Búkil qoǵam nazaryn aýdarǵan qujat

Bul qadamdy elimizdegi sarapshylar da, halyqaralyq qoǵamdastyq ta oń qabyldady. Din týraly zańnamany jetildirý, ólim jazasyn alyp tastaý, áıelderge qatysty saıasat, quqyq qor­ǵaý jáne sot júıelerin ońtaı­lan­dyrý baǵytyndaǵy jumys joǵary baǵalandy. Sondaı-aq múgedek jan­darǵa jasalǵan jaǵdaı men adam saý­dasyna jol bermeý maqsatyndaǵy jumystar da erekshe nazar aýdardy.

Zańnamalyq aktilerge dinı bir­les­tikterdi tirkeýdiń sandyq sen­zin qysqartý, dinı is-sharalardy ót­kizý, olardy ótkizýge ruqsat berý­den habarlama sıpatyna kóshýge qatys­ty ózgerister engizildi. Áıel eńbe­gin paıdalanýdy shekteıtin jumys­tardyń tizbesi alyp tas­taldy. Polısııa jumysynyń qyz­met­tik modeliniń jeke elemen­tteri engizildi. Sottalǵandar men ýa­qytsha qamaýdaǵylardy medı­sı­nalyq qamtamasyz etý fýnksııalary Ishki ister mınıstrliginen Densaýlyq saqtaý mınıstrligine kezeń-kezeńimen beriledi. Qazaqstan Táýe­lsizdiginiń otyz jyldyǵyna baı­lanysty raqymshylyq jasaldy. Sottalǵandardy jumysqa ornalastyrý jáne olardy áleýmettik beıimdeý jaǵdaılary keńeıtiledi.

Múmkindigi shekteýli jandardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý maq­satynda zań jobalary ázirlendi. M­úge­dekterdiń quqyqtary týraly kon­ven­sııanyń Fakýltatıvtik hattamasy ra­tıfıkasııalandy. Azamattyq bas­ta­malardy qoldaý úshin kommer­sııa­lyq emes uıymdardyń qyzmetin granttyq qarjylandyrý mehanızmin qaıta qurý josparlanǵan. Ýákiletti memlekettik organdar áleýmettik be­ıimdelmeýge jáne áleýmettik dep­rıvas­ııaǵa ákeletin qatygezdikti baǵa­laý ólshemi bekitti. Bul zorlyq-zom­bylyq saldarynan bolǵan dene jara­qa­t­taryn, psıhologııalyq áserdi tir­keı­tin qanatqaqty joba atanyp otyr.

Qazirgi tańda adam quqyqtary­nyń saqtalýyn qamtamasyz etý eldegi saıa­sı kún tártibiniń basym baǵyty­nyń biri. Sondyqtan da adam quqyqtary salasyndaǵy is-sharalar josparyn keńeıtý boıynsha qosymsha sharalar qabyldaý qajettigi týyndady. Osy maqsatta Memleket basshysy 2022 jylǵy 13 sáýirde «Qazaqstan Respýblıkasynyń adam quqyqtary salasyndaǵy odan ári sharalary týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń 2021 jylǵy 9 maýsym­daǵy № 597 Jarlyǵyna ózgeris pen tolyqtyrý engizý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy.

Jarlyqqa sáıkes, Úkimetke adam quqyqtary jáne zań ústemdigi sala­syndaǵy sharalar josparyn beki­tý tapsyryldy. Onda birqatar ju­mys baǵyttary kórsetilgen. Atap aıt­qanda, áıelderdi kemsitýdi joıý, erler men áıelderdiń teń quqyq­tary men múmkindikterin ilgeriletý má­se­lesi bar. Sondaı-aq birlesý bos­tandyǵy quqyǵy, múgedektigi bar adam­darǵa qatysty adam quqyqtaryn saq­taý boıynsha jumys­tar júrgizilýi tıis. Qylmystyq sot tóre­ligi, jazany atqarý jáne azaptaý­lar men qaty­gez is-áreketterdiń aldyn alý sala­syndaǵy quqyqtaryn da saqtaý­dy ilgeri­letý kózdelip otyr. Adam saý­dasy qurbandarynyń quqyqtaryn qam­ta­masyz etý, mıgranttarǵa, aza­mat­ty­ǵy joq adamdarǵa jáne bos­qyn­dar­ǵa qatysty adam quqyqtary, BUU-nyń organdarymen ózara is-qı­­myl tetikterin jetildirý sekildi máse­leler de eskerilgen.

Jalpy, qylmystyq sot tóreligi, jazany oryndaý jáne azaptaý men qatygezdiktiń aldyn alý salasyndaǵy adam quqyqtaryna qatysty sharalar Prezıdenttiń erekshe baqylaýynda ekenin de aıtqan jón. Sondaı-aq quqyq qorǵaýshylar men búkil qoǵam da bul máselege erekshe nazar salyp otyr. Memleket basshysy 16 naýryzda Parlamentte «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýynda osy máseleni kóterdi.

Sodan bir kún buryn álemde Halyqaralyq polısııa qatygezdigimen kúres kúni atap ótildi. Bul data 1997 jyldan beri atap ótilip keledi. Onyń bastamashylary – Monrealdaǵy «Polısııalyq qatygezdikpen kúresý ujymy» jáne shveısarııalyq «Qara tý» toby uıymdary. Bastapqyda 15 naýryz yńǵaıly bolý úshin tańdalǵan-dy (1997 jyly jumaǵa sáıkes keldi). Biraq 2000 jyldan beri Shveısarııa polısııasynyń 11 jáne 12 jastaǵy eki balany uryp-soǵýymen jıi baılanysty aıtylyp júr.

Joldaý qarsańynda Májilis qabyrǵasynda qańtar oqıǵasyna qatys­ty tergeýdiń aralyq qory­tyn­dysy talqylandy. Buryn-sońdy mun­daı keń talqylaý bolǵan emes. Jıyn barysynda quqyq qorǵaý or­gandarynyń basshylary, depýtattar, sondaı-aq Qazaqstandaǵy adam qu­­qyq­tary jónindegi ýákili Elvıra Ázimova sóz sóıledi. Ombýdsmen bir­qatar derek keltirip, óz ustanymyn jetkizdi.

«Azamattardan meniń atyma tús­ken 137 ótinishtiń 86-sy azaptaý nemese basqa da qatygezdik áreketterine qatysty. Resmı statıstıkaǵa sáıkes, 2022 jylǵa 13 naýryzǵa deıin azaptaý jáne qyzmetin asyra paıdalaný faktileri boıynsha 243 qylmystyq is tirkelgen. Biz qazir azaptaý kór­setkenderge jaýapkershilikti kú­sheıtý jáne azaptaýdyń aldyn alý tetik­terin engizý máselesin quqyq qorǵaý organdarymen birlesip tal­qylap jatyrmyz. Azaptaýdy, kúsh qol­danýdy, qorqytýdy, sondaı-aq ózge de qatygezdik tásili arqyly alyn­ǵan dáleldemeler zańǵa sáıkes jaramsyz dep tanylady. Osyǵan baılanysty qamaýda ustaý men tergeýdiń ruqsat etilmegen ádisteri týraly ister­di tergeýdi keıinge qaldyrmaý óte mańyzdy», dedi ol.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Oljas Bek­tenov depýtattarǵa atalǵan fak­ti­ler boıynsha quqyq qorǵaý organ­da­ry qyzmetkerlerine qatysty qyl­mys­tyq ister tergelip jatqanyn aıtty.

Memleket basshysynyń Jol­daýyn­da qańtar aıynda elimizde bol­ǵan qaıǵyly oqıǵaǵa ótkir de tııa­naqty baǵa berildi. Prezıdent «naǵyz qylmys jasaǵan adamdar zań aldyn­da tolyǵymen jaýap beredi. Basqa­sha áreket etý, ıaǵnı, bedel jınaý úshin baı­balam salyp, qosaq arasynda júr­gender men arandatýshylarǵa jeńildik jasaý – jazyqsyz qurban bol­ǵan jandardyń arýaǵyn syılamaý degen sóz», dedi.

Sondaı-aq Prezıdent osy oraıda «Biz quqyq qorǵaý organdarynyń qyz­metkerleri ustalǵan adamdar­dy tergeý barysynda tyıym salyn­­ǵan tásilderdi qoldanǵany, tipti olar­dy azaptaǵany týraly fakti­ler bol­ǵanyn ashyq aıttyq. Orta ǵasyr­lardan qalǵan osyndaı jaba­ıylyq kez kelgen órkenıetti qoǵamnyń qaǵı­dattaryna qaıshy keledi. Bul – biz úshin de múlde jat qylyq», dep es­kertti. Sondyqtan quqyq qorǵaý ınstıtýttaryn nyǵaıtý mańyzdy.

Basqalar sekildi polısııa qyz­metkerleriniń de kemshilikteri bar, qaýipti jáne tez áreket jasaýdy talap etetin oqıǵalarǵa jıi tap kele­tinin bárimiz moıyndaımyz. Biraq barshaǵa belgili quqyq buzýshylyq isterdi «óte ásireleý» nemese jeke­le­gen «jaman polıseılerdiń» isi dep málimdeıtinder mynany es­ten shy­ǵaryp alady. Mundaı qadam ar­­qyly adam quqyqtaryn buzý­dy aq­taı­­­ty­nymyzdy umytyp kete­di. Osy­­laısha, zańnyń ádildigin qamta­ma­syz etip, ony kúzetýi tıis adamdar – po­lısııaǵa degen senimge nuqsan keltiremiz.

Joldaýda azaptaýǵa baılanysty qylmystardy tergeýge júıeli tásildi engizý qajettigi aıtylǵan. Buǵan jaýapty organ – Bas prokýratýra. Bul tásil tergeýdiń obektıvtiligi men beı­ta­rap­tyǵyn qamtamasyz etedi. Qu­qyq qorǵaý salasynda ozbyrlyq jasa­ǵan­dardy jazaǵa tartýǵa jol ashady.

Sondyqtan Prezıdent Q.Toqaev­tyń Jarlyǵyn júzege asyrý jospary elimizdiń zańnamasyn jetildirýge basymdyq bermek. Atap aıtqanda, dene kúshi men arnaıy quraldardy qoldanýdy shekteý, Ystanbul hattamasyna sáıkes azaptaý isterin tergep-tekserý ádistemesi boıynsha usynystar ázirleý kózdelgen. Son­daı-aq azaptaýǵa qatysty sha­ǵymdar ıesiniń qupııalyǵyn qamtamasyz etý de kózdelgen.

Jalpy, bul Jarlyq memle­keti­mizdiń saıasatyn adam quqyqtary salasyndaǵy barsha­ǵa ortaq halyq­aralyq standart­tarǵa sáı­kes­tendirýge baǵyttal­ǵa­nyn kór­se­tedi. Sondaı-aq azamat­tary­myz­­dyń quqyqtary men bos­tan­dyq­ta­ryn qorǵaý jónindegi mindet­terdi maq­sat­ty túrde júzege asyratynyn bildiredi.

Zarema ShÁÝKENOVA,

Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń

Ǵylymı-saraptamalyq keńesiniń múshesi,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi