Sirá, elimiz úshin taǵy bir syn saǵatynyń mejesi keldi. Muny álemniń, óńirdiń, eldiń kóńil aýanynan, is-áreketinen ańǵaramyz. Qazir dástúrli saıasattanýdyń anyqtama-erejelerine sáıkespeıtin qubylystar júrip jatyr. Bireý ózge eldiń shekarasyn buzyp-jaryp, zymyranmen oq jaýdyrýdy «basqynshylyq» dep eseptemeıdi. Endi bireý jahannyń damý úderisi ólshemin mise tutpaı, óziniń kúlbúlte josyǵyn tyqpalap júr. Elge kelsek, qańtar qasiretinen keıin daǵdarǵan, ýaıymdaǵan jurt kóp saýalǵa jaýap izdedi. Endi, mine, Abaı amanattaǵan «ashý – dushpan, aqyl – dostyń» qadirin sezingendeı. Álbette, kisi ólimine sebepkerler, halyqtyń tynysh tirshiligin oırandaǵandar zań aldynda da, ar aldynda da, túbi Alla aldynda da jaýap beredi.
Osyndaı kúrdeli shaqta jarııalanǵan Prezıdent Joldaýy qaı jaǵynan da mańyzdy. Munda Qasym-Jomart Kemeluly qańtar oqıǵasynyń sebep-saldaryn baǵamdaı otyryp, jurt kókeıindegi san suraqqa jaýap berdi. Bul rette kúni keshe Parlamentte ótken jaýapty laýazymdy tulǵalardy, táýelsiz zań mamandaryn tyńdaý ıgi is bolǵany sózsiz. Osy baǵytta ishki ister, prokýratýra, sot sekildi mekemeler men qoǵam arasyndaǵy suhbat alańy formatyn júıeleý, keńeıtý, naqtylaý, izgilendirý – ári ýaqyt talaby, ári órkenıet ólshemi. Muny Memleket basshysy «Azamattyq qoǵam men quzyrly organdar osylaı ashyq yntymaqtastyq ornatatyn tájirıbe bizdiń elimizde berik ornyǵýǵa tıis» dep atap kórsetti.
Naýryz aıyndaǵy Joldaýdyń negizgi arnasy – eldiń saıası júıesin keshendi jańartýǵa baǵyttalyp otyr. El basshysy men halyqaralyq deńgeıdegi qaıratker úshin eń basty mindet – óz memleketindegi nemese tapsyrylǵan qyzmetindegi ahýalǵa dál baǵa berý, durys dıagnoz qoıý. Bul oraıda: «Men elimizge túbegeıli reformalar qajet ekenine bek senimdimin. Áıtpese, toqyraýǵa tap bolamyz. Biz onyń saldary memleketti qalaı kúıretetinin tarıh qoınaýyna ketkenine kóp bola qoımaǵan keńes tarıhynan jaqsy bilemiz. Keshegi qańtar oqıǵalaryna da elimizdegi toqyraýdyń saldary belgili bir deńgeıde áser etti» degen Prezıdent pikiriniń máni tereń.
Joldaýdaǵy Prezıdent ókilettigi, Parlament quzyrettiligin naqtylaý, saılaý júıesin jetildirý, partııalardyń múmkindikterin keńeıtý, saılaý úderisin jańǵyrtý, quqyq qorǵaý ınstıtýtyn kúsheıtý, BAQ pen azamattyq ınstıtýttardy nyǵaıtý, ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdy jetildirý, jergilikti ózin-ózi basqarýdy ortalyqsyzdandyrý, daǵdarysqa qarsy shuǵyl sharalar – ıakı osy 10 bastama almaǵaıyp kezeńnen halyqtyń bereke-birligin saqtap, táýelsizdik muratyn baıandy etip alyp shyǵatyn eldik jol ekenine kóńilimiz sendi. Bul is-sharalar, buıyrsa, memleketimizde «kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyn ornyqtyrmaq.
Halyqta «qımyldamaǵan adam ǵana qatelespeıdi» jáne «qateden sabaq al» degen ımandy tálim-túsinik bar. Biz 30 jyldaǵy saıası qurylysymyzdyń bárine birdeı qara boıaý jaǵýǵa qarsymyz. Biraq qashanda el múddesine, halyq qalaýyna, kásibı mamandar pikirine qulaq asýymyz qajet. Bul rette Joldaýdaǵy: «Prezıdenttiń jaqyn týystaryna saıası memlekettik qyzmetshi bolýǵa jáne kvazımemlekettik sektorda basshylyq laýazymdardy ıelenýge zań júzinde tyıym salynady. Mundaı normany Konstıtýsııaǵa engizsek te artyq bolmaıdy», nemese: «Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Májilistegi kvotasyn joıamyz. Meniń oıymsha, bul – saıası jaǵynan da, zańdyq turǵydan da durys qadam. Bul kvota Senatqa aýysady jáne 9-dan 5 depýtatqa deıin kemıdi. Sonyń nátıjesinde, Májilistegi depýtattardyń jalpy sany azaıady», jáne de: «Proporsıonaldy-majorıtarly úlgide saılaýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeıde tolyq kórinis tabady. Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtalatyn bolady» degen syndarly usynystardy, sondaı-aq «Qazaqstandaǵy túrli quqyq normalaryn Konstıtýsııalyq keńes túsindiredi. Biraq azamattar osyndaı túsinikteme alý úshin bul organǵa tikeleı júgine almaıdy. ...Konstıtýsııalyq sot qurý – ádil ári quqyqtyq memleket qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolady dep senemin», «Endi quramy jaǵynan aýqymdy Ulttyq quryltaı qurýdy usynamyn. Jańa qurylym Ulttyq keńestiń qyzmetin jalpyhalyqtyq deńgeıde jalǵastyrady. Quryltaı qoǵamdyq dıalogtiń birtutas ınstıtýsıonaldyq modelin qalyptastyrýǵa tıis», t.b. ádiletti de tegeýrindi pikirlerdi – Qazaqstan qoǵamynyń jańarýynyń alǵysharty retinde qaraý qısyndy.
Búginde eldiń yntymaǵy men jerdiń tutastyǵy – Táýelsizdiktiń rııasyz ólshemine aınaldy. 19 mıllıonnan asqan halqymyz taǵdyr buıyrtqan jolmen, burynǵy-keıinginiń ádiletti joralǵysymen tabıǵı túrde ult bolyp uıysýǵa baǵyt túzedi. Til de, dil de, din de Qazaqstan memleketiniń aq peıil yqylas-yjdaǵatymen jańa deńgeıge kóterildi. Osy baǵdarda qara kúsh emes, adamshylyq is jeńetini kún saıyn dáleldenip keledi. Joldaýda Memleket basshysy tarıh pen jańarý sabaqtastyǵyn meńzep, Abaı, Ulytaý, Jetisý ataýyn alatyn oblystardyń enshiles Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Almaty oblystarymen qatar órkendeı alatynyna ǵylymı negizde dálel keltirdi. Bolashaq oblys ortalyǵy – Qapshaǵaı qalasynyń ataýyna qalyń jurtshylyq D.A.Qonaev esimin laıyqty kóretinin de meńzedi. Mine, halyq únine qulaq asýdyń bir kórinisi – osy. Árıne, óńirler men ortalyqtyń damyp-órkendeýi bárimizdiń erik-jigerimizge, adal eńbegimizge baılaýly. Osyǵan qatysty Memleket basshysynyń: «Jańa Qazaqstandy qurý eldi damytý paradıgmalaryn ózgertýge baǵyttalǵan. Biz ár qadamymyzdy saralap, tańdaǵan jolymyzben alǵa senimdi qadam basamyz!» degen sózi barshamyzdy jigerlendirdi.
Halqymyzda «Tymaq – tóbesinen, el tóresinen tozady» degen ataly sóz bar. Eldiń búgingi tóbesi de, tóresi de – qyzmet basyndaǵy azamattar, oqyǵan zııalylar, qoǵamnyń aldynda júrgen azamattar. Qasym-Jomart Kemeluly el basshysy retindegi jeke jaýapkershiligin de qadap aıtty: «Meni, eń aldymen, halqymnyń bolashaǵy qandaı bolatyny tolǵandyrady. Qyzmetime túrli adamdardyń beretin baǵasynan góri, memleketimizdi qorǵap qalý – men úshin asa mańyzdy mindet. Osy jolda jaýapkershiliktiń bárin moınyma alýǵa daıynmyn! Babalar amanatyna adal bolyp, ony urpaqqa tabystaý – men úshin kıeli paryz».
Joldaýda aıryqsha qoǵamdyq ınstıtýt – «Ulttyq quryltaı» qurylatyny málim etildi. Bul Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń transformasııasyndaı kórindi. Elordadaǵy, óńirlerdegi túrli qoǵamdyq keńes ókilderi, Parlament depýtattary, Assambleıa músheleri, isker azamattar, zııalylar, eńbekpen jetilgen tulǵalar enetin bul qurylym – arǵy-bergi tarıhtaǵy keleli halyq keńesiniń jańaryp-jańǵyrýy syndy. Burynǵynyń «Keńesti jerde kemdik joq» degen ósıeti de beker aıtylmaǵan. Suhbat alańy, pikir alańy, oı alańy – jamyraý emes, uıysý men túsinisý óresi. San ǵasyrlyq taǵdyrymyz ben tarıhymyzdyń, adamshylyǵymyz ben asqaqtyǵymyzdyń ónegesi. Alýan túrli pikirdiń eldik múddege sýarylýy memleketshildik ustanym men kózqarasty nyǵaıtady.
Rámizdi jańa kún – Naýryz qarsańynda halyqqa arnalǵan Prezıdent Q.K.Toqaev Joldaýy syn saǵattaǵy elshil joldy – memleket pen qoǵamdaǵy sóz ben istiń úılesim tetigin nusqady. Bul jol eldi túrli qıyndyqtan da, tosqaýyldan da aman alyp ótetinine senimdimiz.
Dıhan QAMZABEKULY,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory,
UǴA akademıgi