…Beker mal shashpaq

О́kinishke qaraı, sol ejelgi dush­pan­nyń jany siri eken. Oǵan dinimiz de, salt-dástúrimiz de, tipti qoǵamǵa arqaý memleketimiz de qansha qarsy tur­sa da, etek-jeńimizge jabysyp, jan-jaǵymyzdan shyrmaýyqtaı qar­map-aq keledi.

Shildehana súıinshisinen bastap, ár deńgeıdegi torqaly toı men topy­raq­ty ólim arasyndaǵy asta-tók ysy­rap­­shyldyq, astamshylyq, beker mal shash­paq týraly az aıtylyp, kem jazy­lyp jatqan joq. Tipti aqyrǵy turaq - zırat pen mazaratta qymbat muń­tastar men záýlim keseneler ja­rysy da tolastar emes. Árıne, maqsat - bireýdiń qaltasyna úńilý men baı­lyǵyn sanaýda emes. Dúnıede ór­ke­nıet kóshindegi ár halyq jańa ómirge laıyq dástúrin, ádet-ǵurpyn qa­lyp­tastyryp jatqanda, qazaq eli de álde­qashan pendeshilik básekeden, «so­sıalıstik jarystan» birjola qutyl­ýy abzal edi.

Tizgindi bir demde tartqyzǵan ǵ­a­lam­dyq indet kezindegi jaǵdaıdy esep­ke almasaq, aıylyn jıǵan aǵaıyn kóp emes, toqtamǵa kelip, sabasyna tús­ken jurtshylyq ta kemdeý bolyp tur. Iá, «aýrý qalsa da ádet qal­maı­dy», endi qarasaq, qaıtadan báz-baıaǵy qalpyna kelgen syńaıly.

Qaı salany alsańyz da ysyrap­shyl­dyqtyń etek jaıǵany, daqpyrt pen dandaısý daraqylyqqa jol ashqa­nyn baıqaý qıynǵa soqpaıdy. Keshegi qańtar soıqanynyń da bir ushy soǵan baryp tireledi.

Jurt buryn aqshany, dúnıeni ońdy-soldy shashýdy, dańǵaza toı-tomalaq, as-jıyn, forým básekesin uzyn qulaqtan, el aýzynan estise, endi zamanaýı qural – áleýmettik jeliden alaqandaǵydaı kúnde kórip-bilip otyr. «Talǵamǵa talas joq» degendeı, muny bireý qýanyp, bireý kózge shuqyp, kópke jarysa taratyp, qańqý sóz ben qaýesetke jel berýi qalypty ahýalǵa aınaldy. Aı­ly­ǵyn shaılyǵyna jetkize almaı júr­gen jurtshylyq «áleýmettik ashýy­na» tıetinderdi syrttaı tildep, olarǵa kektenetindeı dárejege jetti. Je­ke­­legen bıznes serkeleri, baıbat­shalar qalyń qaýymnan tys ómir sú­re­tindeı aınaladaǵy tirshilikti ele­meıtini, kórshi-qolań, aýyldasty men­sinbeıtini, kóńilge qaıaý túsiretini ótirik emes. Dana halqymyz «Bireý toıyp sekirse, bireý tońyp sekiredi» degendi osyndaıda aıtatyn bolar.

Shirigen baılyqtyń batpaǵyna batyp, kúná arqalaýdyń aýyr ekenin bile tura aıaǵyn shalys basatyndar kóbeıdi.

Budan on ǵasyr buryn jazylǵan «Qabýsnamada» el bıleýshisi perzen­ti­ne: «Mal, dúnıe úshin basyńdy tikpe!» dep ósıet aıtýy tegin emes.

Soǵan qaramastan, qarashydan qa­raǵa deıinginiń pendelik portreti – «Qap­qa tezek toltyrǵannyń da býy bolady», «Jańa jeıdeniń de eki kúndik býy bar»... Talaılar menmensip, man­sap­tyń, baılyqtyń býyna mas­tanyp bılik basyndaǵylardy satyp alýǵa, qalǵanyn úrkitip-qorqytýǵa, álsiz­di basynýǵa tyrysqanyna buryn­ǵy-keıin­gi tarıh kýá.

Baı bolýdyń da ózindik mádenıeti, eńbek jemisin kórýdiń de ózindik jón-jo­syǵy bolatynyna álem tájirıbesi mysal. Ony oqyp-shoqyp bilmese, kór­gendiden úırenbese, sirá, satyp ala al­­maıdy. Mesenattyq jasaý oıyna ki­rip shyqpaıtyn baıshykeshter de boı kórsetip úlgerdi. Turǵyn úı, mektep, balabaqsha salý qaperine kir­meı­tinder, tapqanynyń bir bóligin zeket qo­ryna aýdarý, shúlen taratý sııaqty ata dástúrimiz ekenin mise tutpaı­tyn­dar taǵy bar.

Qanaǵatshyl adam – eń baı adam.

Bizdińshe, daraqylyqtyń, elirip-esirý­diń, ysyraptyń kesiri elge de, erge de tıedi. Al sol «mal shash­paq­tyń» neden bastalyp, nemen aıaqta­latyny barshaǵa bes saýsaqtaı belgili.

Qasıetti dinimizdiń de aıtary: ýaqytty bosqa ketirip, zaıa qylý, mal-múlikti orynsyz shashý, kerek-jaraq­­qa, quralǵa, kıim-keshekke, iship-jemge artyq shyǵyn shyǵarý, ıaǵnı shegin, mólsherin bilmeý – baılyqqa ma­talǵan astamshylyqqa, kórineý kór­­se­­qyzarlyqqa, naǵyz ysyrap­qor­lyq­qa jatady. О́kinishke qaraı, bizdiń jaǵdaıda oǵan jeke adamdar ǵana emes, mekeme, uıym, aýdan, qala, oblys­ basshylary men qosshylary jol berip otyrǵany ras qoı. Ásirese, salyq tóleý­shilerdiń esebinen jınalatyn mem­leket qarjysyn orynsyz jumsaý aq­shany dalaǵa shashqanmen birdeı emes pe?.. Ár túrli baǵdarlamany je­leý­letip, jelge ushyrylǵan el qar­jy­synyń obal-saýaby kimniń moınynda? Búginde kózi ashyq, kókiregi oıaý el bárin baıqaıdy, taldaıdy, esepteıdi.

Byltyr salynǵan qymbat ǵımarat bıyl buzyla salady, keshe ǵana basyl­ǵan taralymy kóp oqýlyq qatesi úshin týralyp tastalady da, búgin memleket qarjysyna jańadan basylady. Pálenbaı qarajat jumsalǵan joldar, trotýarlar qaıta jóndeýdi qajet etedi, parkter, oıyn jabdyqtary, ja­ryq berýshi qondyrǵylar, ınternetpen jabdyqtalǵan oryndyqtar qa­raýsyz qalady, qyrýar qarjy, kúsh jum­salyp egilgen aǵashtar qýrap qalady. Qap-qanarmen kúresin­ge shy­­ǵyp jatqan qaǵaz, plastık qal­dyq­­­tarynda esep joq. Bir sózben aıtqanda, «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasynnyń» dál ózi. Taǵy­syn, taǵylar, kez kelgen qala, aýdan tur­ǵyndary onyń mysalyn, deregin jyr qylyp aıtyp bere alady.

Buqara halyqty shashyp-tógý, búl­dirip-qıratý psıhologııasynan aryl­tý úshin áýeli qoǵamdyq sanada ózge­ris jasaý qajet dep sanaımyz. Osy oraıda, Memleket basshysy aıt­qandaı, aza­mattyq belsendilikti, qoǵamdyq pi­kirdi jandandyrý óte ma­ńyzdy ári kó­keı­kesti. Shynaıy qoǵamdyq pozısııa aıqyndalǵan jerde ǵana ashkózdikke, ysyrapshyldyqqa, jemqorlyqqa qarsy ulttyq sana, aza­mat­tyq mádenıet pen otanshyldyq sezim qalyptasady.

Osy baǵytta, tyńaıǵan egiste aram shópteı qaptaǵan «qoǵam belsendisi» atyn jamylýshylar jeke bastyń múd­de­sinen asa almaı júrgendigi, árıne, ókinishti. Áıtpese, mynadaı ashyq zamanda tek báz bireýdiń tap­syry­symen jumys isteýge qumar­lyǵy, bireýden, ekeýden kek alýmen áýestenetini tip­ten jaraspaıtyn qylyq. Alaıda halyq joǵyn joqtaýshy shynaıy qo­ǵam belsendisine myń rahmet aıtýǵa tıispiz. Olardy el ishi áldeqashan elep-iriktep, moıyndap qoıǵan. Jurt­shy­lyq ony da ashyq aıtady. Ata­la­rymyz dóp meńzegendeı, jo­q­shy­lyqta, toqshylyqta bolyp turatyn synaqtarda eshkimniń de súrinbegeni jón.

О́rkenıetti, ornyqty elderde adam­­ǵa eń qajetti azyq-túliktiń, nan­nyń, ta­maqtyń qoqysqa tógilýi, otyn-sýdyń rásýá bolýy, ár deńgeıde ók­tem­­shil, ámirshil minez-qulyqtyń óris alýy qylmyspen para-par.

Dúnıeqorlyq, dúnıeqońyzdyq sal­dary qashanda azǵyndaýǵa aparyp soǵady. Muny ómirge de, qyzmetke de, bılikke de qatystyryp aıtýǵa bo­la­dy.

Sondaı-aq búgingi qoǵamdaǵy eleýli de kúrdeli másele – ár otbasydaǵy, ár mek­teptegi bala tárbıesi. Bul – qoǵam ja­ýap­kershiligi. О́ıtkeni, adamnyń qa­lyp­tasýy ósken, qorshaǵan ortasyna tikeleı baılanysty. О́mirdiń ózi, jaq­sy adamdardyń isi – tálim.

Birde dáriger Ikram dosymyzdyń aýyldaǵy anasy qalaǵa qonaqqa kele­di. Tamaq aldynda uly qol jýatyn bólmede jyly sýdy mólsherimen aǵy­zyp daıarlap qoıady. Qolyn jýyp bol­ǵan soń, apamyz kúbirlep sóıleı bas­­­­taıdy. Balasy:

– Apa, kimge bata berip tursyz? – dep kúlse, anasy:

– Osy sýdy bir jerden bir adam jylytyp, jiberip turǵan shyǵar. Sol kisige rahmet, bala-shaǵasynyń rahatyn kórsin! – deıtin kórinedi.

Mine, bul – ımandylyq, eńbek mánin túısiný! Sýdyń da suraýy bolatynyn bilgen kisiniń sózi.

Áıtpese, jalpy sýdy tutyný jó­ninen elimizde kózqaras, amal ózgerdi dep ázirge aıta almaımyz. My­saly, Ekologııa, geologııa jáne tabı­ǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetine súıensek, Qazaqstan AQSh-pen salys­tyrǵanda, sýdy 3 ese, al Aýstralııaǵa qa­raǵanda 6 ese kóp paıdalanady eken. Bul jappaı ysyrap emeı nemene?

Sondaı-aq, úlken qalalarymyzda tozyp úlgermegen kıim-keshekti, tó­sek­ti, basqa da bútin, azdaǵan kem-ketigi bar zattardy qoqys ornyna shy­­­ǵaryp tastaıdy. Al órkenıetti el­­derde arnaıy jáshikter ornatylǵan, jı­naqtalǵan soń ońdysyn tazalap, rettep asa muqtaj adamdarǵa berý­diń úlgisi bar. Elimizde jasaqtala bas­taǵan volonterler osyndaı bastamalardy qolǵa alsa, jaqsylyqqa jol ashar edi.

Mundaı is-shara, birinshiden, eldi qanaǵat pen qaıyrymdylyqqa baýlysa, ekinshiden, jańa úrdis únem­shildikke úıretedi. Sondaı-aq, oqý oryndarynda qorshaǵan ortaǵa janashyrlyq tanytýdy, tabıǵatty qorǵaýǵa qatysty naqty paıdaly is­terdi úıretse, salamatty saltty us­ta­natyn, sergek júrýge beıim jas­tar, álbette, kóbeıedi. Olardyń ın­­ternet pen smartfonǵa telmirip, ýa­qy­­tyn beker ótkizýden saqtanýyna, jastyq shaǵyn ysyrap etpeýine yqpal eter edi. Jastaıynan uqyptylyqqa, únemshildikke úırengen bala eseıgende de yjdaǵatty bolary sózsiz.

XVIII ǵasyrdyń tulǵasy, ekonomıka ǵylymynyń negizin salýshylardyń biri Adam Smıt: «Kez kelgen ysyrap­qor – qoǵamnyń jaýy, kez kelgen únem­shil adam – jarylqaýshy» dep jazǵan eken. Budan shyǵatyn qory­tyn­dy: bizge jarylqaýshylar ózge elden kelmeıtinin uǵatyn kez keldi.

Taǵy bir támsil eske túsedi. Birde bı­­­liktegi Omar shadııarǵa joldasy ke­le­di. Sonda basshy aldyndaǵy maı­­sham­dy óshirip, basqasyn jaǵady. Onyń bul isine tańdanǵan Ábidrahman:

– Ýa, musylmannyń basshysy, bir maı­shamdy óshirip, ekinshisin jaq­qa­nyńyz qalaı? – dep suraıdy. Sonda sha­dııar:

– Sen kelgende men memlekettik is­termen aınalysyp otyrǵan edim jáne ol maısham – qazynaniki. Al senimen jeke sharýamyz jaıly áńgi­me­lesemin. Ekeý­mizdiń áńgimemizge memleket shy­ǵyndanbaýy kerek. Son­dyqtan ózim­niń maıshamymdy jaq­tym, – dep jaýap beripti.

Mundaı ónege qyzmettik jaıdy, kó­likti, múlikti, paıdalanýshylarǵa, ási­rese, laýazym ıelerine nege úlgi bola almaıdy? Tipti úı jaǵdaıynda bala­lardy elektr energııasyn, jylýdy, sýdy únemdeýge úıretkenniń nesi aıyp?

Qazirgi qoǵamda joǵaryda keltiril­gen sanaly qadamdarǵa zárýlik bar dep aıta alamyz. Tipti kórshi elderdiń birinde meımanhana, restoran, dúken, shashtaraz qyzmetshilerine jumys oryn­darynda jeke qalta telefon­daryn paıdalaný reti, erejesi jasal­ǵan, kóbine ruqsat etilmeıdi. Bizde jumys ýaqytyn jeke sharýasyna paıdalanyp, telefonnan túspeıtin sabazdarǵa bul da sabaq bolýǵa tıis. Ysyrapshylyqpen kúresti árkim ózinen, óz úıinen, jumys ornynan bas­taǵany durys. Sonda ár adam óz ýa­qytymen birge kisiniń esil ýaqytyn únemdeýge daǵdylanady.

Qazirgi qymbatshylyq zamanda bar­lyq elderdiń, ekonomıkalyq qa­ty­­nas­tardyń basym kópshiligi bir-bi­rine táýeldi ekenine kózimiz je­tip otyr. Osyǵan baılanysty aýyl­­dar men qalalarda energııa qýat kóz­de­rin jetkizýde, paıdalanýda jáne tu­tynýda jańa kózqaras qalyp­tas­­­tyrýǵa múmkindik týyp otyr.

Pre­­zıdent Qasym-Jomart Toqaev aıt­qan­daı, ekonomıkadaǵy mono­polııa joıylýǵa tıis. Iаǵnı, jeń ushynan jal­ǵasatyn artyqshylyqty paı­da­­lanyp, aýyrdyń ústi, jeńildiń asty­­men júrip eki ortada aýadan aqsha jasaıtyndarǵa endi qoǵamdyq baqylaý kúsheıedi. Sonymen birge, kún­­delikti jetkiziletin taýarlardyń standart ólshemderin, sonyń ishinde gaz oty­ny­nyń sapasyn tekseretin laboratorııany ár óńirde uıymdastyrýdy talap etken saılaýshylardyń tilegi de dalada qalmas dep oılaımyz. Dú­nıe­de báriniń mólsheri, esebi bar, tek «eseptemegen kiside bári túgel» degen danalyq sózdi umytýǵa bolmas. Eli­mizdegi aýqatty adamdar aqshasyn bostan-bosqa shashýdyń ornyna kásip túrin kóbeıtip, jumys ornyn ashýǵa ne­mese aýyldy qalpyna keltirýge, jańa shaǵyn aýdan, kent salýǵa nemese elimizde kenjelep qalǵan túrli saq­tan­dy­rý sharalaryna jumsaıtyn bolsa, óz qaıyrymdylyǵynan qanaǵat taýyp, el-jurtynyń rahmetine bó­le­neri sózsiz. Sóıtip, óz tabysynyń tarı­hyn urpaqqa ama­nat etýge múm­kin­dik alady.

Jalpy ysyrapty toqtatý – toǵy­shar­lyqqa, toqmeıilsýge jáne meıi­rim­­­sizdikke jol bermeý degen sóz. Árıne, elimizde mundaı maqsatty isti ıdeologııalyq jaǵynan qoldaıtyn qoǵamdyq-saıası birlestikter, volon­ter­lik uıymdar, qaıyrymdy jandar arnaıy baǵdarlama túzse de artyq bolmas edi. О́ıtkeni bul – kez kelgen damyǵan, órkenıetti eldiń sana-sezi­min, talǵam-túsinigin aıqyndaıdy, aza­mat­tardyń dúnıetanymy men jo­ǵa­ry mádenıetin kórsetedi.

Darhan MYŃBAI,

Májilis depýtaty