О́ńirdegi azaly jyldar izimen

Aqmola oblysynda saıası qýǵyn-súr­­gin qurbandaryn aqtaý máseleleri jó­nindegi jumystyń júrgizilgenine de bir jyldan asa ýaqyt ótip, alǵashqy kezeńi aıaqtaldy. Baspadan bir jınaq ja­ryq kórdi. Aımaqtyq komıssııa aıasynda 7 ba­ǵyt boıynsha jumys toby qury­lyp, jetekshiler bekitilgen. Oblys­tyq Polısııa departamentiniń arnaıy mem­­lekettik muraǵaty qorynda aqtaý­ǵa jatpaıtyn tulǵalardyń 367 isi, qý­ǵyn-súrginge ushyraǵan, sot organda­ry aqtaǵan tulǵalarǵa qatysty 3025 is jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezin­de áskerı tutqynda bolǵan jáne óz eline qaıta oralǵan burynǵy KSRO azamattarynyń 156 isi bar. Al Bas prokýratýra Quqyqtyq statıstıka jáne ar­naıy esepke alý jónindegi komıtet oblystyq basqarmasynyń arnaıy muraǵa­tynda «Arnaıy qonys aýdarý jáne jer aýdarylǵandardyń jeke ister kolleksııasy» saqtaýly. Onyń ishinde arnaıy qonys aýdarýshylardy esepke alǵan 36 000 is bar.

О́ńirlik komıssııa jumysyna jaq­sy bir serpilis jergilikti ǵalym-maman­dardyń Almaty, Qaraǵandy qalala­ry­na eki aptalyq issapary boldy. Kók­she­taýlyq zertteýshiler Qazaqstan Respýb­lıkasy Ortalyq memlekettik arhıvi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty, Prezıdent Arhıvi, Ulttyq kitaphana, Almaty qalalyq mem­lekettik arhıvi syndy ortalyqtar men arhıvterde jumys istep, óńir tarıhyna qatysty tyń derektermen tanysty. Ǵylymı issapar nátıjesinde almatylyq, qaraǵandylyq ǵalym-mamandarmen, arhıv qyzmetkerlerimen óńir tarıhyn zerdeleý boıynsha baılanys ornatylyp, arhıvterden 50-den astam is, 2500 betteı qujat kóshirmesi ákelindi. Resmı derekterge qaraǵanda, IIM Aqparattyq-saraptamalyq ortalyǵy arnaıy arhıviniń málimetteri boıynsha 1920-1950 jyldary Aqmola oblysy boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń jalpy sany – 6090, sonyń ishinde aqtalmaǵandar sany 429 adam eken. Atap aıtqanda, 1920-1930 jyldary oblys aýmaǵynda kúshtep ujymdastyrý kezinde qýdalanǵan 1048-ge jýyq baı-kýlak pen sharýa, kúshtep qonys aýdarylǵan 36 000 adam, qýdalaýǵa ushyraǵan 180 din ókili (150 musylman, 30 hrıstıan), II dúnıejúzilik soǵys tutqyndary qatarynan 376 adamnyń tizimi bar 429 isi jınaqtaldy. Bul tizimdi jumys toptary muqııat zerdelep, tolyq aqtaý úshin Memlekettik komıssııaǵa joldaıtyn bolady.

Endi jergilikti komıssııanyń atqarǵan jumysyna sholý jasap kórelik. О́ńirdegi halyq kóterilisterine qatysqany nemese bosqyndardy aqtaý jónindegi zertteý tobyna jaýapty toptyń jetekshisi, gýmanıtarlyq ǵylymdar magıstri Talap­ker Ýálıevtiń aıtýynsha, oblystyq Polı­sııa departamentiniń arnaıy muraǵatynan buryn kópshilikke beımálim bolyp kel­gen halyq narazylyqtary men bas kóterý­lerin anyqtady. Mysaly, 1931 jyly 5 naýryz ben 5 sáýir aralyǵynda Atba­sar aýdanynyń №15-17 aýyldarynda kámpeskege ushyraǵan baılar men aý­qat­tylar ózderiniń tárkilengen maldaryn qaıtaryp alý úshin bas kóterý uıym­dastyrǵan, otyz shaqty adamdy Esenbergen baı bastap «Qasqa» kolhozy­na baryp talap qoıǵan, mılısııa qarý qoldanyp 15 adamdy tutqyndaǵan, 6 adam qashyp ketken. Ashyly ózeniniń jaǵasyndaǵy aýyldar da narazylyq bildirgen. Oblystyq arhıvtiń 247/ 1418 qoryndaǵy 1 tizbe, 197 iste bir ǵana Aıyrtaý aýdanynan 1932 jyly otbasylarymen birge 760 adam OGPÝ buıryǵymen baı-kýlak re­tin­­de jer aýdarylǵan, al 128 adam Oń­tús­tik Qazaqstanǵa zorlap kóshirilgen. Aı­ta­lyq, 1928 jyly qurylǵan Aqmola okrýginiń Stalın aýdanyndaǵy (ortalyǵy Alekseevka selosy ) Kozmo-Demıansk jáne Qıly selolarynda kýlaktar men ortashalardan qurylǵan 200 deı adam kolhoz predsedatelin soqqyǵa jyǵyp, konfıskasııaǵa alynǵan úılerin, maldaryn, astyǵyn qaıtarýdy talap etken. Mılısııanyń kúshimen qarsylyq kúshpen basylyp, basshylaryn tutqynǵa alǵan. Balqashyn aýdanynyń Maksımovka, Vladımırovka selolarynda kýlaktar zorlyqpen tartyp alynǵan tuqymdyq bıdaı men quraldaryn qaıtarýdy sura­ǵan. Petropavl okrýgi Qyzyl-Ásker aýdanynyń 5 aýylynda baılar jergilikti meshitti qaıtarýdy talap etken, olaı bolmasa halyqty kóteretinin alǵa tartqan. Bul málimetter QR Prezıdenti arhıviniń 719-shi qorynda,125-shi iste saqtalǵan.

Kýlaktar, baılar, jartylaı feodaldar men sharýalarǵa baılanysty da aqtalmaǵan qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý boıynsha da jańalyq kóp. Respýblıka boıynsha 1928 jyly júrgizilgen baılardy tárkileý tizimine 1931 jylǵy 10 qyrkúıektegi málimet boıyn­sha 5000 otbasyn jer aýdarý kerek bolǵan. Onyń ishinde Kókshetaý aýdanynan 356, Aryqbalyqtan 185, Aıyrtaýdan 205, Rýzaevtan 76, Shýchınskiden 226 baı boldy. Negizinen ońtústik, shyǵys óńirlerge kóshirilgen. Bul Qazkraıkomnyń qupııa hattamasyna Goloshekınniń ózi qol qoıǵan. Prezıdent arhıviniń 141 qorynda taqyrypqa baılanysty materıaldar kóp. Bólek tárkileýge ushyraǵandar tizimderi áli de anyqtalýda. Bolashaqta arhıv qujattarymen biriktirip, jınaq shyǵarý josparlanýda.

Kúshtep ujymdastyrý jáne 1930 jyldardaǵy asharshylyqtan joıylǵan nemese japa shekkenderdi anyqtaý boıyn­sha jumys tobynyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Marat О́tegenovtiń tapqan derekter el ishinde kúshtep kolhozdastyrý, ujymdastyrý jáne memleketke et, astyq daıyndaý naý­qan­dary kezinde asyra silteýshilik, burmalaýshylyq, ozbyrlyq, dórekilik kórsetý ádisteri qoldanylǵanyn dálel­deıdi. Mysaly, Aqmola okrýginiń prokýrory Alpysbaevtyń 1930 jyly shilde aıyndaǵy QASSR NKVD predsedateli M.Tabakınge joldaǵan qyzmettik hatynda qazaq aýyldarynda baı, kýlaktardy tap retinde joıý kezinde Azat, Atbasar, Stalın aýdandaryndaǵy jappaı ujymdastyrýdyń saldaryn, Lenın, Sosıalıstik aýdandaryndaǵy kolhozǵa kirmegenderdi sotqa berý nemese saılaý tiziminen alyp tastaý, sonymen qatar osyǵan baılanysty zańsyz 1537 istiń qozǵalǵanyn, onyń ishinde ortashalar men kedeılerdiń de kóp ekenin jazady. Respýblıkadaǵy Birikken memlekettik saıası basqarmasy (OGPÝ) tóraǵasynyń orynbasary Genrıh Iаgodaǵa túsken baıandamada Kókshetaý aýdanynda 15 ortashalar otbasyn zańsyz kóshirý, Atbasar aýdanynyń Mıhaılovka, Nıkolaevskoe, Belovodskoe selolarynda kýlaktardy kóshirý kezinde tipti usaq-túıek múlikterge deıin tartyp alynǵany, Aryqbalyq aýdanynda múgedekter men kári adamdardy da múmkindigi shekteýligine qaramastan kúshtep jer aýdaryp jiberilgendigi týraly aıtylady. Kedeıler de tutqyndalyp, mal-múlki tárkilengen. Tipti áıelderdiń ish kıimderin, oramaldaryn túgel tartyp alyp, balalarynyń kıimderin sypyryp, tyr jalańash qaldyryp ketken. Osy syndy ozbyrlyqtar kesirinen qashý, baǵynbaý faktileri, ashtyqqa ushyraý jıi kezdes­ken. Ujymdastyrýǵa qarsy shyqqandar da jeterlik. Kóbiniń keıingi taǵdyry belgisiz, áli de zertteýdi qajet etedi.

Alash partııasy, Alashorda úkimeti ıdeıasy úshin memlekettik qýdalaýǵa jáne qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardy anyqtaý boıynsha jumystardy áli de júrgizýge bolady. Saıası bas kóterýler men ǵylym, mádenıet, qyzmet salalaryn­da saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn zert­teý tobynyń jetekshisi, magıstr Jan­saıa Osıpovanyń aıtýynsha, Aqmola ob­lysynyń memlekettik arhıvindegi №3260 qoryndaǵy 72, 73,76 isterinde kóp­tegen málimet kezdesedi. Mysaly, 73-shi iste repressııaǵa ushyraǵan 668 kom­­mýnıstiń famılııasy bar, onyń 265-i búginge deıin aqtalmaǵan, isterdi qaıta qa­raý úshin Ortalyq arhıv arqyly tekserý kerek. Al 72-shi istiń 4-shi paraǵynda Kókshetaý oblystyq partııa komıteti bıýrosynyń qaýlysy bar, onda Bılıalovtyń appelıa­sııalyq ótinishi tirkelgen. Tirkelý ýaqyty 1990 jyldyń 14 tamyzy. Asııa Bılıalov partııa qatarynda 1932-1936 jyldary bolǵan, partııalyq bıletiniń nómiri 7323948, 1926 jyly berilgen. 1935 jyly 19 jeltoqsanda Petropavl qalalyq partııa komıtetiniń ókimimen tap jaýy retinde partııa qatarynan shyǵarylyp, sottalady. Keıin jazasyn ótep kelgen soń Hrýshev ýaqytynda aqtaý tizimine ilikpeıdi, búkilodaqtyq HIH KPSS konferensııasyna, keıin KPSS-tyń bas hatshysy M.Gorbachevqa da birneshe ret aqtaý týraly ótinish jazǵan. О́tinishi qanaǵattandyrylmaǵan. Ne bolmasa mynadaı mysal keltirýge bolady. Jalshylar qatarynan shyqqan qarapaıym kommýnıst Esdáýlet Qazybekov «ata-anasy men aǵasynyń áleýmettik jaǵdaıyn jasyrǵany úshin, baı elementterine kómekteskeni jáne Zerendi aýdany Eńbek aýylyndaǵy Baıanbaev degen mollaǵa jalǵan anyqtama bergeni úshin» partııa­dan shyǵarylyp, qylmystyq jaýapqa tartylady. Aıta bersek mundaı mysaldar kóp-aq. Aqmola óńirindegi Alash jáne qoǵam qaıratkerleriniń ómirin, qyzmetin áli de tolyq zertteýimiz kerek. Olardyń qatarynda Ábilqaıyr Dosov, Aıdarhan Turlybaev, Asylbek Mustafın, Zarap Temirbekov, Shárápı Áljanov, Muhammedsálim Káshimov, Haıretdın Bolǵambaev, Imanjúsip Qut­panov, Jumaǵalı Tileýlın, Seıitbattal Mustafın, Bilál Maldybaev, Janaıdar Sádýaqasov, Muhametjan Esjanov, Kamel Keshýbaev, Haırolla Husaıynov, Ǵalıasqar Qýanyshev, Januzaq Jánibe­kov, Áýbákir Ilııasov jáne taǵy basqala­ry bar. Sonymen qatar soltústik óńirde «Alash» partııasynyń fılıalyn, qazaq komıtetterin qurý úshin, ult­tyq memleket qalyptastyrý jolynda ja­zyq­syz japa shegip atylǵandardyń tizi­min de atap ketýge bolady: Baıǵazy Ahme­tov, Qaırolla Málikov, Malǵajdar Saǵyn­dyqov, Esimseıit Sabyrov, Sádýaqas Jandosov, Seıitqasym Bekishov, Málen Ybyraev, Qojahmet Belgibaev, Mahmet Ýálıhanov, Qoshan Qospanov, Jarmantaı Omarov, Ábilkárim Bımýrzın, Sáken Mahmetov, Májen Jandosov, Qafez Aıba­sov, Ǵabdolla Shoqaev jáne basqalary. Kóptegen ǵylymı zertteýler men maqala­lar­dyń osy taqyryp boıynsha oryn alǵanyna qaramastan atalǵan tulǵalardyń taǵdyry, tarıhy áli de ǵylymı zertteýdi tolyqtyrýdy, kómeski betterin ashýdy qajet etedi. Alaıda bul isterdiń kóbinese áli de qupııa bolýyna baılanysty ashyp aıtýǵa, ne jazýǵa múmkindik bolmaı otyr.

Sonymen qatar oblys aýmaǵyndaǵy jazalaý lagerleriniń oryndaryn anyq­taý jumysy da óz jalǵasyn tabýda. Bizdiń qolymyzdaǵy málimetter boıynsha oblys aýmaǵynda ár jyldary 11 lager bolǵan, sońǵy derekterge qaraǵanda, sany kóp bolýy da múmkin. Birinshiden oblys ár jyldary ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristerge ushyrap, jer aýmaǵy, eldi mekender, halyq quramy jaǵynan birneshe terrıtorııalyq birlestikterge kirip otyr­ǵan. Aıtalyq, 1921 jyly Aqmola gýbernııasy, 1928-1930 jyldary Aqmola okrýgi, odan keıin ortalyǵy Petropavl qalasy bolǵan Qaraǵandy oblysynyń quramynda, 1939 jyldan jeke oblys bolyp qaıta qurylady. 1944 jyly quramynan Kókshetaý oblysy jeke bóli­nip shyǵady. Al aýdan, okrýgter birde qosylyp, birde azaıyp ne atyn ózgertip otyrǵan. Osy jaǵyn da eskerý kerek. 1930-1950-shy jyldary áıgili «Kazzoloto» birlestiginiń quramynda kóptegen shahta, rýdnıkterdiń janynda lagerler ornalasyp, olarda áskerı tutqyndar, jazasyn óteýshiler, aıdalǵandar, jer aýdarylǵandar jumys istegen. Negizinen qazirgi Birjan sal, Aqkól, Shortandy, Bulandy aýdandarynyń jerinde orna­las­qan. Ekinshiden, burynǵy Rýzaev aý­da­nynyń Chernozýbovka selosynda, Atba­sar, Balqashyn jaǵynda da lager­­ler bol­ǵanyn derekter rastap otyr. О́tken jyly tek qana Zerendi aýda­ny­­­­nyń aýma­­ǵynda 4 birdeı stalındik lager­ler­diń bolǵanyn anyqtadyq. Olar qazirgi Prırechnoe selosynyń janyndaǵy № 14 ko­­lonııa,Úlgili aýylyndaǵy OPL-3, Ba­ra­taı, Ýgolkı aýyldaryna ja­qyn jerdegi «Klıýchı», Sımferopol selosyndaǵy «Ozernoe» lagerleri. Atal­ǵan lagerler tolyq zertteldi dep aıtýy­myzǵa bolady. Qashan qurylyp, qaı jyldary jumys istegeni, qandaı kontıngent otyrǵany, kýágerler tabylyp karta­sy jasaldy, estelik belgiler qoıyldy, bir­qa­tar maqala jarııalanyp, jınaq shyqty.

Dástúrli din ókilderi – saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin zertteý, usynystar daıyndaý jónindegi jumys toby da birshama aýqymdy jumystar atqardy. Jumys tobynyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Aqbota Bekseıitovanyń bergen derekterine qara­ǵanda, 1920 jyldan bastalǵan qýdalaý kezinde «Keńes ókimetine jat elementter» tizimine kirgen din qyzmetkerleri saılaý quqyǵynan aıyrylyp, jer aýdarylǵan, al dinı mekemeler jabylǵan. Keńes ókimeti kezeńinde dinı uıymdar men qaýym­dastyqtardy arnaıy din isteri boıynsha keńes qatań baqylap otyrdy. Oblysta 1940 jyldary osy keńestiń ókili bolyp Jazyqbaev degen istegen. Dinı kópshiliktiń jumysyn shektep otyrý úshin arnaıy jarǵy qabyldandy. Halyq arasynda dinge qarsy úgit-nasıhat jumystaryn júrgizý maqsatynda «Qudaısyzdar uıymy» atty arnaıy qoǵamy da qurylady. «Din – halyq apıyny» degen uranmen qarýlanǵan bul uıymnyń ókilderi ǵıbadat oryndaryna, qudaı jolyndaǵy adamdarǵa istemegeni joq dep aıtýǵa bolady. Arhıv qujattaryn sóıletetin bolsaq, mynadaı jaıttardy kezdestiremiz. 1926 jyly keńestik bılik Kókshetaý qalasyndaǵy Naýan Ha­zi­ret meshitin jabady. Kóp jyldar boıy qasıetti ǵımarat túrli mekeme­ler­diń sharýashylyq ornyna aınalyp, tek qana 1989 jyly ǵana kópshilik jama­ǵat­­tyń ótinishi boıynsha musylman qaýy­myna beriledi. 1932 jyly Stalın (qazirgi Shortandy) aýdanyndaǵy, 1940 jyly Kókshetaýdaǵy Georgıev hramy, 1947 jyly Zerendi aýdanyndaǵy Vık­torov­ka selosyndaǵy Qazan Ana Ikona­synyń, 1948 jyly sol aýdandaǵy Pav­lov­ka selosyndaǵy Arhıstrag Mıhaıl shirkeýleriniń jabylǵandyǵy týraly qujattar bar. Oblys boıynsha meshitter men shirkeýler 1926-1947 jyldary tolyq jabylǵan. Osy jyldary Kókshetaý óńiriniń ózinde ǵana qýǵyn-súrginge ushyraǵan 150 ımamnyń aty-jóni belgili bolyp otyr. Kókshetaý ýezinde ǵana 33 pravoslavıe shirkeýiniń svıashennıgi sottalyp, onyń 20-sy atý jazasyna kesilgen. 1989 jyly bári aqtalǵan. Sonymen qatar buryn eshqandaı tizimde kezdes­pe­gen Oktıabr bolysynyń (ortalyǵy qazirgi Karasevka selosy) mollalary Ahmet­bek Ústemirov, Raqymjan Jumanov, Ele­nov­ka selosynyń shirkeý starostasy Porfırıı Mıhaılovıch Vavılın, qaýym múshesi Isıdora Artomonovanyń dinı kózqarastary úshin sottalǵany týraly aıǵaqtar kezdesedi. 1935 jyly 30 jeltoqsanda Zerendi aýdanynyń Qarsaq aýylynda taraýyq namaz ótip, oǵan 40 erkek, 6 áıel qatysqan. Bárine shara qoldanǵan. Osy aýdannyń Krasılovka aýyldyq keńesinde kolhozshylar Volkov, Volhovskıı, Gýzovtardy dinı pıǵyldary men kolhoz qurylysyn synaǵandary úshin kolhozdan shyǵarǵan. Aıyrtaý aýdanynyń shyqqan qajylar Ábýshahman Boqaev, Syzdyq Qoılybaevtardyń taǵdyry kúni búginge deıin belgisiz. OGPÝ-diń quryǵynan qashyp kórshiles Reseı aım­ǵynda tyǵylýǵa májbúr bolǵan Sháımerden Qosshyǵulov, Sádýaqas Ǵylma­nı, Salǵara Qýanyshev, Jumabek Jarmuhamedov jáne taǵy basqalary týraly áli de izdený kerek. Jalpy, Aqmola óńirindegi qýǵyn-súrginge ushyraǵan dástúrli din ókilderiniń naqty sanyn aıtý ázirshe múmkin emes, zertteý jumystaryn áli de jalǵastyrý qajet, ásirese Soltústik Qazaqstan memlekettik arhıvindegi qor­lar­dy zerdelep, iske asyrsaq. Bul endi bolashaqtyń isi bolmaq.

Qazaqstandyq áskerı tutqyndar men Túrkistan legıonynyń qatarynda bol­ǵan­dardy aqtaý boıynsha usynystar daıyn­daý jónindegi jumys tobynyń je­­tek­shisi, gýmanıtarlyq ǵylymdar magıstri Aqan Sháripovtiń aıtýynsha, ob­lys­tyq Polısııa departamentiniń ar­naıy memlekettik arhıvinen biraz qu­jat­tar alynǵan. Kóbi áli kúnge deıin qupııa túrinde, jarııalaýǵa nemese aty-jónderin aıtýǵa, qaǵazǵa túsirýge bolmaıdy. Degenmen de, №25 qorda 367 adamǵa baılanysty 429 is bar, barlyǵynda da «aqtaýǵa bolmaıdy» degen belgi bar, ıaǵnı arnaıy tekseris nátıjesinde olardyń qylmystyq isteri dáleldengen, soǵys ýaqytynda sottalǵan, jaýǵa óz erkimen berilý, áskerden qashý, ózin-ózi atý, áskerı bólimdi tastaý, buıryqty oryndamaý sııaqty soǵys jaǵdaıyndaǵy qatań jazalaý sharalary jıi kezdesedi. 1990-2000 jyldary prokýratýra qyzmetkerleri áskerı tutqyndarǵa baılanysty isterdi tolyq qarap shyqqan. 2020 jyldan bas­tap el Prezıdentiniń Jarlyǵymen barlyq ister qaıta qaralyp jatyr. Jalpy, «Uly Otan soǵysynyń burynǵy áskerı tutqyndary jáne Germanııadan repatrıasııaǵa ushyraǵan Qazaq SSR azamattary» atty №26 qorda 3174 adamǵa 1308 is saqtalǵan. Qazaqstandyqtar Germanııa, Polsha, Italııa, Fransııa, Latvııa, Da­nııa, Belarýs, Ýkraına lagerlerinde bolǵan. Anketalyq málimetter men jeke qujattary saqtalǵan. Zertteý jumys­tary áli de júrip jatyr. Oblystyq áskerı komıssarıat 1939-1945 jyldary Batys Eýropa elderinde tutqynda bolǵan jerlesterimizdiń tizimin jasap, qarastyrýda. Tórt adamnyń qujattarynda saıası aspektiler bar, aıtalyq eki jaýyn­gerdi SMERSh «antısovettik pıǵyldary» úshin soǵys jaǵdaıyndaǵy zań boıynsha áskerı trıbýnalǵa bergen, endi bir jaýynger nemis tutqynynda bolyp, Túrkistan legıonyna óz erkimen jazylǵan, keıin Qyzyl Armııa qataryna ótip, jaýmen soǵysqan, nagradalary bar. Nege aqtamasqa?! Al endi bir adam ulyshovınıstik balaǵattaý men namysyna tıgeni úshin óz komandırin atyp tastaǵan. Saıası-repressııalyq pıǵyl kózge urynyp-aq tur. Áskerı tut­qyn­dar taǵdyry ár qıly, aıanyshty. Oq-dári, qarýdyń jetispeýshiligi men darynsyz qolbasshylardyń kesirinen qorshaýǵa túskender, soǵys qımyldaryna qatyspaǵandar, jeńisten keıin kóbi qaıta sottalǵandar, erlikteri men marapattary da jetkiliktiler bar nemese elge kelgennen soń «Germanııadaǵy ómirdi maqtady», «Sovettik kolhoz ómirin synady» degen jeleýmen qylmystyq jaýapqa tartylǵandary qanshama.

Arnaıy qonystanýshylar men kúsh­tep kóshirilgenderdi anyqtaý boıynsha jumys tobynyń jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Almagúl Kúsh­pae­vanyń aıtýynsha, arnaıy qonys­ta­ný­shylar, ıaǵnı deportasııaǵa ushyra­ǵandar erekshelikterine qaraı 30 sanatqa bólingen. Zertteýshiler Qazaqstan Respýb­lıkasy Bas prokýratýrasy Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jó­nin­­degi komıteti Aqmola oblysy boıyn­sha basqarmasynyń arnaıy muraǵa­tyn­da otyryp, ondaǵy arnaıy qonys aýdarýshylardyń jeke baqylaý ister kol­leksııasyn súzip shyqqan. Onda 36 myńǵa jýyq ister saqtalǵan. Ony arnaıy tarıhı qujattar da rastap otyr. 1941 jylǵy 27 qyrkúıektegi Aqmola oblystyq partııa komıteti men oblystyq Jumysshylar Depýtattary Keńesi atqarý komıtetiniń birlesken qaýlysynda Keńes Odaǵynyń ortalyq aýdandarynan 36 myń nemisti oblys aýdandaryna kóshirý týraly aıtylǵan. Jergilikti basshylarǵa osy naýqandy oryndaý úshin naqty tapsyrmalar berilgen. Barlyq jeke isterde ómirbaıan, ótinishter, kepildik, keshirim berý, bılik organdarymen hat jazysý, shekteý sharalary sııaqty derekter kez­desedi. Árbir iste adamnyń tolyq aty-jóni, bilimi, otbasy quramy, jynysy, sottalǵandyǵy men partııalyq jaǵdaıy, mamandyǵy, qaıdan, qashan kóshý ýaqyty tolyq tirkelgen. Ázirge 377 is sapaly saraptamadan ótti. Oblystyq prokýratýrada tolyq tizim bar, tıisti sharalar qazir atqarylyp, suryptaý júrip jatyr. Qajetti jumystardy atqarǵanda belgili bir qıyndyqtardyń oryn alǵa­nyn da aıtpaı ketpeýge bolmaıdy.

Amanaı SEIITQASYMOV,

Aqmola oblysyndaǵy qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máseleleri jónindegi komıssııanyń úılestirýshisi, Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty