Ulttyń uly ustazy

Ǵylymı paıymdary

Ahmet Baıtursynuly ultynyń bol­mysyn tereń tanyǵan ǵalym. Iаǵnı barsha muń-qaıǵysynyń, arman-tile­gi­niń, jarqyn bolashaǵynyń qaıdan ekenin tereń zerdelegen jáne oǵan je­tý­diń joldaryn da jaqsy bilgen. Bizdińshe, Ahańnyń ǵalymdyǵyn eki túrli erekshelik boıynsha baǵalaýymyz kerek: birinshiden, ult qajettiligin óteý­ge arnalǵan kórkem shyǵarmalaryn jınaqtap, júıeleýde de ǵylymı oılaý áleýetiniń keıbir qyrlary kóri­nis beredi. Halyqtyń sol tustaǵy eko­no­­mıkalyq, áleýmettik-turmystyq, qo­ǵam­dyq-psıhologııalyq ahýalyn tereń zerdelep, soǵan laıyq taqyryptardaǵy shyǵarmalardy usynady. Ekinshiden, qazaq ǵylymynyń altyn bastaýlary retinde ǵylymı-teorııalyq eńbekteriniń mańyzy asa joǵary.

Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynan tereń saýatty bolǵandyqtan, onyń basyndaǵy ahýaldyń sebep-saldaryn da jaqsy tú­sin­gen. Qıyndyqtan qutqarýdyń jol­dary eń birinshi halyqty oıatý men bilimge jeteleýde dep bildi. «Halyqqa ne kerek?» degen suraqtyń jaýabyn izdeıdi. Bodandyqta turǵan jurttyń barshasyna ortaq qıyndyq pen qazaq halqynyń basyndaǵy erekshe taǵdyrdyń arasynda úlken aıyrmashylyq bar. Otarlaýshy el men bodandyqtaǵy halqynyń turmysy da, salty da, ómirlik ustanymdary men dúnıetanymy da bir-birine uqsamaıtyn. Mundaı jaǵdaıdaǵy qaıshylyqtyń saldary bodan elge asa aýyr soqqy bola­tyny belgili. Turmysy, dástúri, tili, jalpy alǵanda, barsha mádenıeti men ulttyq psıhologııasy daǵdarysqa ushy­­raı­dy. Ǵasyrlar boıy sanasyna sińgen dás­túrleri qoldanystan yǵysyp, ja­ram­­syz kúıge túskende halyq úlken ty­­ǵy­ryqqa tireledi eken. Tegi bóten sharýa­shylyqqa adamnyń birden ıkemdele ketýi qıyn, aqyl men denege tosyn salmaq túsken soń qınalady, jasıdy, onyń aqyry boıkúıezdikke alyp keledi. Osylaısha, qazaq halqynyń ústinen zil qara kúsh basty, «qarańǵylyq» mini ta­ǵyl­dy. Búginde «qazaq neden osyndaı boldy?» dep, biz izdep júrgen kóptegen suraqtardyń jaýabyn Ahań sol tusta tereń túsingen edi.

Ne isteý kerek? Halyqty oıatý kerek! Tyń serpilis kerek! Qazaqqa eń birin­shi qandaı ádis qoldanǵan jón? Sózben áser etý! О́ıtkeni uly dalanyń batysy men shyǵysyn, ońtústigi men soltústigin tutastyryp, bir ult retinde saqtap kelgen sóz qudireti bolatyn. Qazaq sózge toqtaǵan halyq edi, sol qasıeti eshqandaı zamanaýı tehnıka men tehnologııasyz-aq halyqty bir rýhanı ortalyqqa toptastyryp otyrǵan. О́zge jurttyń dástúrine negizdelgen ýaqyt talaptarynyń qushaǵynda jutylyp ketpes úshin óz dástúrin, óz qundylyǵyn jańa zamanǵa beıimdeý tásilin qolǵa aldy. Qazaq «qarańǵylyǵy» nede? Qazaq týmysynan saýatsyz, órkenıetke beıim­di­ligi tómen emes, kerisinshe tabıǵı má­de­nıetke negizdelgen dúnıetanymynda adamzattyq deńgeıdegi qundylyqtar uıalaǵan, tereń bilimdi ıgergen halyq bolatyn. Batystyń materıaldyq qundy­lyq­tarǵa negizdelgen mádenıeti men onyń artyndaǵy óz óktemdigin ornatýǵa qu­rylǵan qarýly kúshterdiń aldynda dármensiz kúı keshken halyqtyń en­di­gi úmiti jańa zamanǵa beıimdelýde ǵana turǵan edi. Bul turǵydan alǵanda, «Qarańǵylyq bultyn seıiltý nemese oıaný» dep júrgenimizdiń ózi jańa za­man­ǵa beıimdelý bolatyn, bizge basqa jol joq edi.

Osynyń bárin oı eleginen ótkize kele Ahmet Baıtursynuly «Qyryq mysal», «Masa» atty eńbekterin jarııalady. Munda túrli taqyryptaǵy máseleler qamtyldy. Mysaly, yntymaq-birlik týraly «Aqqý, shortan hám shaıan», oısyz maqtanshaqtyq týraly «Shymshyq pen kógershin», «Emen men qamys», kún­shil­dik týraly «О́giz ben baqa» sekil­di aýdarmalar qazaq qoǵamynyń sol kez­de­gi jaǵdaıyna saı tańdalyp alyn­ǵan mysaldar bolatyn. Sol sekil­di masa bolyp yzyńdap, halyqty oıatý maq­sa­tynda jazylǵan «Masa» jı­na­ǵyn­da da halyqty oıatyp, jańa zaman uıyqtap jatqandy keshirmeıtinin jáne keler urpaqtyń qamy úshin jańasha túlemese bolmaıtynyn eskertedi. «Sóz ıesinen» atty óleńinde:

Ústinde uıyqtaǵannyń aınala ushyp,

Qaqqy jep, qanattary buzylǵansha,

Uıqysyn az da bolsa bólmes pe eken,

Qoımastan qulaǵyna yzyńdasa?! – dep, toqtaýsyz nasıhat, úndeý, shaqy­rý­lar júrgize berý kerektigin eskertedi.

Ahmet Baıtursynulynyń ótken ǵa­syr basynda qolǵa alǵan basty qar­ýy sóz óneri edi. Sóz ónerin ǵylymı turǵydan saralap, teorııalyq negizderin qalady, qoldanbalyq turǵydan halyqty jarqyn bolashaqqa shaqyrý quralyna aınaldyrdy. Til biliminiń negizin qalady, tildi teorııalyq turǵydan júıelep, bi­lim mazmunyna engizdi. Qazaq tiliniń taza­ly­ǵyn saqtaý úshin orasan zor eńbek etti. Ol óziniń «О́mirbaıanynda»: «...Orynborǵa kelgennen keıin, eń aldymen, qazaq tiliniń dybystyq júıesi men grammatıkalyq qurylysyn zertteýge kiristim; odan keıin qazaq álipbıi men emlesin retke salyp, jeńildetý jo­lynda jumys istedim, úshinshiden, qazaq­tyń jazba tilin bóten tilderden kelgen qajetsiz sózderden aryltýǵa, sıntaksıstik qurylysyn ózge tilderdiń jat áserinen tazartýǵa árekettendim; tórtin­shiden, qazaq prozasyn jasandy kitabı sıpattan aryltyp, halyqtyq sóıleý tájirıbesine yńǵaılastyrý úshin ǵylymı termınderdi qalyptastyrýmen aınalystym» degen eken. Osy sózderdiń bári de adal kóńilden shyqqan, shyn ǵalymnyń qalyń buqara aldyndaǵy esebi ispetti.

Ult ustazy qazaq álipbıiniń tamasha úlgisin jasap usyndy jáne ony almaǵaıyp zamanda barsha qazaq balasy óziniń tarıhı tól jazýy retinde qabyldady. Kırıll úlgisine negizdelgen qazaq álipbıi HIH ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynan bastap usynyla bastaǵan bolatyn. Osy qaýiptiń aldyn alý úshin Ahań arab álipbıine negizdelgen óz úlgisin usyndy. О́ıtkeni arab álipbıinde qazaqtyń tarıhy, bir­ne­she júzjyldyqtarǵa sozylǵan jazý mádenıeti, dini men dili tur edi. Sony qor­ǵaý úshin bar múmkindigin jum­sap, jan­keshtilikpen eńbek etti. О́ki­nish­ke qaraı, bul jazýdy biz saqtap qala almadyq, qazirgi kezde tek Qytaı, Iran, Aýǵanstan jerin mekendeıtin qazaqtar arasynda qoldanylyp júr.

Onyń tildik uǵymdarǵa bergen anyq­tamalarynyń ǵylymı tereńdigi, dál­di­gi qazirgi ǵylym úshin óte mańyzdy. Sonymen qatar zat esim, syn esim, etistik, esimdik, odaǵaı, ústeý, bastaýysh, baıandaýysh, pysyqtaýysh, shylaý, sóz taptary, sóılem, qurmalas sóılem, qaratpa sóz t.b. ol jasaǵan júzdegen termınder búgingi qazaq til bilimi jáne basqa da pánderge ulttyq sıpat berip turǵan baǵa jetpes qundylyq. Ǵalym retindegi basqa da ǵylymı áleýetin aıtpaǵanda, osyndaı uly qundylyqtardy dúnıege keltirý úshin asa úlken júrek jáne tereń pa­ıym men parasattyń kerek ekenin oısha sezi­nemiz.

Pedagogıkalyq paıymdary

Halyqty oıatý men jańa zamanǵa beıimdeý isiniń mańyzdy bóligi – oqytý isi. Qazaqtyń oqýsyz kósegesi kóger­meı­tinin ótken ǵasyr basyndaǵy barsha qazaq zııalylary aıtsa da, máselege keshendi túrde qarap, naqty júzege asyrý úshin bel sheship kirisken Ahmet Baıtursynuly ekenin eshkim joqqa shy­ǵar­maıdy jáne de biz bul eńbegin aıryqsha baǵalaýymyz kerek. «Ult ustazy» degen ataǵynyń ózi atqarǵan jumysyna sol kezde berilgen baǵa. Ol ult bolashaǵyn oqýdan izdedi. «Qazaqsha oqý jaıynan» atty maqalasynda: «Biz áýeli eldi túzetýdi bala oqytý isin tú­ze­tý­den bastaýymyz kerek. Nege desek, bolystyq ta, bılik te, halyqtyq ta oqýmen túzeledi... Qazaq ishindegi neshe túr­li kemshiliktiń kóbi túzelgende, oqý isimen túzeledi», dep atap kórsetedi.

Oqý isi týraly myna oılary búgingi kún úshin de asa mańyzdy: «Qazaqtyń oqý jumysy bul kúnde shkolada: qazaq balalarynyń bir parasy oryssha oqyp júr, bir parasy eski moldadan oqyp júr, bir parasy sońǵy zamandarda ǵana jańa jolmen oqı bastady. Oryssha oqyǵandardy oqytý hám tárbıeleý ǵylymy oqyǵan adamdardyń qolynda. Oryssha oqý orys qoltyǵynda turǵan jurtqa kerek, kerek bolǵanda qazaqsha oqyǵannyń ústine kerek. Qazaqsha oqı, jaza bilgen soń, shama kelse oryssha da bilý qajet...» ekenin aıtady. Qazaq tiliniń aldynan shyǵyp jatqan búgingi problemalardy sol kezde, ıaǵnı bir ǵasyr buryn boljaǵan kóregen adamdy kemeńger demeske sebep bar ma?! О́ıtkeni ol orystyń tiline táýeldilikke ushyraýymyz múmkin ekenin, boıyna bitken ǵaıyptan habar alatyn sıqyrly kúsh arqyly emes, kemel bilimimen boljaı bildi. Bastalyp kele jatqan zamana jeliniń sońy qaıda aparyp soǵatyny oǵan aınadaǵydaı aıqyn edi. Sondyqtan ol qazaqsha oqýdy ultty qutqarýdyń birinshi quraly dep baǵalady.

Sondaı-aq ol qazaq mektepteriniń muqtajdyǵyn óteý maqsatynda qazaq tilin pán retinde úıretetin tuńǵysh oqýlyqtar jazdy. Onyń úsh bólimnen turatyn «Til – qural» atty oqýlyǵynyń fonetıkaǵa arnalǵan bólimi 1915 jyly, morfologııaǵa arnalǵan bólimi 1914 jyly, sıntaksıs bólimi 1916 jyldan bastap jaryq kórdi. «Til – qural» – qazaq tiliniń tuńǵysh oqýlyǵy. Oqýlyq qazirgi qazaq tili oqýlyqtarynyń negizi bolyp qalandy. «Til – qural» qazaq til biliminiń taraý-taraý salalarynyń qurylymyn júıelep, ǵylymı negizin salǵan zertteý. Sondaı-aq Baıtursynuly praktıkalyq qural retinde «Til jum­sar», muǵalimderge arnalǵan «Baıan­shy» degen ádistemelik kitaptar jazdy. A.Baıtursynuly oqýlyǵyndaǵy tildik sanattardy uǵyndyrý maqsatynda en­gizgen «synaý», «daǵdylandyrý» degen arnaıy bólimder qazirgi zamanǵy ádis­teme ǵylymy úshin de óz mańyzyn joıǵan joq. Baıtursynulynyń aqyn, aýdarmashy, ǵalym-tilshi, ádebıettanýshy retindegi ulan-ǵaıyr eńbegi óz dáýirinde zor baǵaǵa ıe boldy.

Túrli memlekettik qyzmetke aralasa júrip, bir mezgilde óziniń jany súıgen oqytýshylyq-ustazdyq jumysynan da qol úzbeı qatar alyp júrdi. 1921-1925 jyldary Orynbordaǵy, 1926-1928 jyldary Tashkenttegi Qazaq halyq aǵartý ınstıtýttarynda qazaq tili men ádebıeti, mádenıet tarıhy pánderinen sabaq berdi. 1928 jyly Almatyda Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń ashylýyna baılanysty rektordyń shaqyrýymen osy oqý ornyna professor qyzmetine aýysty.

A.Baıtursynulynyń pedagogıkalyq eńbekterine uly Muhań – Muhtar Áýezov bylaı dep baǵa bergen eken: «Ahań ashqan qazaq mektebi, Ahań túrlegen ana tili, Ahań salǵan ádebıettegi elshildik urany – «Qyryq mysal», «Masa», «Qazaq» gazetiniń qan jylaǵan qazaq balasyna istegen eńbegi, óner-bilim, saıa­sat jolyndaǵy qajymaǵan qaıraty, biz umytsaq ta, tarıh umytpaıtyn ister bolatyn. Aqań – eńbegi janǵan jannyń biri. Istegen isiniń jemisi – artynan kele jatqan jastar. Onyń arty Aqań mektebine tizilip kirip jatqan jas býyn... Qalamynan tamǵan bal em bolýdan aınymaıdy». Qansha atyp-shapsa da, órtep, joısa da Ahańnyń tutas ulttyń júregine uıalaǵan elshildik urany joǵalǵan joq, shyqqan kún sekildi óziniń nurly boıaýymen qaıta jarqyrady. Búgingi Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy oqý oryndarynda A.Baıtursynulynyń esimin eske almaıtyn ujym joq deýge bolady.

Ekonomıkalyq paıymdary

A.Baıtursynulyn tolǵandyrǵan asa mańyzdy máselelerdiń biri – halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy, keńinen alǵanda eldiń ekonomıkalyq ahýaly. Bul ulttyń bola­shaǵyn aıqyndaıtyn negizgi fak­torlardyń biri. О́tken ǵasyrdyń basynda qazaq oqyǵandary bilim men eginshilikten bólek, qarjy, ekonomıka máseleleri boıynsha da birshama másele kótergen. HIH ǵasyrdyń sońy, HH ǵasyrdyń basynda lıberaldy-demokratııalyq patrıottyq baǵyttaǵy kóptegen zııaly qaýym ókilderi: Álıhan Bókeıhan bastaǵan A.Baıtursynuly, M.Tynyshbaev, M.Shoqaı sekildi Alash zııalylary ózderiniń ǵylymı eń­­bek­terinde qazaq ólkesi damýynyń ekono­mıkalyq tarıhyna da nazar aýdarady. A.Baıtursynulynyń bul baǵyttaǵy eńbekteriniń biri, sol zamanda qazaqtyń qabyrǵasyna batyp turǵan jer máse­leleri boıynsha jazǵandarynan, aýdarmalarynan kórinedi. «Qazaq jerin alý týrasyndaǵy nızam» atty eńbeginde (aýdarma) ol bylaı dep jazady.

«Qazaq paıdasyndaǵy jerlerdi alady, qystaýlarynan kóshiriledi, qaı jón­men alyp, qaı orynǵa kóshiredi – ony qazaq bilmeıdi. Joǵarǵy hakimderdiń qazaq jeri týrasynda shyǵarǵan nızam, buıryqtary bolsa da, ol buıryqtardy mundaǵylardyń qaısylary ornyna keltirip, qaısylary ornyna keltirmeıdi. «Qazaq jol retin bilmeıdi», deıdi de, bireýleri jolmenen istemeı, josyp, betimen ketedi», dep qazaqtyń jer týraly muńyn baıandaı kele, bylaısha túıedi: «Jalpaq jurttyń bəri bolmasa da, jalǵyz-jarym azy da bolsa, paıdalanar degen nıetpen qazaqtyń jerin alý týrasyndaǵy shyqqan nızam, buıryqtardy qazaqshaǵa aýdaryp, birte-birte jurttyń qulaǵyna tıgizbek oıym bar».

Qazaqqa jer – turaq, meken, kúnkóris, tirshilik kózi. Bar baılyǵy jermen baılanysty halyqtyń basyna týǵan qıynshylyq birinshiden, otarshyldyq pıǵyldan kelse, ekinshisi – qazaqtyń óz quqyǵyn joqtaı alatyn saýatynyń bolmaýynan. A.Baıtursynuly qolǵa alǵan úlken bastamanyń biri – sol kezde qalyptasqan jaǵdaıǵa oraı halyqty ekonomıkalyq saýattandyrý boldy. Osy maqsatta jazylǵan «Zemstvo», «Jer jaldaý jaıynan», «Kóshpeli həm otyryqshy norma» sekildi eńbekteri qazaqtardyń jer ıelený jaǵdaıyna baılanysty jazylǵan. Jańa talaptardy túsinbeı, jer týrasynda ketip jatqan kemshilikter men jerge ıe bolýdyń joldary kórsetiledi.

A.Baıtursynulynyń jan alyp, jan berisken osyndaı shaqtaǵy eńbegin S.Seıfýllın bylaısha baǵalaıdy: «...О́zge oqyǵan myrzalar shen izdep júrgende, qorlyqqa shydap, quldyqqa kónip, uıqy basqan qalyń qazaqtyń ult namysyn jyrtyp, ulttyq aryn joqtaǵan patsha zamanynda jalǵyz-aq Ahmet edi. Qazaqtyń ol ýaqyttaǵy keıbir oqyǵandary ýezd, gýbernııa sottaryna kúsh salyp, tilmash bolyp, keıbiri aryn satyp ulyqtyq izdep júrgende, Ahmet qazaq ultyna janyn aıamaı qyzmet qyl­dy. Halyqtyń aryn izdep, óziniń oıǵa al­ǵan isi úshin bir basyn báıgege tikti».

Jer ıelenýdiń ózindik dástúrli úl­gi­­simen júzdegen, myńdaǵan jyldar boıy ómir keship kele jatqan qazaq úshin jańa talaptardy qabyldap, baıybyna baryp bolǵansha birshama ýaqyt kerek edi, alaıda otarshyl bılik júıesinde kútip turatyn ondaı «ýaqyt» bolǵan joq, saldarynan qarapaıym jurt asa úlken zardap shekti. Osy tusta qarlyǵash qanatymen sý seýip shyryldaǵan Ahań­nyń eńbegi asa saýatty jannyń áre­ke­tin kórsetedi. Qazaq úshin qolaısyz zańnyń qolaıly jaqtaryn jan-jaqty túsindiredi, jerge ıe bolýdyń joldaryn anyqtap beredi. Sonymen qatar el ishindegi jeke bastyń qamy úshin mu­jyqtarǵa jer satyp, saldarynan qa­ra­pa­ıym halyqty sorlatyp júrgen keı adamdardyń qylyǵyn kúıine jazady.

A.Baıtursynuly ekonomıkalyq, quqyqtyq jaǵdaılarǵa baılanysty bir­shama másele kóterdi. Ol kótergen máse­lelerdiń birazy oryndaldy, bira­zy kerisinshe, ózine qyrsyq bolyp ja­by­syp, taıaq bolyp tıdi. Aqyr so­ńyn­da 1909 jyly 1 shildede gýbernator Troınıskııdiń buıryǵymen tutqyndalyp, Semeı túrmesine jabyldy. Reseı IIM-niń Erekshe Keńesi 1910 jyly 19 aqpanda Baıtursynulyn qazaq oblystarynan tys jerge jer aýdarý jóninde sheshim qabyldady. Osy sheshimge sáıkes Baıtursynuly Orynborǵa 1910 jyly 9 naýryzda kelip, 1917 jyldyń sońyna deıin sonda turdy. Orynborda turǵanda ult múddesine sáıkes keletin birshama qoǵamdyq-saıası jumystardy júzege asyrdy. Osynda eń jaqyn senimdi dostary Á.Bókeıhan, M.Dýlatulymen birigip, sondaı-aq barsha qazaq zııalylarynyń qoldaýyna súıenip, 1913-1918 jyldary tuńǵysh jalpyulttyq «Qazaq» gazetin shyǵaryp turdy. Gazet qazaq halqyn óner, bilim men ekonomıka, onyń ishinde saýda-sattyqqa jáne kásipti meńgerý úshin de bilimdi bolýǵa shaqyrdy. Osylaısha, aıdaýda júrse de, óz ómirin arnaǵan ult múddesine degen kózqarasynan ja­ńyl­maı, maqsatyna jetýge árekettene berdi.

Kemel adam ózgeler sókse de, aıyp­ta­sa da, ósek-ótirikti qarsha boratsa da, tipti jalaǵa tap bolsa da, aýzyn ashyp eshkimge artyq sóz, jaǵymsyz jaýap qatpady. Kemel adam ózgeniń kemshiligin kóretin emes, kerisinshe jasyratyn adam. Ahańa qansha jala jabylsa da, ómirden qazaǵym, Alashym, elim dep ótti. «О́ziń máńgi emes, atyń máńgilik. Atyń máńgi bolsa, zatyń – máńgilik», dep Júsip Balasaǵun aıt­paq­shy, Ahań qazaq halqyna, jas­tar­ǵa paıdasy tısin dep basyn qaýip-qaterge tikti. Osyndaı erligi úshin ol halyq jadynda máńgi saqtalady.

Sársenǵalı ÁBDIMANAPOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,

matematıka professory