Prezıdent Q.Toqaevtyń «Jalpy, bárimiz eńbekqorlyqtyń, biliktiliktiń ıdeologııasyn kóterýimiz kerek. Ultymyz dúnıe júzinde, eń aldymen, eńbekqor, jumysqa adal ult retinde moıyndalatyn bolsa, bul ekonomıkamyzǵa oń áser etedi. Masyldyqtan, jalqaýlyqtan alshaq bolýymyz qajet» degen keleli pikirinde úlken mán-maǵyna bar.
Eńbek adamyn qadirleý qaı zamanda da basty qaǵıdat bolyp qala bermek. Bul jaǵynan alǵanda keńestik kezeńniń jaqsy dástúrinen ónege alǵan durys. Ol ýaqytta shyny kerek, shopan, mehanızator, saýynshy, tokar, t.b. qarapaıym eńbek adamdary joǵary marapattarǵa ıe bolyp, partııa sezderine delegat bolyp qatysatyn. Bul qaı zamanǵa da qajet, kerek tájirıbe ekeni sózsiz. Osy turǵydan alǵanda, mal sharýashylyǵynda qol jetkizgen asa úzdik kórsetkishteri úshin eń joǵary nagradaǵa – «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵyna ıe bolǵan Marııa Aıabaevanyń ómiri, eńbek joly, elge qyzmet etý qaǵıdaty – jastarymyzǵa árdaıym úlgi-ónege.
Marııa Kódenqyzy burynǵy Taldyqorǵan oblysynyń Gvardııa aýdanyndaǵy Razvılnoe (Jańalyq) aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Kóden Qarymsaquly 1941 jyly maıdanǵa attanyp, Voronej túbinde erlikpen qaza tapqan. Anasy Múlgisin 25 jasynda qosaǵynan aıyrylyp, jaryna bergen ómirlik sertin adal oryndap, eńbekke aralasyp, ul-qyzyn jetkizgen. Egin salǵan, shóp shapqan, mal baǵyp, bala ósirip, tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin tynym tappaǵan. Anasynyń jankeshtiligin kórip ósken Marııa eńbekqor bolmaı qaıtsyn.
1956 jyl Marııa Kódenqyzynyń ómirindegi eń erekshe jyldardyń biri boldy. Dál osy jyly Marııa Qyzaıbaı Aıabaevpen otaý quryp, jańa ómir jolyn birge bastady. Ataqty Arqarly óńirindegi Panfılov atyndaǵy kolhoz – kindigi kesilip, kir jýǵan, qasıetti atamekeni. Keıinnen bul sharýashylyq «Qyzyljar» keńsharyna qosylyp, 1974 jyly «Arqarly» atanǵan. Úlken ujymjar edi.
Marııanyń mal órgizip, otar-otar qoı baǵyp, eńbek kórigin qyzdyrǵan jeri Arqarly adyry atalady. Túgin tartsań, maıy shyǵatyn, malǵa jaıly, shóbi shúıgen, sýy móldir, aýasy taza mekende qol úzbesten eńbek etken-di. Qystaýy – Qyzylqudyq. Marııanyń shúmektep aqqan mańdaı teri sińgen qasıetti jer ǵoı. Kezinde jurt ony «Marııa bazy, Marııa qorasy» dep ataıtyn. Eńbegin baǵalaǵany ǵoı.
Mal baǵý aıtqanǵa ǵana ońaı. Áıtpese beıneti kóp, aýyrtpalyǵy mol, jyldyń qaı maýsymy bolsyn, qıyndyǵy shash etekten keletin tynymsyz, bosańsýdy keshire almaıdy shopannyń tirligi degenińiz. Demalys joqtyń qasy. Ony aıtasyz, maldyń jaıyn tereń bilý kerek, jem-shóbin ázirlep, qorasyn jyly ustap, shuraıly jaıylym izdeý, kókteýi men kúzdeýin jańylyspaı tap basyp tanyp, qystaǵy qońyn kózden tasa qylmaý – árkimniń qolynan kele bermes kásibı sheberlik, zerektik, árkimniń boıyna bite bermes qasıet. Áıtpese deımin-aý, mal baqqannyń bári Eńbek Eri bolmaı ma?
О́ziniń ómirlik tájirıbesin ataqty Marııa apamyz bylaısha syr ǵyp shertken: «Mal – baqqandiki», – deıdi bizdiń keıingi shopandar maqaldaı sóılep. Sol ras. Mine, bir boz saýlyq eki qoshaqan bizdi túske deıin áýre etti. Al bir otardaǵy 700-800 saýlyqqa, onyń sońynan ergen 1 400-den astam qozysyna ıe bolyp kór. Osynyń barshasynyń qıyndyǵy tipti shash etekten keledi emes pe?! Biraq qoǵam ıgiligi, el baılyǵy – baqqan óz malyń. Atqarǵan eńbegiń seni baıandy baqytqa jetkizip, sheksiz qýanyshqa bóleıdi. Al abyroıly, ataqty shopan bolý úshin tózimdilik, eńbeksúıgishtik, shydamdylyq, tabandylyq kerek! Sonda ǵana mal ósedi, tól kóbeıedi, otar ortaımaıdy».
Marııa Kódenqyzy ótken ǵasyrdyń 1960-1970 jyldary aýdandyq Keńeske eki ret, oblystyq Keńeske eki ret depýtat, Qazaqstan Kompartııasy XIII, XIV, XV, XVI sezderine, Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń XXVI sezine delegat bolyp saılanǵan. Eńbektegi erligi úshin Eńbek Qyzyl Tý ordenine ıe bolyp, 1985 jyly «Sosıalıstik Eńbek Eri» ataǵy berilip, «Lenın» ordenimen, «Oraq pen balǵa» altyn medalimen marapattalǵan. Sondaı-aq KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty.
Adamnyń atyn eńbek shyǵarady. Baqyt degen kıeli uǵym da túsingen janǵa adal eńbek, mańdaı termen keledi. Marııa Kódenqyzy óziniń bar baqytyn mamandyǵynan, beınelep aıtqanda, qoıshynyń qutty taıaǵynan tapqanyn aıtyp ta, jazyp ta ketken eken.
Birde Kerbulaq aýdanyndaǵy Sarybastaý orta mektebiniń oqýshylarymen kezdesýinde ataqty shopanǵa balalar «Baqyt degendi qalaı túsinesiz?» degen saýal qoıady. Sonda ol: «Eger uly Otanǵa, óziń týǵan ardaqty elge neǵurlym kóp eńbek sińirseń, baqyt degen sol. Dúnıede óziń súıgen isińmen aınalysyp, sol kásiptiń (ol meıli qandaı mamandyq bolsyn) búge-shigesin, qyr-syryn jetik meńgerseń, sol mamandyqtyń shyrqaý shyńyna shyqsań, sol baqyt» dep jaýap beredi.
Halqymyz eńbektiń qadirin jete bilgen. Sondyqtan da adal eńbek etip, mańdaı terin tógip, úlken jetistikke jetken jandar týraly ǵıbratty sózderdi kóp aıtqan. Jastarǵa olardyń tolaǵaı tabystaryn úlgi eken. «Eńbek er atandyrady» degen danalyq sóz sodan qalsa kerek. О́z basym Sosıalıstik Eńbek Eri, óz dáýiriniń maqtanyshy bolǵan, ataqty shopan Marııa Aıabaevanyń ómirjolyna qarap, halyq danalyǵyna biraýyz sózimdi qosyp, «Adal eńbek er atandyrady» degim keledi. Buǵan keıipkerimizdiń ónegeli ómiri – naqty dálel.
Marııa Kódenqyzynyń ómirden ótkenine alty jylǵa jýyqtapty. «Ornynda bar ońalar» demekshi, Eńbek Eriniń ǵıbratty jolyn búginde urpaqtary jalǵastyryp keledi. Marııa men Qyzaıbaıdyń balalary Altyn, Altynkúl, Qýanysh jáne Móldirden taraǵan nemere-shóbereler ardaqty ata-apasynyń attaryn maqtanyshpen aıtyp, ónegesin óz ómirleriniń baǵdarshamyndaı berik ustanady.
Jaqynda Sarybastaý aýylynda aýyl turǵyndary, aýdan, aýyl, mektep basshylyǵy uıytqy bolyp, Sarybastaý orta mektebinde Eńbek Eri Marııa Aıabaevanyń atynda mýzeı ashyp, onyń jetistikteri men eńbek jolynan kórme uıymdastyrdy. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymas» degendeı, altyn juldyzdy apamyzdyń rýhyna Quran baǵyshtalyp, ata dástúrine saı as berildi.
Keleshekte ıgilikti is-shara jalǵasyn taýyp, Marııa Aıabaevanyń ardaqty esimi aýylyndaǵy Sarybastaý orta mektebine berilip jatsa, nur ústine nur bolar edi. Usynysqa aýyl ákimi bastap, mektep ujymy qoshtap, aýdan ákimshiligi de úlken qoldaý bildiripti. Bastama Almaty oblystyq jáne respýblıkalyq arnaıy komıssııadan qoldaý tabatynyna senemiz.
Taǵy bir usynysymyz, aýyl ǵana emes, aýdan, tipti oblys kóleminde eńbekte, ásirese mal sharýashylyǵynda jaqsy jetistikterge qol jetkizgen jastardy kótermeleý maqsatynda jyl saıyn Marııa Aıabaeva atyndaǵy syılyq taǵaıyndalsa deımiz. Aýyl, aýdan, oblys kóleminde ortalyq bir kóshege Eńbek Eriniń aty berilip jatsa, qanekı! Eńbek adamyna degen ol da úlken qurmet ári jastarǵa úlgi-ónege bolmas pa?!
Iá, aıadaı aýyly Arqarlynyń atyn alash jurtyna adal eńbegi arqyly tanytqan Eńbek Eri Marııa Aıabaevaǵa laıyqty qurmet kórsetý – aýyl, aýdan jáne oblys basshylary úshin úlken syn ári abyroıly mindet. О́ıtkeni ótkenge qurmet erteńge taǵylym ekeni belgili.
Nurlan QALQA,
aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty