Nyǵymet Myńjan jáne «Sáýle» uıymy

Nyǵymet Myńjan qazaqtyń sóz óneri men kóne tarıhy úshin jankeshti eńbek etken aıtýly tulǵa ǵana emes, el basyna kún týǵanda etigimen sý keship, halqynyń ese-teńdigin tú­gen­deý úshin táýekelge bel býǵan soqtaly qaıratker de bola bildi. Ásirese XX ǵasyrdyń 40-jyldaryndaǵy tarıhı Shyǵys Túrkistan ólkesin­degi qym-qýyt, kúrdeli saıası kú­­res­­terde jas Nyǵymet týǵan hal­qynyń múddesin joqtap, ot pen sýǵa kezek tústi. Bul kezeń­degi Nyqańnyń qaıratkerlik eń­begi qupııa uıym «Sáýleniń» qyz­metterimen tyǵyz baılanysyp jatty.

Nyqań 1941 jyly Úrimjidegi polısııa ýchılıshesinen oqý taýy­syp, sol kezdegi Shyńjań pro­vınsııasynyń Qoǵamdyq qaýip­sizdik basqarmasynda aýdar­mashy, tergeýshi jumystaryn atqarady. Jergilikti bıliktiń turǵylyqty halyqtarǵa qarsy jasaǵan san qıly sumdyǵy men jaýyzdyǵyna kýá bolǵan jas maman 1943 jyly Úrimjidegi tileýles, jaqtas qazaq zııalylarynyń basyn qosyp, táýelsiz «Sáýle» uıymynyń qury­lýyna bas bolady. Qytaıdaǵy qazaq ıntellıgensııasynyń kósh­­basshylarynyń biri, 1946 jy­ly jeltoqsan aıynda «Sáý­le­ge» múshe bolǵan marqum Qabı­molla Mánjibaev uıymnyń qu­ryl­taıshylary qatarynda Sális Ámireuly, Zákárııa Áshe­uly, Áb­dikárim Yntyqbaev, Má­­jıt Ábý­z­arov, Halyq Qarı sııaq­­ty tulǵa­lardy ataıdy. Q.Mánji­baev­tiń bergen kýáligi boıynsha, «Sáýleniń» jarǵysynda (N.Myń­jan daıyndaǵan) «Qazaq­tyń máde­nıetin, aǵartýyn, sharýa­shylyǵyn damytýǵa túrtki bolatyn uıym, eshqandaı saıası toptarmen baılanys ornatpaıdy», dep ashyq jazyl­ǵan. Ońasha áńgimeleriniń birinde N.Myńjan Q.Mánjibaevke «Sáýle» tyńshylyq uıym da, feodaldardyń qolshoqpary da emes, bul uıym Gomındannan da, Sharqıdan da jasyryn, qupııa uıym, tipti demeýshilerimiz Ja­nym­han qajy men Qadýan hanym da bul uıymdy bilmeıdi» dep eskertedi.

Mundaı saqtyqtyń jóni joq emes edi. О́ıtkeni sol kezde ólkede qalyptasqan jaǵdaıǵa sáıkes Keńes Odaǵynyń járdemimen qu­rylǵan Shyǵys Túrkistan Res­pýblıkasy (Sharqı) men jergilikti Qytaı ákimshiligi (Gomından úkimeti) arasynda kúrdeli kúres­ter júrip jatqan. Osyǵan baılanys­ty Úrimjidegi qazaq oqy­ǵandary da ekige jarylyp, bir toby Sharqıdy qoldasa, endi bir bóligi Gomındannyń soıylyn soǵady. Al N.Myńjan bas­taǵan úrkerdeı qaýym kóriniste Gomından jaǵyna shyqqanymen, is júzinde ulttyń upaıyn túgendeý jolynda qııan-keski saıası kúrestiń bel ortasynda júredi. Mine, osyndaı almaǵaıyp kezeńde qazaqtyń ese-teńdigin, óte-móte saıası quqyǵynyń iske asýyn kózdegen qupııa uıymnyń zárýligi men qajettiligi aıtpasaq ta túsinikti.

Sharqı men Gomından arasyn­daǵy bitimge sáıkes 1946 jyly qyrkúıek aıynda koalısııalyq úkimet qurylýdyń qarsańynda «Sáýleniń» qyzmeti jandana túsedi. 1945 jyldyń aıaǵyna qa­raı jergilikti bılik bolashaqta qurylýy múmkin koalısııalyq úkimettiń quramyna enetin qa­zaq kadrlary týraly qazaq zııaly­larynyń pikirin suraǵanda, sáýlelikterdiń ortaq sheshimimen belgili tulǵalar Janymhan Tileý­baıuly, Qadýan hanym, Z.Ásheuly, S.Ámireuly men N.Myńjannyń kandıdatýrasy usynylady. Sonyń nátıjesinde, J.Tileýbaıuly Qar­­jy departamentiniń basshysy, S.Ámireuly Úkimet hatshy­lyǵy­ jetekshisiniń orynbasary, Qadýan hanym Úrimji aı­ma­ǵynyń gýbernatory, N.Myń­jan Qarjy departamentiniń jetekshi hatshysy qyzmetterine taǵaıyndalady.

Sáýlelikter jergilikti saıa­sı júıedegi qazaq múddesin qor­ǵaýdy basty maqsat etedi. Bul sózimizge Taıvan Memleket tarıhy akademııasyndaǵy Prezıdent Chan Kaıshıdiń jeke arhıvteri kolleksııasynda saqtalǵan, 1947/10/19 rásimdelgen qupııa jedelhat kýá. Jedelhattaǵy derekter boıynsha, Hatshylyq jetekshisiniń orynbasary S.Ámireuly («Sáýle» quryltaıshylarynyń biri) 1947 jyly 13 qazan kúni Úrimjidegi qazaqtardy jınalysqa shaqyryp, jergilikti bılikke «Koalısııalyq úkimettiń tóraǵasynyń orynbasary qyzmetinen qazaqqa bir oryn bólý; memlekettik mekemelerdegi qazaq qyzmetkerlerdiń úlesin kóbeıtý; qazaq mektepteriniń sanyn molaıtý; qazaqtardyń sha­rýashylyǵyn damytýǵa qarjy­laı járdem berý jáne qazaq mal­shylarynyń moınyndaǵy nesıeni joıý; qazaq malshylaryna tıesili jer telimin arttyrý; ólkelik dárihananyń dırektory qyzmetin qazaqqa berý; is-qaǵazdar júıesine qazaq tilin engizý» sekildi talaptar qoıady. Sondaı-aq 1946-1947 jyldary Sharqı tarapynan Úrimjidegi qazaq zııalylaryna shabýyl jasalyp, N.Myńjan taıaqqa jyǵylyp, Úrimji aımaǵy gýbernatorynyń orynbasary Túrkistan Noǵaıbaev óltirilgennen keıin, «Sáýleniń» bastamasymen 1947 jyly sáýir aıynda Úrimji tóńiregindegi qa­zaqtar sherýge shyǵyp, Úkimetke óz talaptaryn qoıady. Sol jyly kúzde sáýlelikterdiń astyrtyn jumysynyń nátıjesinde, qazy­na qarajatymen qamtamasyz etilgen segizinshi qazaq polki já­ne qarýlanǵan qazaq jasaqtary qu­rylyp, Úrimji aımaǵyndaǵy qazaqtardyń qaýipsizdigin qorǵaýǵa mindetteledi.

«Sáýleniń» usynýymen 1948 jyldyń qańtar aıynda jasy otyzǵa tolmaǵan N.Myńjan búkil­qytaılyq zań shyǵarýshy Iýanniń depýtaty bolyp saılanady. Nyqań bul qyzmette de qazaqtyń saıası múddesin keńeı­týdi basty maqsat etedi. My­saly, Taıvan Memleket tarıhy akademııasynyń arhıvinde saq­talǵan qujatta kórsetilýinshe, Ulttyq kongress depýtaty retin­de Nyqań Shyńjań provınsııa­sy tóraǵasynyń orynbasary qyz­metine bir qazaq saılaý týra­ly bastama kóterip, qoldaý tabý úshin qytaı, dúngen, sibe depýtattarymen baılanysqa shyǵady. Ári úmitker retinde Álen men J.Ti­leýbaıulynyń kandıdatýrasyn usynady. Sóıtip, Qytaıdaǵy qa­zaq máselesi taǵy bir márte joǵar­ǵy bıliktiń nazaryna ilinedi, Nyqańnyń belsendi áreketteri Qy­taıdaǵy qazaqtyń saıası máde­nıetiniń qalyptasýyna da úlken áser etedi.

«Sáýleniń» qaýlysymen uıym múshesi, Qutybı aýdany ákiminiń orynbasary Orazbaı Qalıuly 1949 jyly kóktemde Qytaıdyń Sınhaı provınsııasyndaǵy qazaqtardyń halin bilý, olarǵa jansaýǵa suraý úshin, Soltústik-Batys Qytaıdyń áskerı-ákimshilik basshysy, dúngen mılıtarıst Ma Býfanǵa elshi bolyp barady. Sol jyldyń jazynda Gomındannyń ákimshilik qyzmetkeri Kárim Ákiramı de «Sáýleniń» tapsyrmasymen Ma Býfanǵa jolyǵyp, sol aımaqtaǵy qazaqtardyń hal-jaǵdaıynan habar alyp qaıtady.

«Sáýle» uıymy qazaqtyń sharýa­shylyǵy men mádenıetin da­mytý máselesin de qaperden shy­ǵarmaıdy. Sáýlelikter «Yrys» deıtin kompanııa qurady. Bel­gili qaıratker-ǵalym Hasen Oral­taıdyń kýálandyrýynsha, «Yrys» kompanııasynyń maqsaty qa­zaqtyń qolyndaǵy jún, teri sekildi shıkizattyń qunyn kóterý bolǵan. Kompanııany S. Ámireuly basqarǵan, alaıda kóldeneń sebepterge baılanysty kompanııa nebári bir-aq jyl jumys júrgizip, jabylyp qalady.

«Sáýleniń» tarıhyndaǵy eleýli oqıǵalardyń biri 1947 jyly «Sáýle» baspasynyń qu­rylýy dep senimmen aıta alamyz. Baspanyń jumysyna sáýle­likterden ózge belgili qazaq zııa­lylary tartylady. «Sáýle» jýr­na­ly jaryq kórip, oǵan N.Myńjan bas redaktor bolady. H.Oraltaıdyń eske alýynsha, jýrnaldyń alǵashqy sanynda baspa men basylymǵa demeýshi bolǵan 35 tulǵanyń tizimi beriledi. tizimniń eń basyna Ospan batyr, Janymhan qajy, Qalıbek Hakim, Qadýan hanym esimderi berilgen. «Sáýlege» qosymsha ádebı-kórkem «Shanshar» basylymy da shyǵarylady. Osy baspadan «Abaı óleńderi» (alǵy sózin N. Myńjan jazǵan), «Iman-shart», «Álippe» t.b kitaptar men N. Myńjannyń «Turmys tilshisi» (Qytaıdaǵy qazaq ádebıetindegi alǵashqy povest), «Qazaq tarıhynyń derek­teri» eńbekteri basylyp shyǵady. Aıta keterlik bir jaıt, Nyqań osyǵan deıin jergilikti basylymdarda «Jaýynger semıa» (1942 j.), «Qyz Jibek jaıynda» (1943 j.), «Segiz beresi borysh» (1944 j.), «Bilim – ómir shyraǵy» (1945 j.), «Qunykerler» (1946 j.), «Qazaqtyń aǵartý-tárbıe jaǵdaıy» (1947 j.), «Tineıdiń sary qusy», t.b. dastan, pesa, áńgime, zertteýlerimen qýatty qalam ıesi retinde tanylyp úlgergen edi. 1947 jyly «Sáýleniń» tapsyrmasymen Nyqań Úrimjidegi «Dárnek» konferensııasynda qazaqtyń ata tarıhy týraly uzaq baıandama jasaıdy. Baıandama mátini kóp uzamaı qytaı tiline aýdarylyp, Shanhaıda shyǵatyn «Hanhaıchao» jýrnalynyń 1947 jylǵy sandarynda jaryq kóredi. Qazaqtyń baı ańyzdarynan syr shertip, naqty jazba derektermen túıindelgen bul eńbek jas ǵalymnyń ǵylymı ortadaǵy bedeli men mártebesin kóteredi.

1947 jyldyń kúzinde «Sáý­leniń» muryndyq bolýymen jáne jergilikti bıliktiń beki­týi­men Úrimjide qazaq teatry ashylyp, jetekshiligine H.Qa­rı taǵaıyndalady. Keıinirek teatr­dyń jumysyn belgili jazýshy Buqara Tyshqanbaev júrgizedi. Qytaıdaǵy qazaq óneriniń alǵashqy qarlyǵashtary osy altyn uıada qanattanyp, topshysyn bekitedi. Shyǵystaǵy qazaq óneriniń kóshin bastaǵan osy órkenıet oshaǵy búgingi kúnde Ile qazaq avtonomııa­ly oblystyq oıyn-saýyq úıirmesi (án-bı ansambli) degen atpen jumysyn áli jalǵastyryp keledi.

1948 jyly Úrimjide ashylǵan Til mektebine qazaq balalarynyń qabyldanýy da sáýlelikterdiń qulshynysynyń arqasy ekenin Q.Mánjibaev óz esteliginde atap kórsetedi. Osy mektepte bilim alǵan qazaq jastarynyń qatarynda Ázimqan Tishanuly, Mellatqan Álenuly, Narıman Jabaǵytaıuly syndy bolashaq sóz zergerleri de boldy.

Q.Mánjibaevtiń kýálandy­rýynsha, «Sáýle» uıymynyń qyz­metine N.Myńjan basalqa bolǵan. Sirá, sheshimderdiń barly­ǵy Nyqańnyń qatysýymen, qada­ǵalaýymen jasalyp otyrǵan. Buǵan onyń qazaq-qytaı zııaly­larynyń arasyndaǵy bıik bedeli jáne belgili saıası tulǵalarmen, mysaly, Burhan Shahıdımen dos-jarlyǵy múmkindik berse kerek.

Qujattyq derekterdiń tapshy­ly­ǵyna, ásirese 1950 jyldan keıingi «Sáýle» isine» baılanysty tergeý materıaldarynyń áli kúnge qupııa saqtalýyna baılanysty «Sáýleniń» tarıhy jáne ondaǵy N.Myńjannyń qaıratkerlik qyzmeti týraly áńgimeni osymen doǵarýǵa májbúrmiz. Degenmen osy usynylǵan derekterdiń ózi jas Nyǵymettiń kúrdeli taǵ­dyr jolyndaǵy qaıratkerlik qyz­metiniń biraz qyrlaryn ashýǵa kómektesedi degen oıdamyz.

Erlan MAZAN