Egemendiktiń tańsárisinde elimizdiń ekonomıkasy turalap, barlyq baılanystar úzilip qalǵan kezde ońtaılandyrý saıasaty júrgizilip, 1997 jyly oblysqa oblys, aýdanǵa aýdan qosylǵany aıan. Sol qıyn-qystaý kezeńde bılik basyndaǵylar máseleniń baıybyna barmastan shekaralyq aýdandardy jaýyp, olardy kórshi aýdandardyń qanjyǵasyna bókterip jibergen. Alpaýyt memleketter óz shekaralaryn barynsha bekitip, qaqpasyna qulyp salyp jatqanda, Qazaqstan shekaralyq aýdandardy taratyp, sanaly túrde el irgesin jalańashtap qoıdy.
Onyń ústine, óńirde birqatar shekara zastavalary jabylyp qaldy. Buryn da, qazir de zastavalar shekara buzýshylarmen kúreste shekara mańyndaǵy aýyl-qystaq turǵyndarynyń kómegine súıengen. Al qaraıǵan halyq túgel derlik kóship ketse, shekaradaǵy sanaýly sarbazdary kimge arqa súıeıdi, kimge tótep beredi? Estýimizshe, Marqakóldiń mańaıyna qytaı azamattary emin-erkin kirip, sırek kezdesetin shıpaly ósimdikterdi jylan jalaǵandaı etip jatqan kórinedi. Marqakól oblys ortalyǵynan 500 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan shalǵaıdaǵy shekaralyq óńir. Kezinde 25-30 myńdaı halyq turǵan óńirde qazir turǵyndardyń úshten biri ǵana qalǵan. Maıterek, Ashyly sekildi shaǵyn aýyldarda birer otbasy ǵana qalsa, keıbir eldi mekenniń tútini múlde óshken. Marqakóldiń búgingi syıqy kóńil qulazytarlyqtaı. Oı jaqtaǵy qaı aýylǵa barsańyz da, esik-terezesi úńireıgen úıler aldyńyzdan shyǵady.
Eki aýdannyń qosylýynyń nátıjesinde irilendirilgen Kúrshim aýdany basqarýǵa kelmeıtin ebedeısiz aýmaqqa aınaldy. Aýdan ortalyǵy Kúrshim aýylynyń ózi oblys ortalyǵynan 200 shaqyrym qashyqtyqta ornalassa, burynǵy Marqakól aýdanynyń aýyldary Kúrshimnen ári qaraı 200-300 shaqyrymdaı jerde qonystanyp, Qytaı Halyq Respýblıkasymen shektesedi.
Keńes ókimeti kezinde Marqakól aýdany ekonomıkasynyń negizi mal sharýashylyǵy bolatyn. Aýdannyń sol kezdegi 6 keńsharynda 25 000-ǵa deıin qoı men eshki, 10-12 myń iri qara, 8 myńdaı jylqy ósirilip, 10-12 myń tonna astyq óndiriletin.
О́ńirde sol kezde oblystyń ońtústik aýdandaryn túgeldeı qurylys materıaldarymen qamtamasyz etip kelgen 1 orman sharýashylyǵy, 2 orman óndirisi sharýashylyǵy, memlekettik qoryq, 2 sút zaýyty, mehanıkalandyrylǵan qurylys kolonnasy, munaı bazasy, ózen porty jáne basqa qajetti ınfraqurylymdar jumys istegen.
Sodan bergi ótken 25 jyl shekaralyq aýdandardy basqa aýdandardyń qanjyǵasyna baılap jibergen Úkimet qaýlysynyń durys bolmaǵanyn aıqyn kórsetip berdi. Sebebi, jumyssyz qalǵan halyq shekaralyq óńirden údere kóshti. Osylaı jalǵasa berse, shekaralyq aımaqtar kórshi eldiń qanjyǵasynda ketýi ábden múmkin. Halqymyzdyń «Bos jatqan jer jaý shaqyrady», «Ien jerge ıe kóp» degen ataly sózderi bar. Demek, qańyrap bos qalǵan aýyldarǵa ózgeniń tamyr jaımasyna kim kepil?
Kúrshim aýdanyna Marqakóldi qosýdyń nátıjesinde sońǵysynda jumyssyzdyq kúrt ósti. Qatardaǵy jumysshylar ǵana emes, joǵary bilimi, kóp jylǵy tájirıbesi bar ártúrli mamandyq ıeleri dalada qaldy. Olar jumys izdep, respýblıkanyń úlken qalalaryna tarydaı shashyrap ketti.
Shaǵyn eldi mekenderdegi mektepter, barlyq mádenıet oshaqtary, dárigerlik mekemeler, aýdandyq mýzyka mektebi, jasóspirimder sport mektebi, basqa da birqatar uıym men mekemeler jabylyp qaldy. Kezinde oblys aýdandarynyń ishinde jaqsy jabdyqtalǵandardyń qatarynan sanalatyn burynǵy ortalyq aýdandyq aýrýhana qazirgi ýaqytta jabylýdyń az-aq aldynda tur. Sol kezderi aýdandyq týberkýlez dıspanseri de jabyldy. Bul mekemeniń jumyssyz qalǵan mamandary da jan-jaqqa bas saýǵalap ketti. Biraq aýdan jabyldy, aýdandyq aýrýhananyń dárigerler shtaty qysqartyldy eken dep halyqtyń aýrý-syrqaýy tyıylǵan joq, qaıta órshı tústi. Burynǵy aýdandyq aýrýhanada bilikti de tájirıbeli dárigerler qalmaǵandyqtan, halyq dárigerlik kómek alý úshin 200-300 shaqyrym jerdegi aýdan ortalyǵy Kúrshim aýylyna, Zaısan qalasyna, tipti 500 shaqyrym jerdegi oblys ortalyǵy О́skemenge deıin sapar shegýge májbúr.
Aýdannyń jabylýy, shekaralyq óńir turǵyndarynyń ókimetten, bankterden nesıe alýda ógeı balanyń kúıin keshýine ákeldi. Bul degenimiz, aımaqta sharýa qojalyqtaryn, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa kedergi keltirdi. О́ńirde qurylyp, tabysty jumys istep jatqan sharýa qojalyqtary saýsaqpen sanarlyq qana. Munda tikeleı óndirispen, ónimderdi óńdeýmen eshkim aınalyspaıdy. Bul Marqa jerinde qolynan is keletin azamattar joq degen sóz emes. Nebir isker azamattar jeke is ashpaq bolyp, bıznes-josparlaryn jasap, qajetti qujattaryn toltyryp, aýdan, oblys ortalyqtarynda sandalyp, sharýalaryn bitire almaı sharshaǵan soń bárine qoldy bir siltep, basqa jaqqa qonys aýdaryp ketti.
Marqa óńiriniń turǵyndary buryndary aýyl sharýashylyǵy ónimderin aýdan ortalyǵy Terekti (búginde Marqakól aýyly) turǵyndaryna aparyp satatyn. Sońǵy shırek ǵasyrdan beri ortalyq Kúrshimde. Onda aýdan ortalyǵyn burynnan aýylsharýashylyq ónimderimen qamtamasyz etip kelgen óz sharýashylyqtary jetkilikti. Amaly taýsylǵan marqakóldikter óz ónimderin 500 shaqyrym jerdegi О́skemenge aparady. Jetkenshe san túrli kedergi bar. Paromnyń jyryn aıtpasaq ta túsinikti.
Aýdan ortalyǵy Kúrshim selosynan Marqakól óńiriniń eshbir aýylyna avtobýs qatynamaıdy. Jekemenshik kólikke minse, onyń jolaqysy qymbat, sebebi janarmaıdyń baǵasy kún saıyn ósip otyr. Marqakólden taýly Qaba jaqqa baratyn joldyń «jol» degen aty ǵana qalǵan.
Taǵy aıta keterligi, «Semeı ıadrolyq polıgonynyń zardaptaryna baılanysty turǵyndardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańdy qabyldaǵan kezde de Marqakólge tıisti organdar ádiletsizdik jasaǵan. Bir taýdyń arǵy jaǵyndaǵy Katonqaraǵaı men Úlken Naryn, qol sozymdaǵy Zaısan men Kúrshim ekologııalyq aımaqqa jatty da, Marqakól aýdany bul artyqshylyqtan qur qaldy. Osy aqylǵa syıa ma?!
Shekaralyq aýdandardy ashyp, sharýashylyqtardy qaıta quryp, jumyspen qamtamasyz etse, qalaǵa kóship kelip, ne úı ala almaı, ne jumys taýyp kúnin kóre almaı júrgen shekara aýyldarynyń turǵyndary qaıta kóship, úırenshikti ata kásibimen aınalysar edi. Aýylǵa kóshetinderdiń otbasy múshelerine kótermeaqy berilip, nesıe alýǵa kómek kórsetilip, belgili bir kásippen shuǵyldanýǵa jaǵdaı jasalsa, qazir bos jatqan jaılaý tósi az jylda malǵa tolyp, týsyrap jatqan egistik alqaptarynda astyq jaıqalyp turar edi. Shekaralyq aýdandar qaıtadan ashylsa, úlkendi-kishili qalalardaǵy turǵyn úı, aýrýhana, mektep, balabaqsha jetispeýshiligi sekildi máseleler edáýir jeńildeı túser edi. О́ıtkeni aýdany jabylǵan aýyldarda sonyń barlyǵy qańyrap bos tur. Mysaly taýly Qaba óńirindegi esik-terezeleri ǵana shegelengen aǵash úılerge qazir kóship barýǵa bolady.
Bilemiz, elimiz eńse túzedi, shaıqalǵan sharýamyz ornyna keldi. Tipti jaǵdaı túzelgen soń ózgelerge qolushyn bere bastadyq. Maqtan úshin ózgeni jarylqaǵan jaqsy shyǵar, degenmen az-maz jaqsylyǵymyz bolsa, aldymen óz halqymyzǵa jasaıyq ta.
Aýdan taratylǵannan soń óńir turǵyndary shekaralyq aýdandardy qalpyna keltirýdi ótinip, ár jyldary Premer-Mınıstr qyzmetterin atqarǵan N.Balǵymbaevqa, Q.Toqaevqa, I.Tasmaǵambetovke, Parlament Senatynyń depýtaty Z.Battalovaǵa, №20 Zaısan saılaý okrýgi boıynsha Parlament Májilisiniń depýtaty bolǵan A.Qabanbaevqa júzdegen adamnyń qoly qoıylǵan hattar joldaǵan. Mundaı aryz-ótinishter, beınetaspaǵa jazylǵan úndeýler el bıligine qazir de jyl on eki aı joldanyp jatqanymen jabýly qazan jabýly kúıi qalyp keledi.
Aýdany taratylyp, jyrtyq astaýdyń qasynda qalǵan turǵyndardyń kóz jasyn kórip, olardyń muń-muqtaj, aryz-armanyna qulaq salǵan eshkim bolmady. О́ńirdiń ártúrli áleýmettik-turmystyq máselelerin sheshýge tıis ákim-qaralar joly qıyn bolǵan soń ol jaqqa at basyn burmaıdy da. Ártúrli deńgeıdegi quzyretti organdardyń nazarynan tys qalǵan Tósqaıyń, Shanaǵaty, Buǵymúıiz, Aqjaılaý, Qarashilik, Teriskeı Bókembaı, Kúngeı Bókembaı syndy aýyldarǵa áli kúnge deıin sý qubyrlary tartylmaǵan. Marqakóldiń jaǵasyndaǵy 400-deı turǵyny bar Uranqaı aýylynda balalardy oqytýǵa qaýipti dep 2020 jyly mektep jabylyp qalǵan, al jańa mekteptiń qurylysy áli bastalmaǵan. Oqýshylar úıinen shalǵaıǵa basqa aýyldarǵa baryp oqýǵa májbúr. Munyń ózi turǵyndardyń bul eldi mekennen de qonys aýdara bastaýyna túrtki bolǵan.
Qoryta kelgende, Marqakól aýdany taratylǵaly bul óńirdiń ekonomıkasy múlde quldyrap, kúıi ketken jergilikti halyq údere kóship jatqandyqtan shekaralyq óńir bos qalýǵa taıady. Al buǵan jol berýge bolmaıdy. Ekinshiden, alpilik beldeýde ornalasqan ormandy, taýly, shóbi shúıgin bul aımaq tórt túlik mal, maral ósirýge, omarta ustap, ara sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly. Taýly Qaba aımaǵynda erterekte maral ósirgen. Eger aýdan qaıta ashylsa, óńirde sharýashylyq dóńgeletýge múmkindigi zor. Úshinshiden, munda tabıǵaty ásem Marqa kóliniń, Marqakól qoryǵynyń negizinde týrızmdi damytýǵa ábden bolady. Tórtinshiden, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda Marqakól óńirinde birneshe qola, altyn kenishteriniń jumys isteýi bul óńirdiń ónerkásiptik baǵyttaǵy múmkindikteriniń de zor ekenin kórsetedi. Sońǵy jyldary kúmándi ruqsat qaǵazdary bar áldekimder ol jerlerdi beıbereket qoparyp, jerdi tas-talqan etip, kenin qazyp alyp, taý ózenderin laılap jatyr. Onyń ishinde «Kemp Vostok» JShS, «Maınıng» JShS, «Qazaqmys barlaý» JShS, «Suńqar» JShS taǵy basqalary bar. Memleket bulardyń ashylýynyń zańdy nemese zańsyzdyǵyn tekserip, tártipke keltirse, munyń ózi bıýdjetke túsetin salyq pen basqa da tólemderdiń qaınar kózi bolar edi.
Endigi ýaqytta «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn usynǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aýyldaǵy aǵaıynnyń osy janaıqaıyna únsiz qalmas dep oılaımyz.
Kópen ERQASOV,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń jáne Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi