Jumsaq jaza

Qaraýyldaǵy qyzmetimiz óz dárejesinde júrip jatqan. Qyr­syqqanda myna báleniń kılige ketkenin kórmeısiz be? Qap! «Angarǵa» kele jatqan jolda zar qaqsadyq. «Jigitter, uıyqtap qalmaıyq, uıyqtap qalmaıyq!» Bárimizdiń ujym­dyq qaýpimiz qany bólek Elıseevte (tegi ózgertildi). «Áı, osy qur­­tady-aý». Kópten beri qa­raýyl­ǵa jiberilmeı júrgen. Bú­gin qaıdan qosyla qalǵanyn? Ta­maqsaýlaý edi. Mundaı adam uıqyǵa tez aldyrady ǵoı negizi. Basynda komandır munyń esimin «An­garǵa» baratyndar qatarynda ataǵanda ishim qylp ete qalǵan, janymdaǵy serigim betin tyr­jıtqan. Kózi tuzdaı bolyp kólikke minip jatqanda da una­maǵan. Unatpaǵanda ne is­teısiń? Negizi neden, kimnen sekemdenseń sol jaqtan bir «p­á­leket» bas kóteretini bar.

Elıseev meniń aldymdaǵy 2-aýysymda. Ony 3-aýysym­daǵy men aýystyryp otyramyn. Kúndizgi 13.00 jaqyndap qalǵan. Meni serjant postqa jetkizip salyp, álgi Elıseevti alyp qaıtýy kerek. Dál osy kezde dıvızııanyń shtabynan tekserýshi kele qalǵany bar emes pe? Anaý-mynaý emes, múıizi qaraǵaıdaı general-maıor. Ol kezde, dáli­regi 1992-93 jyldary Qa­zaqstanda burynǵy Keńes Odaǵy tusynda ózge respýblıkalardan kelip qyzmet etken áskerı qyzmetkerlerden óz tarıhı otandaryna áli qaıta qoımaǵandar kóptep kezdesetin. Mynaý solardyń biri. Mundaı shendegiler tekserýge sırek ke­letin. Tek­serýshi «oıbaı, men bara jatyrmyn» dep aldyn ala aıtpasy belgili. Jańa «ÝAZ»-ben sart ete qalsyn. Tek­serýshiler posttardaǵy saq­shy­lardy aýys­tyratyn mezgildi jaqs­y biletindikten, ýaqytyn so­ǵan oraılastyryp keledi. Bi­rin­shi men baratyn 2-postqa bet aldyq. Qalyń jaýǵan qarǵa túsken jalǵyz aıaq jolmen júrip kelemiz. Kún tóbede shaqyraıyp tur. Aıaz joq. Beınebir kóktemniń kúnindeı. Shıneliniń etegi qar betin syzǵan general qasqaıyp aldymyzda. Biz oǵan zorǵa ilesip kelemiz. Bárimizdiń ýaıymymyz qalyń: «1-postan qaýip joq. Tek, 2 posttaǵy álgi Elıseev uıyq­tap qalmasa jarar edi», «Kún qyzýy temir mu­na­rany ysytyp, álgi maýjyrap...»

Endi bir tóbeshikti aınalsaq kúzet munarasy kórinýi tıis. Biz ashyq alańǵa shyqqanda qaraýyl «Toqta! Kele jatqan kim?..» dep, jáne de osy is­pettes basqa da ámirin berýge tıis-tin. Ámir be­­rilmese, qa­raýyl uıyqtap jat­­qany. Ýaıy­mymyz aınymaı keldi. Qa­raýyl tym-tyrys. Más­­sa­ǵan. Bárimiz súmireıdik te qaldyq.

Bıik munaranyń esigi aıqara ashyq tur. Elıseevtiń tóbesi de kórinbeıdi. Munaranyń eki jaqtaýyna saqshy jaryqtyq eki shylǵaýyn ádemilep ja­ıyp qoıǵan.

Bizdi bastap kelgen gene­ral bıik munaranyń dál tú­bi­ne kelip toqtady. Suq saý­saǵyn ernine tıgizip bizge dymdaryńdy shyǵarmańdar dedi. Bárimiz de­mimizdi ishimizge tartyp tur­myz. General satymen bıik mu­na­raǵa dymyn bildirmeı, aıaǵyn mysyqsha basyp shyqty. Elıseevten esh habar joq. General munaranyń esiginen qarap turyp myrs etti. Onyń nege myrs etkenin keıin bildim. General Elıseevtiń avtomatyn alyp qaıtadan jymyn bildirmeı tómen tústi de, ádettegi rásimsiz meniń mu­naraǵa shyǵyp, qaraýyldyq qyzmetimdi jalǵastyr, uıqy­daǵy sarbazdy oıatyp ji­ber dedi. Men Elıseev oıansyn dep satyny aıaǵymmen dúr­sildete basyp munaraǵa shyq­tym. Oıanar emes. Mynany qarańyz. General myrs etetindeı bar eken. Qarý­la­sy­myz Elıseev avtomatyn munara buryshyna súıegen, qalyń tulypty kelistire jaıyp uıqyǵa bas qoıǵan. Bárinen de kúlki shaqyratyny postqa tamaq alyp ketý ruqsat etilmese de Elıseev ebin taýyp bólke nan men tamaq isteýge arnalǵan tońmaıdan molynan ala shyǵyp, ony bylshyldatyp soǵyp jatyp uıyqtap ketken. Oń qolynda toń maı jaǵylǵan, jartylaı jelingen bir tilim nan bar. Shamasy bólke nannyń sońǵy kesindisi. Tamaǵy toıǵan soń maýjyrap uıqynyń aranyna túskeni anyq.

Elıseevti oıattym. Ol ornynan atyp turdy da, sasqalaqtap ne istep, ne qoıǵanyn bilmeı qaldy. Tómende turǵan gene­raldy kórgende esinen aıy­rylǵandaı boldy. Azdap esin jınady. Qaraýylda turyp uıyqtap qalýdyń jazasyn jaqsy biletin Elıseevte óń-tús qalmaǵan.

Bári kelesi postqa qaraı ketti. Elıseev baıǵustyń avtomaty qaraýyl bastyǵyna tapsyrylǵan, shıneliniń bel­digi alynyp qoıylǵan. Tut­qynǵa túsken jaý sarbazyndaı toptyń sońynda aıaǵyn ilbip basyp barady. Meniń janym ashyp ketti.

Elıseevti alda 10 kún gaýpt­vahta kútip tur. Bul talqy­lanbaıdy. Eń jamany bizdiń kombattyń belgileıtin jazasy. Batalonnan qaraýylda bireý uıyqtap qalsa, 10 kılometrge «marsh brosok» bolady. Oǵan tek sarbazdar ǵana emes batalonnyń ofıserleriniń barlyǵy tú­gel qatysady. Bizdiń kombat – podpolkovnık Iýrıı Vıktorovıchtiń «marsh brosogy» anaý-mynaý tozaqty jolda qaldyrady. Sarbazǵa tıesili barlyq asaı-múseıińdi arqalatyp júgirtkende kóre­siń kór azapty. Al uıyq­tap qalǵan adam sol kezde shánıip gaýptvahtada jatady. Sodan ony búkil batalon jazǵyrady, syrtynan boqtap-buralaıdy. Keıin kazarmada kezdeskende «áńgime» tipten basqasha órbıdi. Bul – kombattyń jazasynyń sha­ryq­taý shegi.

Biraq budan keıingi jaǵdaı múlde biz kútkendeı bolmady. Elıseev gaýptvahtaǵa jiberilgen joq. Bizdiń kombat ta eski ádeti – «marsh brosogyn» jaza retinde qoldanbady. Bul biz kútpegen jaqsylyq edi. Qalaısha?

Álgi general máseleni tó­tesinen qoıǵan: «Sarbazdarǵa jaǵdaı jasalmaǵan. Qaryn­dary ash bolatyny sondaı, postqa nan urlap aparyp jeý­ge májbúr. Qaraýylǵa shy­ǵar aldynda sarbazdardyń tyny­ǵýyna jaǵdaı jasal­maǵan».

Biz qaraýyldan qaıtqan kúni ertesine alańda úlken jıyn bolyp, general kótergen máseleler túgel sheshimin tabatyn boldy. Shynynda kóp ótpeı qaraýylǵa baratyn sar­bazdar úshin tamaq jaǵy jaq­sardy, molaıdy, kúzetke shyǵý aldynda tynyǵýǵa jaǵ­daı ja­saldy, basqa da ıgi is­ter at­qaryldy. Sol kezde Elıseevke keıinnen alǵys aıt­qan­dardyń biri retinde osy oqı­ǵany únemi esime alyp júremin.

Kombat birde Elıseevke qarap turyp: «Sen sózben emes, naqty is-qımylyńmen má­­seleni sheshken batyr jaýyn­gersiń», degeni bar. Shyn máninde aıtty ma, ke­ketip aıtty ma, ol jaǵyn bil­medim.