El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda memleketimizdiń birtutastyǵy men táýelsizdigine úıirilgen qara quıynnyń, «qandy qylmystyń» túp sebebiniń aqıqatyn taldap, ádil túsiniktemesin jetkizdi.
«Sońǵy jyldary biz Qazaqstandy túbegeıli jańǵyrtýǵa, transformasııalaýǵa kóshtik. Túrli salada aýqymdy ózgerister bastaldy. Bul keıbir yqpaldy adamdarǵa unamady. Olar jyldar boıǵy zańsyz áreketterin odan ári jalǵastyra berýdi kózdedi. Neǵurlym joǵary bılikke ıe bolýdy kóksedi. Sol úshin kánigi qylmyskerler, qarýly bandylar men opasyz sheneýnikter birigip, astyrtyn top qurdy.
Ishki jáne syrtqy jaýlarymyz ózara ymyralasyp, bılikti basyp alǵysy keldi. Olar halyqtyń narazylyq sherýin basqa arnaǵa buryp, jurtty qasaqana arandatty. Lańkester memlekettik organdarǵa, strategııalyq nysandar men bızneske tıesili ǵımarattarǵa shabýyl jasady. Bılikke kúıe jaǵý úshin beıbit turǵyndarǵa oq atty», dedi Memleket basshysy.
Qany sorǵalaǵan shynaıy shyndyqty qaqyrata aıtýy – ult patrıotynyń rýhanı kelbetin tolyq aıqyndaıdy. Bul – memleketimizdiń qaskóı, aram kúshterden múlde tazaryp, ádildiktiń jolyna birjola bet burýǵa, ult máselesin, halyq taǵdyryn sheshýge, tarıhı-mádenı qundylyqtardy baıytýǵa aıqyn qubylanama ispetti. «Qandy qylmystyń» mán-jaıyna qanyq El Prezıdenti:«Prezıdentti bılikten ketirgisi keldi. Shyn máninde, bul memlekettiligimizge tóngen asa qaýipti syn-qater boldy. Biraq qastandyq jasaýshylardyń aram pıǵyly iske aspady. Men eń qıyn sátte, qandaı jaǵdaı bolsa da, sońyna deıin halqymmen birge bolamyn dep ashyq aıttym» dep, óziniń gýmanıstik kózqarasyn, elshildik-memleketshildik ustanymyn málimdedi.
Qıyn-qystaý shaqta aldaspandaı jarqyldap qara qyldy qaq jaryp ar-namystyń sózin aıtpasa sózdiń atasy óletinin, júıeli sózge túıe shógetinin sezingen Qasym-Jomart Kemelulynyń memlekettik bıliktiń tutqasyn myqtap ustaǵandardyń ózin dolbarlap, ısharattap emes, naqtyly kórsetti. Oǵan Prezıdenttiń «Joǵary laýazym ıeleri memleketke satqyndyq jasady. Opasyzdardyń ishinde áskerı jáne arnaýly organdardyń basshylary da bar» degen sózi dálel.
Prezıdent halqymyzdyń mártebesin asqaqtatyp: «Otanshyldyq rýhynyń arqasynda qasıetti táýelsizdigimizdi saqtap qaldyq» dep, tebirenispen aıtty. Rasynda, memleket saıasatynyń bel omyrtqasy – Rýh, Sana jáne Dástúr. Budan bylaı «Halyqqa kópirme sóz, bos ýáde emes, kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolatyn oń ózgerister kerek» dep, taǵdyr anyqtaǵyshtyq máseleniń mánisin ashty.
Joldaýda memleket táýelsizdigi, terrıtorııanyń tutastyǵy, ulttyq múdde, elimizdiń saıası júıesin keshendi jańartý, dıalog pen mámileniń joǵary mádenıetin qalyptastyrý, jalpyulttyq birlik, ıntellektýaldyq qundylyqtardy jetildirý, Prezıdent ókilettigin yqshamdaý, «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyn ornyqtyrý sekildi tuǵyrnamalyq bilikti tujyrymdamalar usynyldy. Jańadan ákimshilik-aýmaqtyq qurylym jasaý jáne «Qýatty óńirler – qýatty el» ustanymyn qoldaýdyń da máni zor. Sonymen qatar qujatta El Prezıdenti Jańa Qazaqstan negizinde «túrli kózqaras, biraq birtutas ult» qaǵıdatyna júginý, quqyq qorǵaý organdaryn kúsheıtý, Konstıtýsııalyq sot qurý týrasynda óreli ıdeıalar usyndy. Osy bastamalardyń barlyǵy laıym, memleket pen halyqtyń ıgiligine, bereke-birligine, táýelsizdigine qyzmet etkeı!
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jańasha oılaýy, ózgeshe paıymdaýy, konstıtýsııalyq qaǵıdalar men saıası-quqyqtyq júıeni jetik meńgerýi, memleket basqarý tájirıbesi jetkilikti ekenin mynadan kórýge bolady. Ol «Qazaqstanda sýperprezıdenttik basqarý úlgisi» endi jaramaıtynyn batyldyqpen túsindirgeni. Munyń naqty sebepterin kórsetti.
О́rkenıetti elderde, ásirese Japonııa men Qytaıda erli-zaıyptylar, aǵaıyndylar bir mekemede, bir kompanııada isteýge quqyǵy joq. Elimizdiń mysalyna júginsek, 1946-1954 jyldarda Qazaqstan KP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetov balalary men jaqyn týysqandaryn joǵary laýazymdy qyzmetke súıremek tursyn, kóligine de mingizbegen. Ańyz qaıratker Erkin Áýelbekovtiń jeke kóligi de, saıajaıy da bolmaǵan. Ataǵy Alataýdaı áıgili klassıkter Muhtar Áýezov pen Sábıt Muqanov, memleket qaıratkerleri Ilııas Omarov pen Kenjaly Aımanov, Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın men Reıhstagqa tý tikken Rahymjan Qoshqarbaev ta sondaı kórgendi. Kósheli qaıratkerlerde elim jetilse eken degen oı ǵana bolǵan. Aı men kúnniń amanynda, el táýelsizdik týyn jelbiretkende, bıliktegilerdiń beıbereket, beıbastaq áreketterge barýy – tarıh aldyndaǵy ádepsizdik, jónsizdik.
Memleket pen qoǵamnyń múddesine oraı – Jańa Qazaqstandy odan ári gúldendirý maqsatynda: «Sondyqtan Prezıdenttiń jaqyn týystaryna saıası memlekettik qyzmetshi bolýǵa jáne kvazımemlekettik sektorda basshylyq laýazymdardy ıelenýge zań júzinde tyıym salynady. Mundaı normany Konstıtýsııaǵa engizsek te artyq bolmaıdy dep sanaımyn. Prezıdenttiń ókilettigi neǵurlym kóp bolsa, ol soǵurlym sheksiz bıliktiń ıesine aınalady» deýi kóregendi sheshim ekeni ras. О́ıtkeni Konstıtýsııa – qazynaly qaǵıdattarǵa negizdelgen qujat. Ári qaraı: «Prezıdentti tym kóp ókilettiliginen aıyrý elimizdegi saıası jańǵyrý úderisiniń tek ilgeri basýyn qamtamasyz etedi» dep, saıası transformasııanyń jemisti nátıjesin kórsetedi.
Ultymyzdyń biregeı nusqaly, ozyq ta ozat qoǵamdyq-psıhologııalyq máni tereń rýhanı-ıntellektýaldyq, gýmanıstik qundylyqtary jáne strategııalyq, lıderlik, patrıottyq ıdeıalar Joldaýdyń negizin quraıdy. Solardyń keıbireýlerine kezek bereıik.
«...Aqyl men sabyr, parasat pen ustamdylyq qajet. Biz ár sheshimdi muqııat saralap, ár isti baıyppen jasaýǵa tıispiz. Otanshyldyq rýhy joǵary el kózdegen maqsatyna qalaı da jetedi». «Memleket ár azamattyń únine qulaq asady. Adal eńbek, ozyq bilim jáne úzdik tájirıbe árdaıym joǵary baǵalanady». «Árbir adam jáne búkil qoǵam jańǵyrýy qajet. Qundylyqtarymyz túbegeıli jańarýǵa tıis». Mine, naǵyz órkenıet bıigine jetýdiń, tótenshe jańarýdyń kilti osylar.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası-mádenı júıesin kemeldendirý oraıynda jańadan ákimshilik-aýmaqtyq óńirlerdi qurýdy usyndy. «Eń aldymen, Semeı aımaǵynda Abaı oblysyn qurýdy usynamyn. Semeı qalasy jańa oblystyń ortalyǵy bolady. Osy máseleni aımaq turǵyndary kópten beri aıtyp júrgenin bilemin. Qazir ol jaqta sheshimin tappaǵan túıtkilder az emes. Mysaly, aımaqtyń ishki ınfraqurylymy ábden tozǵan. Kezinde Alash arystarynyń basyn qosqan Semeı qalasynyń jaǵdaıy da máz emes» deıdi. Endi bul aımaqta jańadan ınfraqurylymdar qurylady. Jetimsiregen jerge jan bitedi. Jeri mal ataýlyǵa qaıysqan, eginshiligi, sharýashylyǵy, óndirisi, óneri, demografııasy damyǵan dáýletti, sáýletti elge aınalady. Abaı rýhy asqaqtaıdy.
Endigi bir kókeıkesti el tilegin myqtap eskergeni Ulytaý jaıynda: «El taǵdyry sheshilgen uly jıyndar osynda ótken. Saryarqanyń tórinde ornalasqan bul aımaqtyń týrıstik áleýeti óte zor. Onyń óndiristik qýatyn, logıstıkalyq múmkindigin utymdy paıdalaný kerek. Bir sózben aıtqanda, biz Ulytaý aımaǵynyń damýyna jol ashamyz». «Keń-baıtaq qazaq jeriniń dál júreginde ornalasqan Ulytaýdyń tól tarıhymyzdaǵy orny erekshe». Ulytaýdyń qasıetin, tarıhyn, órkenıetin jete túsindirgen. Qańbaq kezgen Uly dalaǵa qut, baq qusy qonǵan, aq túıeniń qarny jarylǵan degen osy.
Bizdiń oıymyzsha, burynǵy Jezqazǵan oblysynyń terrıtorııasy negizge alynbaǵan durys. Aqtoǵaı aýdany Jezqazǵannan 750 shaqyrym jerde, Balqash qalasy 800 shaqyrym jerde. El taǵy da azyp-tozyp shubyrmaý úshin basqasha bir amalyn oılaý lázim.
Taǵy bir aıtaıyn degenim, Qaraǵandy oblysynyń Qazybek bı aýdany Qarqaraly aýdanymen kiriktirilgen, endi osyny qalpyna keltirý kerek. Ataqty kúıshi Táttimbet, Qaz daýysty Qazybek bıdiń urpaǵy, aqyn-kompozıtor, ánshi Mádı, memleket qaıratkeri Nyǵmet Nurmaqov, Álıhan Bókeıhanǵa tileýqor Aqaıdyń Haseni, qazaq halqynyń 700 ánin shyrqaǵan Júsipbek Elebekov, sondaı-aq Qalı Baıjanov, Qýan Lekerov, Rahııa Qoıshybaeva, Maǵaýııa Kóshkinbaev, teatr akteri Qalıbek Qýanyshbaev, kórkemóner sheberleriniń bilgiri Maqsatbek Maıshekın, A.Zataevıchti tabyndyrǵan dúldúl ánshi Ǵabbas Aıtbaevtar osy bir jeri púlish, sýy kúmis uly topyraqta dúnıege kelgen. Dańqty Qoıandy jármeńkesi she?! Almaty oblysynan Jetisý oblysynyń bólinip shyǵýy oń ózgeristerge dańǵyl jol ashady.
Joldaýda qazaq qoǵamyn «túbegeıli jańǵyrtý» jóninde qanshama bastamalar kóterilgen. «Ony júzege asyrý úshin Konstıtýsııanyń 30-dan astam babyna ózgeris engizý qajet. Sondaı-aq jyldyń sońyna deıin taǵy 20-dan astam zań qabyldaý kerek».
Shynaıy Prezıdent bolmysy qandaı degende, negizinen, el basyna kún týǵanda shuǵyl sheshim shyǵaryp, isimen, kóregendik, strategııalyq oılaý qabiletimen, otanshyldyq rýhymen, aqyl, sabyr, parasatymen, taza eńbegimen, halqymen murattas, pikirles, tilektes qarapaıym minezimen erekshelengen tulǵa bolýǵa tıisti. Asyly, sózi men isi, kisilik ónegesi bir-birimen úılesimdi. Bul rette el Prezıdentiniń myna bir túıindi pikiri: «Eń bastysy – elimizdiń egemendigi! Shyn máninde, biz úshin Qazaqstannyń táýelsizdigi bárinen qymbat. Osy turaqsyz, qubylmaly álemde Qazaqstanymyz bizden basqa eshkimge kerek emes. Sondyqtan maǵan elimniń amandyǵy men jerimniń tutastyǵynan asqan eshbir qundylyq joq» degeni, memlekettik oılaýy men jan tileginiń naqty kórinisi.
Memleket basshysynyń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty halqyna arnaǵan Joldaýy – elimizdi shyndap kórkeıtýdiń strategııasy, saıası-quqyqtyq negizdemesi, táýelsizdiktiń fılosofııasy!
Bul kúnde álemniń álek-shálegi shyqty. Jer-Ananyń meıirimin menmenshil adamzat umytyp, keleshektiń tamyryna balta shabýda. Geosaıasat kúrdeli. Jańa Qazaqstannyń aldynda Alashtyń uranyn jazǵan Sultanmahmut Toraıǵyrov tolǵaǵandaı, «tolǵan maqsat, tolǵaý tańdaý» tur. Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly 1913 jyldyń 2 aqpan kúngi «Qazaq» gazetiniń №1 nómirinde zamana zańǵarynan «Ozǵandarǵa jetý kerek, jetkenderimizden ozý kerek. Dúnıeniń tórine tyrmysqandar tórden oryn alyp jatyr» dep aıtqan ǵasyrlyq patrıottyq oıy Uly dala rýhyn asqaqtatyp, asý-asý asqarlarǵa shaqyratyndaı.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory