Zań aldynda bári teń bolýy kerek

Qujatta túrli baǵyttar qarasty­rylady. Onyń ishinde, áıelderge qatysty kemsitýshilikti joıý, erler men áıelderdiń teń quqyqtary men múmkindikterin ilgeriletý, birlesý bostandyǵyna quqyq, múmkindigi shekteýli adamdarǵa qatysty adam quqyqtary, qylmystyq sot tóreligi salasyndaǵy adam quqyqtary bar.

Jarlyq 2021 jylǵy maýsymda qabyldanǵan «Jol kartasyna» sáıkes Úkimet jumysynyń jańa baǵyttarymen is júzinde tolyqtyrylady. Byltyr Pre­zı­dent qol qoıǵan Jarlyq zań ústem­digin qamtamasyz etý turǵysynan Úkimettiń adam quqyqtary salasyndaǵy jumysynyń jańa qosymsha baǵyttaryn aıqyndap berdi. Bul adam quqyqtaryn qorǵaý kepildigi zańdy, qoldanystaǵy quqyqtyq quraldardy jetildirý arqyly qamtamasyz etilýge tıis degendi bildiredi.

Zań ústemdigi tujyrymdamasy eshkim­niń zańnan joǵary bola almaı­tyn­­dyǵyn, zań aldynda bári teń eke­nin aıqyndaıdy. Eshkimdi zańda belgi­len­begen tártippen jazalaýǵa bolmaıdy, ıaǵnı zańdylyq pen ádilettilik – adam qu­qyq­taryn tıimdi qorǵaý úshin qajet ózara baılanysty eki talap.

Mysaly, ótken jyly jeltoqsanda Par­la­ment medısınalyq qyzmetti qyl­mys­tyq atqarýdan azamattyq densaýlyq saq­taý júıesine berý týraly zań qabyl­dady. Iаǵnı qamaýda otyrǵan adam­darǵa jazasyn ótep jatqan mekeme ákim­shi­li­gi­niń sheshimine qaramastan, azamat­tyq densaýlyq saqtaý júıesine qol jet­kizý qamtamasyz etildi. Sonymen birge, adamǵa arnaıy kútim men emdeý qajet bolatyn jaǵdaılar bar. Alaıda sottar qamaý­da­ǵylardy shartty túrde merziminen buryn bosatýdan nemese qamaýǵa alýdy bas bostandyǵyn shekteýdiń balama sharalaryna aýystyrýdan bas tartady. Sondyqtan bul jerde medısınalyq qyzmet kórsetý týraly aıtý jetkiliksiz, aldymen ádil jáne zańdy sheshim qabyldaýdyń naqty tetikterin qamtamasyz etý qajet.

Prezıdent bıylǵy Jol­daýynda azamattar men qoǵam ókil­deriniń áıelder men balalarǵa qatys­ty zorlyq-zombylyq týraly jıi aryz-shaǵym jasaıtynyn atap ótken bolatyn. Al Jarlyqta quqyq qor­ǵaý qyz­meti baǵyttarynyń ishinde áıel­derdi kem­sitýshilikti joıý máselesi de aıtyl­ǵan. Áıelder turmystyq zorlyq-zom­by­lyqqa senimdi qarsy turýy úshin eń aldymen olardyń áleýmettik jáne ekono­mıkalyq múmkindikterin keńeıtýge tıispiz. О́ıtkeni jasalǵan quqyq buzý­shylyqtardy jazalaýmen eshnárse óndimeıdi. Aldymen qyz-kelinshekterge áleýmettik qoldaý arqyly eskertý jasaý kerek. Budan bólek, memleketti basqarýǵa qatysýǵa teń múmkindikter jasaý úshin osal toptarǵa Parlament deńgeıinde kvotalaý tetigin belgileý jetkiliksiz. Sondyqtan jergilikti deńgeıde teń jáne ádil qol jetkizý men yntalandyrý quraldary saıasatyn ilgeriletý qajet.

Qujatta aıtylǵan taǵy bir baǵyt – birigý bostandyǵyna baılanysty. Búgin­de Qazaqstanda 22 myńnan astam úki­mettik emes uıym tirkelgen. Alaıda san sapa kórsetkishine saı emes. Bizge úki­mettik emes uıymdardy qurýdyń jáne olar­dyń qyzmetin toqtatýdyń ıkemdi jú­ıesi kerek. Memlekettik qoldaý men grant­tyq kó­mekke qol jetkizý quzyretin eskere oty­ryp, olardyń aıqyn ári adal bá­se­k­eles­tigin engizip, suranysqa ıe uzaq­­mer­zimdi jáne ónimdi jobalar qurý qajet.

Sondaı-aq, Jarlyqta aıqyndalǵan basym baǵyttyń biri – qylmystyq sot tóreligi jáne azaptaýlar men qaty­gez­dikpen qaraýdyń aldyn alý sala­syndaǵy adam quqyqtaryn saqtaý dep ataldy. Bul másele ásirese, qańtar oqı­ǵasyna baılanysty ustaý men ter­geýdiń ruqsat etilmegen ádisteri týraly habarlamalardan keıin ótkir bolyp tur. Konstıtýsııanyń 17-babynda «Eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zom­bylyq jasaýǵa, basqadaı qaty­gezdik nemese adamdyq qadir-qasıetin qor­laı­tyndaı jábir kórsetýge ne jazalaýǵa bolmaıdy» dep jazylǵan. Memleket árqashan halyqaralyq deńgeıde azaptaý­ǵa múldem tózbeýshilik ustanymyn bildirip keledi. О́kinishke qaraı, sońǵy oqıǵalar bul máseleniń ózektiligin taǵy bir ret kórsetip berdi. Sondyqtan, prokýratýraǵa tergeý fýnksııasyn berýden bólek, mundaı zańsyzdyqtardy tergeý ádistemesi qaıta qaralýy kerek dep sanaımyn. Azaptaýǵa jol beretinder jazanyń sózsiz jáne qatal bolatynyn túsinýi tıis. Sońǵy úsh jylda Adam qu­qyq­tary jónindegi ýákilge júgingen ha­lyqtyń kóbi qylmystyq jazany oryndaý salasyndaǵy adam quqyqtaryn saqtaý máselelerin jıi kóteredi. Ekinshi sanatta – azaptaýlar men qatygez qarym-qatynastyń ózge de túrlerin qoldaný tursa, sot tóreligine jetkiliksiz nemese tolyq emes qol jetkizý máselesi de jıi aıtylady. Konstıtýsııa kepildik bergen adam quqyqtary naqty ómirde saqtalyp, qorǵalýǵa tıis. Sol sebepti qabyldanǵan mindettemelerdiń oryndalý tıimdiligin arttyrǵan jón. Ol úshin monıtorıngteý jáne baǵalaý boıynsha tıimsiz quqyq qor­ǵaý quraldaryn qaıta qaraıtyn mem­lekettik tásildi qoldanǵan durys.

Elvıra ÁZIMOVA,

Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil