Amerıka jazýshysy Ken Kızıdiń «Kókektiń uıasy» romany túpnusqadan qazaq tiline aýdarylyp, oqyrmanǵa jol tartty. Otyzdan astam tilge aýdarylǵan, kınolar jelisine, sahnalyq qoıylymdar formasynda beınelengen shyǵarma – álemdik klassıkadaǵy eń jaqsy psıhologııalyq romannyń biri.
Kóp ýaqytqa deıin álem romandy jazýshynyń qııalynan týylǵan shyǵarma dep tanydy. Oqıǵanyń ómirden alynǵany jaıly alypqashpa áńgimeler bolǵanymen, avtor ózi rastamaǵan edi. Biraq 2001 jyly avtor qaıtys bolǵan soń áıeli Feı Kızı hanym kúıeýiniń kúndelikterin jaryqqa shyǵardy. Jazýshynyń jazbasynan 1960 jyly Stanfordta oqyp júrgen jyldarynda Pol-Altodaǵy psıhıatrııalyq aýrýhanada medbıkeniń kómekshisi bolyp jumys istegenin, sol aýrýhanadaǵy syrqattar men bas medbıkeniń arasyndaǵy oqıǵalardy roman oqıǵasyna arqaý etkenin bildik. Keıipkerlerdiń birazy ómirden alynǵany, tipti oqıǵaǵa qatysty adamdardyń kózi tiri ekeni anyqtaldy. Shyǵarma shyndyǵynyń shynaıy oqıǵaǵa negizdelýi de kitap qundylyǵyn arttyra tústi.
Hosh, jazýshynyń talaı jerde aıtylyp, jazylyp júrgen talantyn madaqtap ózimizdiń de, oqyrmannyń da ýaqytyn almaıyq. Aıtpaq bolǵanymyz roman jaıy edi, sony tolǵaıyq. Birden aıtaıyq, bul jańajyldyq ne segizinshi naýryzǵa arnalǵan syılyqtar tiziminen oryn alatyn kitap emes. Kofe iship, kúnge shýaqtap otyryp oqıtyn da kitap emes. Sebebi bul – tap-taza absolıýtti klassıka. Klassıka-modernıstik baǵyttaǵy tamasha roman. Kızıdiń bul romandaǵy jasaǵan ǵajaıyby: ol oqyrmanyn Oregondaǵy álgi oqıǵaǵa arqaý bolǵan júıke emhanasyna jetelep aparyp, barlyq oqıǵany óz kózimen kórgendeı áserge bóleıdi. Oqıǵa kóńilsiz ári surǵylt, ár kún saıyn bir kórinis qaıtalanatyn kúńgirt aýrasy bar emhanaǵa jańa emdelýshi Rendl Makmerfıdiń kirip kelýimen bastalǵan. Rendl – ótken ǵasyr basynda Amerıka ádebıetinde jasalǵan tańdaýly keıipker. Bul – tiri ári jigerli obraz.
Syrqat emhananyń tabaldyryǵynan attaǵannan-aq basshylyqqa jaqpady. Oqıǵa barysynda emdeý júıesine qarsy shyǵatyn Makmerfıdi dárigerler men tehnıkalyq qyzmetkerler dóreki ári búlikshi dep baǵalady. Ol búlikshi emes, bar bolǵany óz keýdesin bastyrmaýǵa, ózin qorǵaýǵa umtyldy. Jańa túsken syrqattyń boıynda júıkelik kemshilik joq. Ol qarapaıym aǵash kesýshi. Tek talapqa kónbegendikten osynda tústi. Qaı qoǵam bolsyn ózine qarsy adamdardan qutylýdyń klassıkalyq ádisi – oǵan shızofrenııa dıagnozyn ile qoıý. Bul da sol, aınalasyna qarsylyq kórsetkenderdi psıhıkalyq aýrýhanaǵa toǵytyp qutylý ádisiniń qurbany. Onyń áreketteri emdelýshilerdiń saýalyna jaýap berdi. Qorqynysh kúıinde adamdyq tanymdy joǵaltpaı qalaı saqtaýǵa bolady, qulap jatqan jerińnen ózińe dem berip, qalaı kóterilgen jón, ózińdi súıýge degen kúshti qaıdan alasyń, óz ómirińdi ýysyńnan shyǵaryp alýǵa kim kináli degen suraqtardyń jaýabyn bilý úshin «Kókektiń uıasyn» paraqtańyz.
Al munda ekinshi tarap bar. Sebebi erkindigimniń ánin shyrqaımyn dep kelgen Makmerfıdi kim taırańdatyp qoısyn? Kádimgi aq pen qaranyń shaıqasy. Aqjúrek Makmerfı men zulym medbıke Ratchet arasyndaǵy kúres. Emdelýshiler – qoǵam, al Makmerfı – bostandyq úshin bılikpen kúresýshi metafora. Qaıtalap aıtamyn, bul jyndyhana týraly kitap emes. Jyndyhana – biz ómir súretin qarapaıym kishkentaı álemniń maketi. Biz tek kimniń qaı obrazdy somdap júrgenin uqpaımyz. Bárimiz bir júıe, bir sheńberde ómir súremiz. Ár júıeniń ozbyr basshysy – Ratcheti bar. Olar az emes. Ár júıeniń qorǵansyz rólindegi Hardıng, Martını, Bıllı, Skanlon sekildi keıipkerleri bar. Olar da jetkilikti. Ár júıeniń dogmasyna kónbeıtin Makmerfı sııaqty kúreskerleri bar. Mine, bular az. Saýsaqpen sanarlyq. Ol jalǵyz. Biraq ol jalǵyz ekenmin, sońymda kóleńkemnen basqa eshkim joq dep úreılenbedi. Tutas qoǵamdyq júıege qarsy shapqan jalǵyz adam ne istemek dep aýzyn qur shóppen súrtetinder, adamnyń sheksiz múmkindigine kúmánmen qaraıtyndar jaýapty Ken Kızıdiń kitabynan izdesin.
Oqıǵany baıandaıtyn – boıy eki metrden asatyn alyp úndis. Biraq onyń ishki álemi syrtqy túrine qarama-qaıshy. Romannyń bir keıipkeri aıtpaqshy, «qoıan tárizdi qorqaq». Sańyraý ári mylqaý keıipte júretin onyń da bir basyna jetip artylatyn «jyry» bar. Amerıka ókimetiniń úndisterge kórsetken basqynshylyǵynan psıhologııalyq jaraqat alǵan. Oǵan qosa tanymyndaǵy qos mádenıettiń tartysy rettelmegen. Ákesi úndis kósemi, anasy aq násildi. Sanasy eki túrli túsiniktiń taıtalasynda damyǵan. Oqıǵa jyndyhanada ótse, roman psıhologııalyq baǵytta bolsa, keıipkerleri júıkelik sıgmadan azap shekse… kitaptyń atmosferasy aýyr bolýy zańdy dep, kitapty ashpaı jatyp ton pishpeńiz. Jańbyr jaýmaı ústińiz sý bolmasyn. Jaı ǵana Kızıdiń jazýshylyq qarymyna senińiz. Kızı – ázil-qaljyńnyń jazýshysy. Onyń ádemi ıýmory, tolastamas optımızmi bar. Aýyr oqıǵanyń ózin kúlkige orap usynady. Ol oqyrmandy kóńilsiz keńistikte tastap ketpeıdi.
AQSh qoǵamy 1970-1990 jyldar aralyǵynda bul kitapqa tyıym saldy. Qaıta basý toqtatylyp, kitaphana sórelerinen alynyp tastaldy. Násilshildik, jattandy stereotıpter, femınızasııaǵa qarsylyq sekildi mıfterdi nasıhattaıdy dep túsindirdi. Kitapqa tyıym salynýynyń basty sebebi bul emes. О́tken ǵasyr basyndaǵy AQSh qoǵamynyń ıronııalyq tragedııasyn sýrettegeni úshin jazyqty boldy. Roman sol ýaqyttaǵy tártipke kónbegen psıhologııalyq syrqattardy lobotomızasııalaý men psıhologııalyq densaýlyq saqtaý júıesi aqsap jatqandyǵyn ashyq jarııalady. Nátıjesinde, júıkelik syrqaty bar azamattardyń quqyǵyn qorǵaıtyn uıymdar kóteriliske shyǵyp, ókimet lobotomııa otalaryn medısınadan shyǵaryp tastaýǵa sheshim qabyldady. Álem oqyrmandary osyndaı kúresker kitappen 1990 jyldan bastap qaıta qaýyshty. Kızı oqyrmannyń ýaqytyn tekke alatyn jazýshy emes, bul – kópke deıin umytylmaıtyndaı áserli kitap. Kitaptan árkim óz keregin tabady. Munda qandaı jaǵdaı bolsyn, optımızmdi joǵaltpaý jáne eshqashan berilmeý máselesi kóterilgen.
Lıra QONYS,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty