyn kúshpen qosyp, tek Ortalyq Azııany ǵana emes, Qytaı, Reseı sekildi alyp elderdi ózine baǵyndyrdy. Onyń balasy Joshy han basqarǵan bizdiń jerimizdegi úlken ulys nátıjesinde Altyn Orda memlekettigi paıda bolyp, sol tusta birigý nátıjesinen týyndaǵan saltanatty sátterdi bastan keshirippiz. Bul tusta alyp óńir halqy rýlar men taıpalarǵa ydyramaı, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, aınalasyndaǵy úlken-kishi elderdiń barlyǵyna óz yqpalyn júrgizip turdy. Amal ne, munan keıingi ǵasyrlarda qaıtadan bólinýshilik zardaptaryn bastan keshtik. Shaǵataı ulysy, Orda Ejen ulysy, Shaıbanı ulysy, Aq Orda, Kók Orda, Ábilqaıyr handyǵy, Noǵaı ordasy, Syǵanaq handyǵy, Maýrennahr sekildi birneshe memleketter paıda boldy. Osylardyń yqpalymen burynǵy birtutas túrki halqynyń ornyna qazaq, ózbek, qyrǵyz, noǵaı, bashqurt, tatar sekildi kóptegen jańa ataýlar, jańa elder qalyptasa bastady. Osy tusta Aq Ordaǵa bılik qurǵan aıbarly Orys hannyń urpaqtary, ıaǵnı qazaq handarynyń arǵy atalary el táýelsizdigi men birligin saqtap qalý jóninde úlken ter tókkendigin aıta ketkenimiz abzal. Biraq, oǵan sol kezdiń qalyptasqan obektıvti jaǵdaılary múmkindik bermedi. Qazirgi Qazaqstan jeriniń ózinde kóptegen shaǵyn memleketter paıda bolyp ketti. Osy tusta Ábilqaıyr handyǵynan bólinip shyqqan Kereı men Jánibek sultandar qazaq rýlarynyń basyn qosyp, bir týdyń astyna biriktirgenimen olardyń kóp kúnderi soǵyspen ótti. Jánibek hannyń balasy Qasym hannyń tusynda es jınap, etek basyp aıbarly handyq qalyptastyra alǵan ekenbiz. Biraq bólinýshilik zardaptaryn taǵy da tarttyq. Han urpaqtarynyń óz bastarynda onshama birlik bolmady. Ortalyq Azııany mekendegen irgeli halyqtardyń barlyǵy bir-birimen soǵysyp, keshegi Altyn Orda sekildi alyp memlekettiń jurnaqtaryn ǵana qaldyrdy. Ámir Temirdiń jasaǵan aýyr joryqtary túrki halqynyń birligine úlken soqqy bolyp tıdi. Sóıtip júrip, aqyrynda kóshpeli ómir saltyn saqtap kele jatqan qazaqtar men jońǵarlar baıtaq dalaǵa syımaı, birimen-biri qyrqysty. Munyń aqyry «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa» ákelip tireldi. 200 jylǵa sozylǵan úzdiksiz soǵystar saldarynan qazaqtyń qanshama bozdaqtary qyrylyp ketti. Qyrqystan basqany kórmegen elde berekeli tirlik bola ma? Halqymyz osy tusta kóp zardap shegip, basqa elderden artta qalyp qoıdy.
Shamasy osy bólinýshilik taqsiretin kóp tartqandyqtan bolar ata-babalarymyz óz urpaqtaryna birigý men bólinýdiń arajigin ekshegen kóptegen ósıetti sózderin, maqal-mátelderin qaldyrǵan. Máselen, «Jalǵyz júrip jol tapqansha, kóppen júrip adas» deıdi. Shamasy, kóptiki teris bolsa da, sonymen birge bol dep jalǵyz júrgenniń, jyraq júrgenniń esh abyroı ápermeıtindigin meńzegeni bolar. Sondaı-aq, «О́le jegenshe, bóle je», «Bólingendi bóri jeıdi», «Júzge bólingenniń júzi kúısin», «Birlik túbi – bereke», dep halyqty tek qana birlikke úndegen.
Demek, qazirgi kúni búkil álem halyqtary bir-birimen ıntegrasııalanyp, ekonomıkalyq odaqtarǵa birigip jatqan tusta qolynda sol álem halyqtaryna usynatyn mıneraldy shıkizat baılyǵy kóp, ekinshi jaǵynan alǵanda, sol baılyqty iske jaratarlyq qazirgi zamanǵy tehnologııalyq quraldarǵa zárý bolyp otyrǵan Qazaqstan nege bul úderisten tys turýǵa tıis? Bizdiń búkil tarıhymyz, aınalamyzda bolyp jatqan úderister men ómirdiń jarqyn sabaqtary bizdi ıntegrasııalyq úderisterge qarata ıtermelep otyr. Biz osy ıntegrasııalyq úderister nátıjesinde bar bolǵany jıyrma jyldyń ishinde táýelsiz el retinde qalyptasyp, ózimizdi álemge tanyta aldyq. Elimizdiń abyroı-bedeli halyqaralyq arenada jyldan-jylǵa artyp keledi. Endeshe, Qazaqstan úshin óz áleýetimizdi odan ári ashý, turmys-tirshiligimizdi arttyrý baǵytynda birigýge balama bolarlyq basqadaı jol joq dep túsinemiz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».