Barys jyly týraly baıan

Áýeli, tereńnen tolǵap sóı­lesek, 12 jylǵa negizdelip, bes múshelge úılestirilgen jyl sanaý esebi, zertteýshiler pikirinshe, b.z.b. II ǵasyrda Týn taýyn meken­degen ǵun taıpalarynan bas­taý alǵan deıdi. Buǵan dálel – osy óńirde jartasqa qashap salynǵan petroglıf túrinde 12 jyldyń músin-beınesi saqtalǵan. Bul jádigerdi taýyp, ǵylymı aınalymǵa engizgen áıgili qytaı arheology Gaı Shanlın: «Tastaǵy jyl ataýlary men músheldik tańbalar osy ólkede eki myń jyl buryn ómir súrgen halyqtyń týyndysy» depti («Qazaqsha músheldik jyl sanaý», «О́rnek» baspasy. Nur-Sultan, 2000 jyl. – 12 b).

Al kóne túrkilik tanymda bir ǵasyr 60 jylǵa tán. Muny «ja­ryn» dep ataıdy. Osy mer­zimde 12 jyl ataýy bes dúrkin qaıtalanatyndyqtan, qatelesip ketpes úshin olarǵa bes túrli tús jáne bes túrli materıaldyq zat ataý bergen. Mysaly, aq, sary, qyzyl, qara, kók deıtin bes túrli túske: temir, aǵash, topyraq, ot, sý sııaqty materıaldyq ataýlar qosa qoldanylady. Bular jaryn esebin júrgizgende jańylyspaý úshin qajet dúnıeler ekeni anyq.

Joǵaryda aıtqan jaryn esebi qazaq halqynyń baıyrǵy jyl qaıyrý esebinde bolǵan. Mysaly, Ahat Shákerimulynyń 1992 jyly «Juldyz» jýrnalynyń 11-nshi sanynda jarııalanǵan «Meniń ákem, halyq uly – Shákerim» atty kólemdi esteliginde: – Bir kúni ákeı­den «Qazaq buryn qandaı dinde bolǵan?», dep suradym. Ákeı: «Qazaq atanǵany – Noǵaılydan bólingen soń musylman bolǵany. Oǵan deıin – eski túrkiniń máýjýsı dinderi bolǵan. Eski túrikter qudaı jaratqan zattardyń eń qasıettisi – bes nárse dep bilgen. Olar: ot, topyraq, sý, temir, ósimdik (aǵash)... Jáne osy nárseni 12 jyldyń atyna qosyp, 60 jyldyq uly múshel etkeni de sondyqtan edi» dep aıtqan sózin keltiredi.

Sol sııaqty, eski ábjat esebiniń bilgiri Aqjan Mashanıdyń eńbek­terinde de 60 jyldyq múshel esebi aıtylypty. Ǵulama ǵalym múshel degenimiz – ýaqyt ólshemi, osy ar­qyly kúnniń, aıdyń, jyldyń esebin aıyramyz deı otyryp, al­pys jyldyq múshelge (jaryn esebi) toqtalypty. Iаǵnı 12 jyl bir múshel ony bes saýsaqqa kóbeıtý arqyly 12 h 5 = 60 jyl shyǵady. Bul barlyq kóne Shyǵys eline ortaq deıdi. Onymen qoımaı múshel kestesiniń alpys jyldyq kestesin beripti (ál-Mashanı A.J. Ál-Farabı kópiri: maqalalar, – Almaty: «Alataý» baspasy, 2005. – 239-240 bb).

Jaryn esebi boıynsha bıyl – 17-nshi jarynnyń materıaldyq sıpaty sý, túsi qara Barys jyly kirip jatyr. Etnograf ǵalym Myńbaı Ysqaqovtyń 1980 jyly Almatyda jaryq kórgen «Halyq kalendary» atty eńbeginde: «Túrki tektes halyqtardyń barlyǵynyń jyl qaıyrý esebinde «Barys» ataýy bar. Bul termındi – altaılyqtar (tileýitter) – parsy, ózbek pen uıǵyr – barys, ázerbaıjandar – pars, túrikmender – barys, parsy aǵaıyndar – peleńgi dep ataıdy, kóne qytaı jazbalarynda «arystan» degen atpen belgili» deıdi. Sol sııaqty, ataqty fransýz lıngvısi hám efıop tiliniń mamany Jozef Galevı (1827 – 1917) «barys» ataýy kóne parsy tilinen shyqqan depti. Biraq qazaq uǵymynda barys, jolbarys sózderi ejelden bir uǵymdy bildirse, sońǵy jyldary elimizdiń taýly ólkesin mekendeıtin jyrt­qysh janýar shubar ilbisti «qar barysy» dep áspettep júrmiz.

Bıylǵy Barys jylynyń astro­logııalyq sıpaty jaıly otan­dyq astrolog Elena To­pol­skaıa, negizinen Barys jyly mol­shylyqqa toly bolady, sondaı-aq árqıly tolqýlar oryn alýy múmkin dese, Shyǵys kúntizbesinde: «Barys jyly týǵan adamdar sheshimdi, bir betkeı keledi. Árbir iste tyndyrymdy, ýaqytty baǵamdaı alady hám kózi qaraqty, ishki qýaty mol, biraq ony syrtqa shyǵara bermeıdi, ashýlanǵan kezde qaıtýy qıyn. Eń bastysy, erkindik súıgish, áriptestik isine senimdi» dep jazsa, Barys jyly týǵan adamda bolatyn minez-qulyq sıpaty jaıly etnograf-zertteýshi Qalban Yntyhanuly «О́rnek» baspasynan shyqqan «Qazaqsha músheldik jyl sanaý» atty eńbeginde: «Bul jyl alabúlikke toly bolady, onyń aýyrtpalyǵy men jaqsylyǵy birdeı. Bul sózimizge 1986 jyly Almatyda bolǵan Jeltoqsan oqıǵasy kýá» dep jazypty.

* * *

Qazaq tarıhynda Barys jyly týǵan tanymal tulǵalar men eleýli oqıǵalar jeterlik. Tek ótken bir ǵasyrdyń ón boıyna nazar aýdarsaq, 1902 – barys jyly: qazaqtan shyqqan tuńǵysh general, Keńes Odaǵynyń Batyry Sabyr Rahymov, qaharman qyz Mánshúk Mámetova, qazaq ádebıeti alyptar kóshiniń tulǵalary – Ǵabıden Mustafın men Ǵabıt Músi­repov, komsomol qaıratkeri Ǵanı Muratbaev t.b. týsa, osy jyly ataqty túrik jazýshysy Na­zym Hıkmet dúnıe esigin ashqan eken. Sol sııaqty, bul jyly Ahmet Iаsaýı babamyz­dyń «Dıýanı Hıkmet» kita­by Tashkentte jáne qazaq aýyz ádebıe­tiniń kóp taraǵan qıssasy «Qyz Jibek» jyry Qazanda basylypty.

1914 – Barys jyly: qazaq ádebıetiniń bir ókili Sattar Erý­baev, teatr tarlandary Sháken Aı­­manov, Sábıra Maıqanova, Rabı­ǵa Esimjanova, Halyq ártisi, Sta­lındik syılyqtyń ıegeri Ánýar­bek Úmbetbaev, sýretshi Qulah­met Qojyqov t.b. qaıratkerler dúnıe esigin ashsa, osy jyly Dú­nıejúzilik birinshi soǵys bastalsa, Semeı qalasynda Abaıdyń ómirden ótkenine 10 jyl tolýyna arnalǵan úlken kesh uıymdastyrylypty.

1926 – Barys jyly: qazaq kınorejısseri Abdolla Qarsaq­baev, aqyn-sazger Bákir Tájibaev, etnograf-jazýshy Ahmet Júnisov, kesindemeshi Sahı Romanov, ǵalym-fılolog Temirbek Qoja­keev, mýzykatanýshy Habı­dol­da Tastanov qatarly ult qaı­ratkerleri dúnıe esigin ashsa, elimiz tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa – Baký qalasynda Búkilodaqtyń Birinshi túrkologııalyq sezi ótip, oǵan Qazaqstannan A.Baıtursynov, N.Tórequlov bastaǵan ókilder qatysypty. Sonymen qatar qazaq drama teatry tuńǵysh ret «Eńlik-Kebek» spektaklin sahnalasa, qazaq zııalylarynyń orasan zor kúsh jumsaýynyń arqasynda Syrdarııa oblysynyń Qazaly, Aqmeshit, Túrkistan, Shymkent ýezderi, Áýlıe­ata ýeziniń kóp bóligi, Tash­kent, Myrzashól ýezderiniń bir­shama bóligi, Samarqand oblysy Jızaq ýeziniń birneshe bolysy, Jetisý oblysynyń Al­maty, Jarkent, Lepsi, Qapal ýez­deri, Pishkek ýeziniń bir bóligi QazASSR-ne qarady. Respýblıka aýmaǵy úshten birindeı keńeıip, 2,7 mln sharshy shaqyrymǵa jetti. Al halqy 1 mıllıon 468 myń adamǵa kó­beıdi. QazASSR-niń halqynyń jalpy sany 5 mıllıon 230 adamǵa jetti.

1938 – Barys jyly: tanymal baletmeıster Bolat Aıýhanov, jazýshy Mádı Hasenov, tarıhshy Sábetqazy Aqataı, Memlekettiń Týdyń avtory Sháken Nııazbekov, ekonomıst-ǵalym Ǵanı Qalıev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Álimhan Júnisbekov, aqyn О́tejan Nurǵalıv qatarly tulǵalar ómirge kelse, osy jyly elimizde, alǵashqy dybysty derekti lenta-fılmder: «Arpalys», «Jaý soqpaǵy» «Jambyl ata» týyndylary túsirilip, Áýlıeata qalasyna Jambyl esimi berildi. Sondaı-aq otandyq ǵylym úshin mańyzdy oqıǵa Almaty qalasynda KSRO Ǵylym akademııasynyń fılıaly ashyldy.

1950 jáne 1962 – Barys jyldary: 1950 jyly belgili jazýshy Jumabaı Shashtaıuly, syqaqshy Kópen Ámirbek, ǵalym Namazaly Omashuly, sport jýrnalısi Nesip Júnisbaı, aqyndar Nesipbek Aıtuly men Serik Aqsuńqaruly ómirge kelse, 1962 jyly: telejýrnalshy Beıbit Qusanbaev, qoǵam qaıratkerleri Darhan Myńbaı men Erlan Qoshanov, aqyn Svetqalı Nurjan, tarıhshy Tursynhan Zákenuly qatarly ádebıet, qoǵam qaıratkerleri týypty. 1950 jyly elimizde, munaı óndirý soǵysqa deıingimen salystyrǵanda 52 paıyzǵa ósip, respýblıka kóleminde 1 mıl­lıon 493 myń oqýshyny qamtıtyn jalpy bilim beretin 9088 mektep ju­mys istep turdy. Al 1962 jyly jelaıaq sportshy Ámın Tuıaqov 200 metr qashyqtyqty 21,1 sekýndta júgirip ótip, tuńǵysh KSRO chempıo­ny bolsa, onyń izin jalǵap erkin kúresten qazaq balýandary arasynan alǵash ret A.Ǵabsattarov taǵy da KSRO chempıony atandy.

Odan keıingi Barys jyldary (1974, 1986, 1998, 2010) oryn alǵan elimiz tarıhyndaǵy eleýli oqıǵalarǵa toqtalsaq: 1974 jyly «Qan men ter» dramasy qoıylyp, kitap avtory, drama rejısseri jáne basty róldi oryndaýshylar KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe bolsa, 1986 jyly – Jeltoqsan oqıǵasy oryn aldy. Kelesi Barys – 1998 jyly 6 shildede Qazaqstan men Reseı arasynda XXI ǵasyrǵa baǵdarlanǵan Máńgilik dostyq pen odaqtyq týraly deklarasııaǵa qol qoıyldy. Sondaı-aq Barys – 2010 jyldyń iri oqıǵasy – elordada Qazaq handyǵynyń negizin salýshy Kereı jáne Jánibek handarǵa eskertkish ashylyp, Nur-Sultan jáne Almaty qalalarynda VII Qysqy Azııa oıyndary bas­taldy. Oǵan sary qurlyqtyń 27 memleketinen 1000-nan astam sportshy qatysty. Qazaqstan quramasy 32 altyn, 21 kúmis, 17 qola medalǵa ıe bolyp, jeńimpaz atandy.