Áskerdegi aıymdar

Arýlardyń maqsatyn tabıǵattyń ózi anyqtaıtyndaı. Ana bolý, úıdiń jáne otbasynyń dástúrlerin saqtaý – olardyń basty mindeti. Alaıda el basyna kún týǵanda qazaq áıelderi erlermen birge elin, jerin qorǵaǵan. Jońǵar shapqynshylyǵy, ult-azattyq qozǵalystar jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de esimi tarıhta qalǵan qazaq qyzdary az emes.

Keńes Odaǵynyń Batyry Núrken Ábdirov atyndaǵy Qaraǵandy avıa­sııa­lyq bazasynyń ushqyshy Ardana Botaıdyń qazaqtyń tanymal ushqyshy Hıýaz Dospanovanyń jolyn jalǵaǵan izbasary ekeni maqtanýǵa turarlyq. Bala kúninde Ardana qýyrshaqtyń ornyna mashınamen, ushaqpen jáne túrli qurastyrǵysh oıynshyqtarmen oınaǵandy unatady eken. Jasóspirim boıjetken elimizdegi memlekettik avıasııa ortalyǵyn bitirip, áýesqoı ushqysh biliktiligin alǵan. Shynynda ony Aqtóbedegi Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýtyna qabyldaǵan joq. Alaıda ol óz armanynan bas tartpaı Almatydaǵy Azamattyq avıasııa akademııasyna oqýǵa tústi. Ekinshi kýrs­tan keıin Ardana Botaı Fınlıandııada eýropalyq deńgeıdegi kommersııalyq ushqysh lısenzııasyn aldy. Aldymen ol óte jeńil TL-2000, Tecnam P-2002 jáne Diamond DA42 ushaqtaryn basqarýdy úırendi. Birtindep aýyr AN-26 áskerı-kólik ushaǵyn jáne AERO L-39 Albatros oqý-áskerı usha­ǵy­nyń shtýrvalyna otyrdy. О́tken jyly aǵa leıtenant Ardana Botaı Sý-30SM kópfýnksıonaldy joıǵysh ushaǵynyń ekıpaj komandıri retinde alǵashqy derbes ushýdy oryndady. Ardana Botaıdan ushýdyń praktıkalyq emtıhanyn Áýe qorǵanysy kúshteriniń bas qolbasshysy, avıasııa general-leıtenanty Nurlan Ormanbetov qabyldap, onyń daıyndyǵyn jaqsy dep baǵalady. Ardana Botaıdyń ushqan saǵattarynyń jalpy sany bes júzden asady. Áskerı avıasııa arýlary erlermen qatar asa kúrdeli tapsyrmalardy oryndaı alatynyn isimen dáleldedi.

Qazaqstan áskerinde 12 myńnan astam qyz-kelinshek qyzmet etedi. Onyń 800-ge jýyǵy ofıser, ıaǵnı 20 polkovnık jáne 5 myńǵa jýyq azamattyq personal bar.

Áskerı qyzmetshi áıelder erlermen birdeı oqý-jaýyngerlik min­detterdi oryndaı otyryp, adal qyzmet atqarady. Olardyń arasynda ush­qysh­tar men matrostar, desantshylar men barlaýshylar, mergender men mehanık-júrgizýshiler bar. Ár áskerı qyzmetshiniń áskerı salaǵa kelý joly bar. Bireý áskerdegi qyzmetke ata-ana­syn nemese aǵasyn úlgi tutqannan ke­le­di. Mundaı qyz-kelinshekter ás­ke­­rı ómirge, garnızonnan-garnızonǵa aýysýǵa jáne qyzmetke qatysty shekteýlerge moraldyq turǵyda daıyn. «Dabyl», «Saptyq baıqaý», «Oqý-jattyǵýlar» sııaqty uǵymdar olarǵa bala kúninen tanys. Mysaly, serjant Aıjan Abraımovanyń ınjenerlik-saperlik brıgadasynda áskerı qyz­metke kelý joly onyń áýletindegi jaýyngerlik sabaqtastyqpen baılanys­ty. Úlken atasy patsha armııasynyń polkovnıgi bolǵan, eki atasy da Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan maman ofıserler. Ákesi Qosaı Qasymuly Abraımov – otstavkadaǵy polkovnık, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, kóp jyldar boıy túrli laýazymdarda ofıser-tárbıeshi bolyp jumys istegen. Onyń úsh aǵasy da áskerı qyzmetshi. Qosaı Qasymuly jubaıy qaıtys bolǵannan keıin tórt bala tárbıelep ósirdi. Balalarynyń bári otbasylyq dástúrdi jalǵastyryp, áskerı qyzmetti tańdady. Aıjan Abraı­movanyń kúıeýi Ulttyq ulanda arnaıy bólimshede qyzmet etedi. Eki qyz tárbıelep otyrǵan otbasy.

Mamandyq tańdaýda Nazgúl Qalqaeva da kóp oılanǵan joq. Dári­ger­­ler otbasynda dúnıege kelgen Nazgúl ákesi issaparda bolǵanda, ana­synyń kezekshiligi kezinde sonda túneýge májbúr bolatyn. Mektep bitirgen soń Nazgúl Qalqaeva S.Asfen­dııarov atyndaǵy Qazaq memlekettik me­dısına ýnıversıtetine oqýǵa tústi. Jas maman 1998 jyly áskerı qyzmetke shaqyryldy. Nazgúl Bitimbaıqyzy pýlmonologııa bólimshesiniń ordınator dárigerinen bastap, Qorǵanys mınıstrliginiń Bas áskerı klınıkalyq gospıtali bastyǵynyń orynbasaryna deıingi laýazymdardy atqardy. Polkovnık Nazgúl Qalqaeva kásibı deńgeıin arttyrý jolynda tynbaı jumys istedi. Oqytýshylyq qyz­met­pen aınalysa otyryp, Nazgúl Bitimbaıqyzy stýdenttermen, jas maman­darmen jáne áriptesterimen tájirıbesin bólisedi.

Áıeldiń aıaly alaqanysyz medısınany elestetý múmkin emes. Qorǵanys mınıstrliginiń Almatydaǵy áskerı klınıkalyq gospıtalinde jeke quramnyń kóbi qyz-kelinshekter. «Qasiretti qańtar» kúnderinde emdeý mekemesine táýlik boıy zardap shekken ondaǵan áskerı qyzmetshi men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri kelip tústi. Ol kezde de aýyr júk aldymen áıelderge tústi. Dárigerler uıqy-kúlkini umytyp, shuǵyl kómek kórsetti, dıagnoz qoıyp, jaraqat alǵandar men jaralylarǵa operasııa jasady. Travmatolog, medısına qyzmetiniń maıory Tatıana Te, kardıolog, medısına qyzmetiniń podpolkovnıgi Elena Ioffe, ÝDZ dárigeri, medısına qyzmetiniń podpolkovnıgi Leıla Tańatarova kásibı turǵyda, senimdi jáne úılesimdi jumys istedi. Gospıtaldiń bas medbıkesi 3-synypty serjant Besen Jaqypovanyń basshylyǵymen kishi medısınalyq qyzmetkerler jaýapty mıssııany tyńǵylyqty oryndady.

Áskerde qyzmet etýdi bala kúninen armandaıtyndar bar. Tabandylyq pen maqsatqa umtylýshylyqtyń ar­qa­synda armanyna qol jetkizgen Gaýhar Syrlybaevanyń da áskerı qyzmetke kelý joly osyndaı. Ol qatardaǵy jaýyngerden bastap polkovnıkke deıingi áskerı mansaptyń satysynan ótti. Qazir Gaýhar Syr­ly­baeva Almaty qalasy Alataý aýda­nynyń qorǵanys isteri jónindegi basqarmasyn basqarady. Áskerge sha­qy­rylǵan jasóspirimder áskerı komıssar áıeldi kórgende birinshiden tańǵalsa, ekinshiden namysty oıatyp, jigerlendirdi. О́ıtkeni, azamattar áıel adamnyń aldynda álsiz ári qor­qaq bolyp kóringisi kelmeıtini anyq. Son­dyqtan armııadaǵy áıelderdiń tár­bıe­leý quraly ózindik erekshe sıpatqa ıe, áldeqaıda mańyzdy.

«Qazaqstan Qarýly Kúshterindegi memlekettik tildegi áskerı termınologııany damytýdyń tarıhı tájirıbesi». Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti ás­kerı ǵylymı-zertteý ortalyǵy bas­qarmasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri maıor Nazgúl Saqtaǵanqyzy Ysqaqo­va óziniń zertteýi úshin osyn­daı baǵyt­ty tańdady. Sırek kitaptar men qol­jazbalar qorynda zertteýshi arab grafıkasy arqyly qurastyrylǵan sózdikterdi, sondaı-aq belgili jazýshy Ǵabıt Músirepov latyn álipbıimen daıyndaǵan «Qyzyl ásker álippesin» tapty. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys jyldarynda shal­ǵaıdaǵy qazaq aýyldarynan maıdanǵa attanǵan sarbazdardyń tildik be­ıimdelý máselelerin de muqııat zerttedi. Zertteýshi N.Ysqaqova shata­sý­ǵa ákeletin áskerı termınderdiń túsiniksizdigin negizgi kemshilik dep atap ótti. Mysal retinde «napadenıe», «ataka», «nalet», «shtýrm» sóz­deri keltirilgen. Qazaq tilinde bular – «shabýyl» degen bir termınmen belgilengen. Túpnusqa jáne aýdarma tilderiniń tabıǵatyn bile otyryp, zertteýshi olardyń árqaısysyna jalǵyz naqty anyqtama berýge bolatynyn kórsetti.

Qorǵanys mınıstriniń kómekshisi Aıgúl Tólembaeva shyǵar­ma­shy­­lyq pen iske erekshe jaýapty kóz­qaraspen qaraıdy. Eńbek jolyn Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq mem­l­ekettik ýnıversıtetinde oqy­tý­shylyq qyzmetten bastady. Eko­no­mı­ka ǵylymdarynyń doktory Aıgúl Nuráliqyzynyń zertteý áleýeti «Áskerı-strategııalyq zertteý­ler ortalyǵy» AQ-da bas ǵylymı qyz­met­ker, sondaı-aq Qorǵanys mı­nıstrliginiń Áskerı bilim jáne ǵylym de­partamentiniń bastyǵy re­tinde ju­mys istegen kezeńde anyq kórindi. Onyń jumysy taptyr­mas ǵylymı eńbek boldy. Ol áske­rı qyzmetshilerdiń qu­qyqtyq máde­nıetin arttyrýǵa, patrıot­tyq rýhqa tárbıeleýge jáne rýhanı qun­dy­lyqtardy qalyptastyrýǵa ba­ǵyt­talǵan keshendi oqý platformasyn daıyndady. Onyń basshylyǵymen Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti ǵylymı jo­balardy ázirleýge memlekettik grant­­tardy jeńip alyp, búginde olardy ná­tı­jeli iske asyryp keledi.

Álem áıelderdi beıbitshilik pen kelisimdi saqtaýshy sımvol retinde tanıdy. BUU-nyń beıbitshilikti qoldaý jónindegi operasııalaryna qatysty birlesken mindettemeler týraly Deklarasııada genderlik tepe-teńdikti saqtaý týraly usy­nym bar. Qazaqstannyń Qarýly Kúsh­teri bitimgershilik mıssııalar kontın­gentiniń quramyna jiberý úshin áskerı qyzmetshi áıelderdi qabyl­daý­dy júzege asyryp, daıarlaýdy uıymdastyrady. Qazaqstannyń áıel áskerı qyzmetshilerinde de mundaı tájirıbe bar. Olar Batys Sahara men Lıvandaǵy bitimgershilik mıssııalaryna shtab ofıserleri men áskerı baqylaýshylar retinde qatysty. Olar polkovnık Dılıa Ahmetova, maıor Sholpan Taýyshova, kapıtan Aıjan Jasuzaqova men Rımma Shakeeva. Qazir Batys Saharada podpolkovnık Sábına Myrzalınova bitimgerlik qyzmetin atqaryp júr. Shetelde bitimger áıelder qarýly qaqtyǵystar qurbandarynyń osal sanattarymen jumys isteıdi, olarǵa quqyqtyq, me­dı­sınalyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetedi. Olar­dyń qyzmeti se­nimdi nyǵaıtýǵa, qaq­ty­ǵys­tar­dyń aldyn alýǵa jáne olardy jeńildetýge kómektesedi.

Áskerdegi qyzmet pen sport birge júretin uǵym. Bul salada áskerı qyz­metshi-sportshylar Qarýly Kúsh­terdiń bedelin art­tyrýǵa óz úlesterin qosyp ke­le­di. Sonyń biri – jeńil atletıka aıymy, áıgili Olımpıada chempıony, podpolkovnık Olga Rypakova.

Áskerdegi arýlar armııa halyqa­ra­lyq oıyndaryna da belsene qatysady. Olardyń ishinde aǵa serjant Tolqyn Bákijanova da bar. Áskerı kásipti meńgerý Tolqynǵa ońaı bolǵan joq. 2008 jyly Tolqyn Bákijanova «Astana» óńirlik qolbas­shy­lyǵynyń áskerı bóli­mine shaqyrylyp, Qarýly Kúshterdiń spartakıadalary men halyqaralyq jarystarǵa qatysty. Byltyr aǵa serjant Bákijanova Ar­mııa halyqaralyq oıyndary qu­ramyndaǵy «Beıbitshilik ja­ýyngeri-2021» jarysynan tabys­pen oraldy. Shymyr qyz saıysta búkil qıyndyqty barynsha eńserdi. Mergender saıysynda oǵan teń keler eshkim bolmady. Áskerı-medısınalyq daıarlyq jarysynda Tolqyn erekshe tabandylyq tanytty. Shyǵarmashylyq baıqaýda Tolqyn Bákijanova Seıdolla Baıterekov pen Bákir Tájibaevtyń «Álııa» ánin oryndady. Nátıjesinde, «Beıbitshilik jaýyngeri-2021» ká­sibı sheberlik saıysynda ol Reseı, Armenııa, Belarýs, Grekııa jáne Qa­tar elderinen kelgen ózi sekildi árip­testerinen ozyp, jeti medal men je­ńimpaz kýbogyn aldy.

Aqmola óńirlik garnızony Áskerı po­lısııa basqarmasynyń áske­rı qyz­met­shisi, efreıtor Gúljan Núsipova sheber áskerı qyzmet pen sportty qatar alyp júr. Batyldyǵy men taban­dy­lyǵynyń arqasynda ol sambodan sport sheberi, Qazaqstan chempıony, Bishkekte Azııa chempıonatynyń kú­mis júldegeri jáne Máskeýde álem chem­pıonatynyń qola júldegeri atandy. Efreıtor G.Núsipova «Sambo sań­la­ǵy» tósbelgisimen marapattaldy. О́tken jyldyń qarasha aıynda ol júgirý, júzý jáne keshendi kúshtik jattyǵýlarmen qosa, kópsaıystan Qarýly Kúshterdiń qurylymdyq bó­lim­sheleri áskerı qyzmetshi áıelder arasynda komandalyq jáne jalpy esepte birinshi oryndy ıelendi.

Qazaqstan Qarýly Kúshterinde jo­ǵary laýazym atqarǵan – zapas­ta­ǵy polkovnık Mara Raımovanyń sońǵy laýazymy – «Astana» óńir­lik qolbasshylyǵy áskerleri qolbas­shy­synyń orynbasary. Polkovnık Raımova qyzmetiniń mańyzdy baǵy­tyn basqardy – tárbıe jáne ıdeo­lo­gııa­lyq jumystarmen aınalysty. Ol uıymdastyrýshylyq, jaýapkershilik, talapshyldyq jáne adamdarǵa muqııat qaraý sekildi eń jaqsy jeke qasıet­te­rin tolyq óz isimen kórsetti.

Qorǵanys mınıstrligi Qarýly Kúshter qyzmetindegi áıelderdiń rólin arttyrý máselelerine erekshe nazar aýdarady. Atqaratyn laýazymyna qaramastan, jaratylysy názik qyz-kelinshekter Qarýly Kúshterdiń áleýetin kóterip, áskerı ujymdarda tártip pen moraldyq-psıhologııalyq ahýaldy nyǵaıtýǵa yqpal etip keledi.

Sultan QAMALETDINOV,

Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, general-leıtenant