Qazaq prozasynda shoqtyǵy bıik týyndy – «Qaraoı». Kórnekti jazýshy Táken Álimqulovtyń aty atalyp, esimi eske túskende basqa kóptegen shyǵarmasynan erekshelenip, birden osy «Qaraoı» sanamda jańǵyryp shyǵa keledi. Sodan kelip ony qaıtalap oqýǵa yntyǵasyń, asyǵasyń. Ádebı shyǵarmanyń bir qudireti ózine yntyqtyryp, baýraı bilýinde. «Qaraoı» da solaı, ózine tartady da turady. Onyń syry nede eken, a? Áńgimede erligimen, ór tulǵasymen, rýhty jyrlarymen, bólek bolmysymen daralanǵan Mahambettiń sońǵy kúni kórkem shyndyqpen sýrettelgenine daý joq.
Mahambet – qazaq úshin máńgilik taqyryp («Qaraoıda» avtor Mahambettiń esimin jazǵanda «q» árpin qoldanǵan, sondyqtan biz de solaı jazdyq). Osyǵan jan tebirenisimen kirip, aqyn Maqambet pen batyr Maqambettiń, áke-otaǵasy Maqambettiń ishki álemine boılaı engen jazýshynyń «Qaraoı»-y ádebıetimizdegi osy taqyrypta jazylǵandardan bási joǵary. Jazýshynyń turlaýsyz taǵdyrymen betpe-bet jalǵyz qalǵan, ómir yzǵarynyń ótinde ózi ǵana emes otbasy da qaltyraǵan jaraly aqyn armanynyń, ózegin órter ókinishi men birde baıyz tapqan, birde alaquıyn kóńil kúıin órnekti tilimen sheber kestelegen. Kúzgi Qaraoıdyń kóńil aýanyna saı keıde ishin bere ádemi kórinetin, keıde syrtyn bere súreńsiz keskinin eski qońyr shálideı jaıyp salatyn kórinisin astastyra sýretteıdi.
Qaraoı óńiri – qasıetti meken. Aqynnyń jaýlarynan boı tasalap kelgen, qysyltaıańda pana tutqan jeri. Biraq bul meken Maqambetke pana bolmady.
«Tań kóktemniń tańyndaı tolyqsyp atty. Kúz tańynyń munshalyq sulýlyǵyn buryn kórgen emes-ti. Kún de kóktemniń kúnindeı aıdarlanyp, sansyz altyn naızasyn shashaǵymen shashyrata shyqty. Qazirgi sátte shashaqty naızadan aıyrylǵan kún kúıeýdiń jyrtysqa túsken sal oramalyndaı párshektengen kireýke bulttardyń arasynan syǵalap qaraıdy. Asqa tikken altyn jambyǵa da uqsap ketedi...» Osyndaı ásem kórinisti Qaraoıda qan tógildi. Qazaq úshin qasıetti qan. Biraq buǵan Qaraoıdy kinálaýǵa bola ma? Joq, árıne.
Áńgimede Maqambettiń áldebir jamandyqty ishi sezip tynyshynyń ketýi, alańkóńilde kúı keshýi, keıde sabyrǵa kelip, ózin-ózi ustaýy, jan álemin jaqsy, izgi úmitke toltyrýǵa tyrysýy, qysqasy aýmaly kóńil kúıi tabıǵatty sýretteý arqyly berilgendeı. «Maqambet basqa ǵalamnan kelgendeı, Qaraoıdy jańa kórgendeı sezinedi. Baıaǵy baldaı balalyq, saǵynyshty shaq qalǵan oıpań – kózine ottaı ystyq ta, jaýdaı jat ta. Yntyǵa eseıgen, toryǵa toqyraǵan, dertten qaıta ashynǵan aqyn Qaraoıdy birde qaıta qutaıǵan qutqa balasa, birde eli aýyp ketken sary jurttyń tórinde tóńkerilip jatqan qara shańyraqqa uqsatady. Kózi kómilip qalǵan bulaq, bastaýlar tili baılanǵan shejiredeı ymmen syr shertse, sansyz jyldyń daýylyna, jaýynyna shydaǵan tamyrly ósimdikter kózi tiri kýádaı sybdyrlaıdy».
Áńgimede jaýdan ishten shyqqan satqynnyń asa qaterli, jaqynyńnyń, sengenińniń dushpanyńnyń ózińe silter qolshoqpary bolǵany qorlyq ekeni búkpesiz baıandalady. «Maqambet Yqylastyń keshikkeninen qobaljýly ekenin endi-endi anyq sezine bastaǵandaı. Keıingi kelgeninde: «Maqa, sizdi qalyń el qorǵashtaýda. Keler joly senimdi kisilerdi erte kelmekpin» degen. Buǵan ılanǵan Maqambet jansyz jolaýshynyń artynan súısine qarap turǵanda, onyń kúdireıgen jaýyrynynan kúdik alyp qalyp edi. «Myna suńǵyla myrs-myrs kúlip bara jatqan joq pa?» dep sazarǵan». Maqambettiń boıyndaǵy senim men kúmánniń aıqasy, kúdigi basym bolsa da seniminen syrt aınalmaı, ekiudaı kúı keshýi osylaı qarapaıym sýrettelip keledi de, ary qaraı bylaı baıandalady: «Osy jasqa sheıin Maqambettiń sengen jany kóp te, senimin aqtaǵany az. Kózine shóp salǵandaryn oıyna alǵysy da kelmeıdi. Ásirese Maqambettiń basyna Baımaǵambet sultannyń myń som tikkeni týraly qubyjyq laqap taralǵaly beri ózgerimpazdyqty oılaýǵa júreksinedi. Kóleńkesinen qoryqqan qoıanǵa uqsaǵysy jáne kelmeıdi. Táýekeldiń jel qaıyǵyn kimniń syndyrary málimsiz. Isataıy kelmeske ketkesin-aq taǵdyry aýytqýǵa ushyraǵanyn Maqambet paıymdaıdy». Bul – Isataıy mert bolyp, jalǵyzdyq qapasyna qamalǵaly kóp ótken, arqa súıer eshkimi qalmaǵan, ádiletsiz soqyr kúsh Qaraoıǵa tyqsyryp ákelgen Maqambettiń satqyndyqtan az japa shekpegeninen syr sýyrtpaqtaǵany.
Maqambet jaýynyń aldynda máımóńkelemeıdi, alasarmaıdy. Sóıtpese ol Maqambet bola ma? «Maqambetti sultannyń ordasyna shaqyrǵanda, Baımaǵambettiń oıy saǵy synǵan, taýy shaǵylǵan aqyndy saraıǵa bulbulsha saıratyp qoımaq-ty». Qudaı-aý, Maqambettiń saǵy synýshy ma edi. Taýy shaǵylǵan adam Baımaǵambetke qarsy: «Ejelgi dushpan el bolmas, etekten kesip jeń bolmas» dep, kesip aıta ma? Endi onyń dushpany ne istemek kerek? Qanatyn qaıyrdym, táýbesine túsirdim degeni ózine qyrandaı shúıligip tur. San aılaly sultanǵa dushpanyn tuqyrtýdyń amalyn tabý qıyn bolyp pa? Satqyndyq mashınasyn iske qossa, jetip jatyr emes pe? Maqambettiń janynan jansyz-satqyn tabý, ne táıir? Satqyn qıyndyqsyz tabyldy, ol – «Qaraoıǵa bekingen Maqambettiń qara shańyraǵyn beıildes elmen astarlastyrýshy – Yqylas». Maqambettiń jaqyny.
Eshqashan kóńilin jyǵyp kórmegen Yqylasqa Maqambet asa sene qoımaıdy. О́ıtkeni «Kimniń tarysy pisse, sonyń taýyǵy bolatyndar Maqambetke qııamettik dos bola almaq emes. Yqylastyń dastarqandyq qomaǵaılyǵy endi qobaljý týǵyzǵandaı». Qaıta oralyp soǵýǵa tıis Yqylastyń keshigip jatqanyna kúdiktengen Maqambet barar jer, basar taýy qalmasa da bir amalyn taýyp otyrǵan jerinen jylystap ketýine bolar edi «Yqylas adal bop shyqsa, erteń onyń betine qalaı qaramaq. «Qatyndaı qashty!» degen qara qańqýdan nemen qutylmaq», degen oıy etekten basqan.
Jazýshy aqynnyń basyna qater tónip kele jatqanyn áńgime bastalǵannan-aq sezdiredi. «Maqambet búrkitteı túıilip, aspanǵa qaraıdy. Kireýke bult qoıýlana túsken. Baǵanaǵy altyn jamby jezdeı ǵana jyltyraıdy. Qaraoıdy aınala qońyr kóleńke qonyp, tunjyraǵan muńdy ádiptep tur».
О́zdi-ózimen ońasha oı semirtip, jan dúnıesi alasapyran kúı kúshken aqynǵa, Qaraoıǵa týysqan, janashyr keıiptegi Yqylas bastaǵan, aralarynda Jańabergen bı bar kór soqyr, qorqaq, pendeliktiń batpaǵyna belsheden batqan top salyp-uryp keledi. Maqambet qansha jerden sekemdese de olardy baýyrlarym, múddelesterim dep qabyldady. «Jumbaq jolaýshylar attaryn shiderlep otqa qoıa bergende, «E, táıiri, baýyrlarym eken ǵoı!» dedi Maqambet.
Kórsoqyr ári qorqaq top batyrdy qarýsyzdandyryp aldy. «El aǵalary ushyp-qonbaı, jata-jastana keńeser bolar. Shekpenińdi sypyr, beldigińdi shesh. Qanjaryńmen úreıimizdi alma». Bul Jańabergen bıdiń sózi. Maqambet aıtqanyn rııasyz peıilmen oryndady. Odan ári únqatysý bylaı órbidi: «Jańabergenniń qyzyl kúreń júzi shamaly qýqyl tartty. Tisin arshamen shuqyp jatyp:
– Maqambet qaraǵym, sonymen, ne istemek lázim? – dedi. Maqambet kári jyny qyzyp, sańqyldady.
– Duǵadan, batadan Baımaǵambet sultannyń aýzy-basy qısaımaıdy. Tasattyq azattyq ákelmeıdi. Qarý jııý kerek. Erkek kindikti atqa qondyrý kerek. Siz-aq bastańyz. Men – qoshtaıyn. Jańabergen Yqylastyń betine qarady. Yqylas saýsaǵyn syrtyldatyp:
– Erkek kindikti Jaıyqtan ótkize alsaq... – deı bergende, Maqambet qaıta sańqyldady.
– Serkesi bolsań, ótedi. Al eger, sasyq tekedeı baqyldap, kótkenshekteseń, qurdymǵa kim túsedi?» Maqambettiń osy sózi Yqylasqa báleni bastaýǵa sátti syltaý-jeleý boldy. «E, anańdy...» degen Yqylas maldas quryp otyrǵan Maqambetke bas saldy. Basqalary da jabyla ketti. Munyń sońy...
«Maqambet tilge kelmeı ketti. ...Qaraoıdyń qoınaýynda qaraly úı japa-jalǵyz qala berdi». «Áýes kúıeýin qushaqtap, qyzdaı syńsydy. Nursultan etpettep eńiredi». «Sol túni aı tutylǵan...». Qaraoı oqıǵasy osylaı aıaqtaldy. Aıaqtaldy degennen góri Maqambettiń halqymen máńgilik birge jasar ómiri osylaı bastaldy. Oqıǵa qasiret jyrynyń ózegine aınaldy.
Táken Álimqulov «Qaraoı» arqyly kózi qaraqty qazaqty Maqambettiń bıik rýhynyń, órshil bolmysynyń syryn uǵýǵa meńzep ketti. Bul syrdyń ón boıynda ultymyzdyń uly armany jatqanyn túsiner urpaǵymyz bolǵaı.