Kezinde Muhtar Áýezov ustazy, Alashtyń ardaqtysy Ahmet Baıtursynulynyń mereıtoıynda «Qazaq tilin túrlegen Aqań» dep baǵa berse, san qyrly ǵulamanyń sharapatty rýhanı-mádenı yqpaly túgel túrkige áser etkeni belgili. Biz bul maqalada Alash abyzynyń baýyrlas elderdiń baılanysyn bekemdegen baıandy qyzmetine toqtalamyz.
Baýyrlas elderdiń birligin bekemdeýshi
Ahmet Baıtursynuly – túgel túrki tarıhynda tutas bir dáýirdiń kelbetine ózgeris jasaǵan kesek bitimdi kemel tulǵa. Ol qazaq tili men ádebıetin zertteý, júıeleý, reformalaý arqyly baýyrlas halyqtardyń da ádebı jaýharlarynyń zerdelenýine, túrki tiliniń jańa beleske kóterilýine yqpal etken ǵylym qaıratkeri. Osy baǵytta túrki áleminiń rýhanı kósemi, jádıtshildik qozǵalysynyń jetekshisi – Ismaıl Gaspralyny ózine ustaz tutyp, aıryqsha qurmettedi. Ol jaıynda: «Sol kúnnen bastap órship kóbeıgen Rossııa musylmandary arasynda bes-alty myńǵa jýyq tártibi bastaýysh mekteptiń báriniń úlgisi Gasprınskıı mektebi edi. Bul kúnde tóte oqý úshin shyǵarylǵan neshe túrli álippe bolsa, bári de úlgini Gasprınskıı shyǵarǵan álippeden alǵan edi. Bul kúnde on myńǵa jýyq muǵalimniń bas ustazy, jolbasshysy Gasprınskıı janaplary edi», dep aǵynan jarylady. Bir aıta keterlik jaıt, biz «Baıtursynulynyń tóte jazýy» dep júrgenimiz osy Gaspralynyń jádıt jazýynyń qazaqqa beıimdelgen nusqasy. Aqańnyń 1913 jyly «Shora» jýrnalynda shyqqan «Eger de Gasprınskııdiń sózin tiriltemiz desek, ulyǵ is úshin usaq namysty qoıyp, túriktiń tunyq tilin, túzý emlesin alý kerek. Sol ekeýi de qazaqtan tabylady. Azbaǵan asyl tilden emle shyǵaryp, soǵan qarap basqa emlelerdi túzetý kerek», degen baǵdarlamalyq pikiri de sózimizge dálel bolady.
Ult ustazynyń ártúrli saladaǵy oqýlyqtar daıyndap, gazet-jýrnaldar jarııalaýynda da Gaspralynyń yqpaly zor boldy. Ol jádıttik qozǵalystyń kórnekti tulǵalary M.Ábdirashıdhanov, A.Avlonı, M.Behbýdılermen de aǵartýshylyq, Túrkistan halyqtarynyń tutastyǵy jolynda ortaq kózqarasta boldy. Ásirese, pedagogıka salasyndaǵy eńbegi jańashyldyqty jalǵaǵan jádıtshildik aǵymymen tyǵyz baılanysty órbidi.
A.Baıtursynulynyń túrki álemindegi aǵartýshylyq qyzmeti tatar, bashqurt, qyrǵyz zııalylarymen ıyq tirese atqarǵan eńbekterinen kórinis tabady. «Tánim – tatar, tilim – bashqurt, oıym – qazaq», «tilimiz – ártúrli, oıymyz – birtutas» dep, túrki álemine uran tastaǵan tatar ǵalymy G.Ibragımov ekeýiniń ǵylymı kózqarastary ortaq, pikirleri úndes boldy. Ásirese, G.Ibragımovtyń 1911 jylǵy «Tatar grammatıkasy» men 1916 jylǵy «Ádebıet kanýnnary» A.Baıtursynulynyń ǵylymı izdenisterine serpin bergeni baıqalady. Qos qaıratkerdiń 1926 jyly Bakýde ótken túrkitanýshylar sezine qatysyp, túrki halyqtarynyń álipbılerin latyn qarpine kóshýine qarsylyq bildirýleri olardyń túrki tilderiniń keleshegi jónindegi ortaq ustanymdaryn, túrki-ıslam órkenıetine tereń mán bergenin kórsetedi. Professor J.Jaqypov jarııalaǵan A.Baıtursynulynyń «Galımҗan Ibrahımov tórk-tatar ýıchysy, tórk-tatar belgeche, tórk-tatar ıazýchysy» maqalasynda bylaı deıdi: «Biz, qazaq halqy – taza qazaq tilinde álippe qurastyryp, ádebıetimizdi jandandyryp, balalarymyzdy ana tilinde úırete bastaǵanda, kóptegen tatar týystarymyz buǵan qarsy bolyp, tatar gazetteri men jýrnaldarynda bizge qarsy maqalalar jarııalandy. Sol kezde tatar oqyǵandarynyń arasynan bizdi qoldap, týrasyn aıtqan Galımjan Ibragımov pen Hasan Galı ǵana boldy».
A.Baıtursynulynyń pedagogıkalyq jáne rýhanı yqpaldastyq qyzmetteri «Hýsaınııa», «Ǵalııa», «Ǵusmanııa» mektep-medreselerde bilim alyp júrgen qazaq, tatar, bashqurt, ózbek, qyrǵyz, qumyq, qaraqalpaq jastaryna zor áser etti. Baıtursynuly qazaq balalarymen birge baýyrlas elderdiń jastarynyń oqyp, bilim alýyna da jaǵdaı jasady. Aqańnyń ústinen jazylǵan aryzdardyń birinde: «Ol basqarǵan mekteptegi barlyq oqýshy qazaq ne ózbek, birde-bir orys joq» dep kórsetiledi. Osy sebepti ol 1909 jyly Semeı gýbernatorynyń buıryǵymen qamaýǵa alynǵan bolatyn.
A.Baıtursynuly túrki birligin tý etken kúresker tulǵa, Bashqurt avtonomııasynyń jetekshisi Zákı Ýálıdı Toǵanmen tanys boldy. Bul týraly Toǵan óziniń jazbalarynda: «Men A.Baıtursynovpen Álıhan Bókeıhanovtyń úıinde tanystym», dep eske alady. A.Baıtursynuly bastaǵan Alash jetekshileri Toǵanmen birneshe ret kezdesken. Ol týraly Toǵan esteliginde: «Alash Orda mańaıyna toptasqan qazaq zııalylary men tatarlardyń kópshiligi tastúıin bolyp, avtonomııa jáne ulttyq armııa qurý isine qulshynyp tur», dep jazdy. Bul rette A.Baıtursynuly múshe bolǵan «Alash» partııasy men Ázerbaıjan qaıratkeri Rasýlzade qurǵan «Mýsavat» partııalary da múddeles bolǵanyn, ult jetekshileriniń de júıeli saıası uıym quryp, gazet shyǵaryp, halyqtyq aǵartý jumystarymen aınalysqanyn aıta ketkenimiz oryndy. Al 1918 jyldary Semeıde bolǵan shaǵynda bir top Alash qaıratkerlerimen birge shekaranyń arǵy betindegi Shyǵys Túrkistan aımaǵy, Sháýeshek shaharyna saparlaýy Alash ıdeıasynyń aıasyn keńeıtý ári sondaǵy qazaq, tatar, uıǵyr halyqtary arasynda oqý-aǵartýshylyq jumystaryn nasıhattaýǵa ıgi yqpal etedi. A.Baıtursynulynyń saparynan keıin, halyq arasynda oqý-bilimge, óner, mádenıetke qulshynys artyp, atajurt pen arǵy bettegi aǵaıyn arasynda rýhanı baılanystar kúsheıtiledi.
Jalpy, Baıtursynuly uıqyda jatqan túrki halyqtaryn da oıatyp, sanasyn serpiltý úshin baýyrlas elderdiń kózi ashyq zııalylarymen aýyzbirlikte bolyp, kez-kelgen máseleni jumyla kóterýge beıil boldy. Ásirese, birtýǵan qyrǵyz halqyna, olardan shyqqan I.Arabaev, Q.Tynystanov syndy qaıratkerlerine únemi qoldaý bildirip otyrdy. Qyrǵyz ǵalymdary da Aqańdy ózderine ustaz tutyp, onyń shyǵarmalarynan nár alǵan. Máselen, qyrǵyzdyń alashshyl aqyny Qasym Tynystanovtyń qoǵamnyń kókeıkesti máselelerin ózek etken «Alashqa», «Jastarǵa» «Qyz-qaryndastaryma», «Shákirt» t.b. óleńderin A.Baıtursynulynyń óleń-jyrlaryna eliktep jazǵany baıqalady. Atap aıtqanda, 1922 jyly jazǵan «Kalemge» óleńindegi: «Jaıyń bar, kaıyk mıngen, kaltyldagan, Kanyń tók, kaıgyr kalem, termel jatpa...», degen jyr joldary A.Baıtursynulynyń «Qazaq qalpy» óleńin qaıtalaǵandaı áser qaldyrady. Aqańnyń 1925 jyly 25 mamyrda Qara-qyrǵyz avtonomııalyq oblysynynyń ortalyǵy Bishkekte ótken oqý-aǵartý qyzmetkerleriniń birinshi sezine Orynbordan arnaıy shaqyrylyp, quttyqtaý sóz sóılegeni belgili. Osy basqosý jaıynda qyrǵyz ǵalymy Karboz Dyıkanov: «Osho zamanda karalovchý organdyn bashynda týrgan Kýdaıkýlov da «Baıtýrsýnov otes nasheı lıteratýry» dep aıtsa, akademık H.Karasaıev: Bız Baıtýrsýnovtýn kıtebın okýdýk. Chyndygynda «Kazak tılı menen kyrgyz tılı ekı tıl emes. Bır tıl. Dıalektılık gana aıyrmasy bar», degen. Men búgún osholorgo koshýlýp Baıtýrsýnov kyrgyz dep aıtqym kelet», dep jazdy. Rasynda A.Baıtursynulynyń «Qazaq álipbıi», «Oqý quraly» syndy oqýlyqtary 1924 jylǵa deıin baýyrlas qyrǵyzdardyń da saýat ashar quraly qyzmetin atqardy. Bıyl 100 jyldyq mereıtoıy atap ótilip jatqan Karboz Dyıkanov Aqańdy ózine ustaz sanap, 1914 jyly Orynborda jaryq kórgen «Ahmet Baıtýrsýnovdyń kazaksha alıfbesı» atty kitabyn 5000 tırajben óz qarajatyna shyǵartqany uly ustazǵa degen sheksiz súıispenshiligi edi.
Ordaly kent Orynbor
Ahmet Baıtursynulynyń saıası kúreskerlik ári qoǵamdyq-mádenı qyzmetiniń jemisti shaǵy Orynbor shaharynda ótkeni belgili. Aqańmen birge birqatar Alash qaıratkeriniń Orynbor shaharyna shoǵyrlanýy, sondaı-aq túrki álemi birligine qyzmet etken sanatker tulǵalardyń osynda jıi basqosýlary qalanyń saıası mártebesin kótere tústi. A.Baıtursynuly 1924 jyly Orynborda qazaq-qyrǵyz eli úshin tarıhı oqıǵaǵa balanǵan alǵashqy qazaq-qyrǵyz bilimpazdarynyń jıynyn uıymdastyrýshylardyń biri boldy. Jıynǵa Qazaqstan ǵana emes, Túrkistan, Buhara, Máskeý, Semeı syndy iri ólkelerden túrki halyqtarynyń bedeldi tulǵalary da qatysyp, oqý-aǵartý, ǵylym-bilim, mektep baǵdarlamasy, álipbı, termınologııa máselesin jalpy túrki álemi rýhanı birligi turǵysynan talqylaıdy. Jıynǵa Bashqurt úkimetiniń ókili Ybyraıymuly, Túrkistannan qyrǵyzdyń kórnekti zııalysy Ishenaly Arabaev, Buhara, Horezm qazaqtary atynan Myrza Naýryzbaıuly qatysty. Osy sezde Túrkistan oqý komıssarıaty atynan qatysqan Ishenaly Arabaev: «....О́ner, bilim jaǵynan qazaqtan artyq dep sanalǵan ózbek, noǵaı, Stampol túrikteriniń qoldanǵan jazýy da, sol arapsha eski jazý bolǵan soń qazaq-qyrǵyz olardan asyp kete almady. Arapsha eski jazýdyń túrik tiline úılespeıtini tek sońǵy jyldarda ǵana, el ishinde Ahmet shyǵarǵan qazaqsha álipbı tarap, balalardy sonymen oqyta bastaǵannan beri qaraı ǵana kózge kórindi. Noǵaı, ázerbaıjan, Stampol túrikteri syqyldy mádenıetti týysqandarymyzdyń ádebıet jaǵynan adasyp júrgendigin sol ýaqyttan beri qaraı ǵana bildik. Qazaq-qyrǵyz halqynyń ádebıeti, jazý erejeleri negizgi jolǵa túsip, buqarashyl jónmen alǵa basyp barady. Bizdiń bul jónimizdi qazirde ózbek syqyldy basqa týysqandarymyz da úlgige alyp otyr. Bilimpazdar sezi qazaq ádebıetin osy joldan shyǵarmaı órkendetýdiń qamyn qylýy kerek...», dep túıindi pikir bildirip, Aqań jasaǵan rýhanı betburysty barshaǵa úlgi etti.
Qazaq-qyrǵyz bilimpazdar jıynynda A.Baıtursynuly baıandamasynda álipbıdi túzeý túrki jurtynda burynnan kele jatqan másele ekendigine nazar salyp, san ǵasyrdan beri qalyptasqan tól álipbıi bar túrki jurtynyń rýhanı tutastyǵyna basa mán beredi.Túrki elderi pán sózderin ortaqtastyrý, tildiń úndestik tabıǵatyna baǵynatyn emle qalyptastyrý, kemel álipbı tóte jazýdy qazaq, qyrǵyz halyqtary úlgi etip qoldana berý sekildi tujyrymdardy bilimpazdar sezi maquldaıdy. Aqań reforma jasaǵan álipbıdiń úzdik ekendigine G.Ibragımov, E.Omarov, A.Samoılovıch, E.Polıvanov, V.Bartold sekildi zııalylar joǵary baǵa beredi. Osy oraıda qazir latyn álipbıine kóshý úderisinde Aqańnyń «túrik jurttary úshin bir álipbı túzý degen máseleni – bir álipbıdi bári negizge alyp, túrik jurtynyń árqaısysy óz tiline úılestirý dep túsiný kerek», dep aıtqan jolbasshy pikirin, Aqań kótergen sıngarmonızm qaǵıdatyn basshylyqqa alý utymdy bolady.
Orynborda ótken óristi de jemisti jyldary A.Baıtursynuly «Qazaq ólkesin zertteý qoǵamynyń» múshesi retinde orys, nemis, polıak ǵalymdarymen, saıahatshylarymen tyǵyz baılanystar ornatyp, túrki tili men mádenıetin zertteýge atsalysty. Osy kezde A.Baıtursynulynyń qolǵabys etýimen A.Dıvaev, A.Melkov, A.Zataevıchter jınastyrǵan qazaq aýyz ádebıeti men halyqtyq mýzyka úlgileri jaryqqa shyǵa bastady. Ol jaıynda A.Zataevıch: «Ahmet Baıtursynov – qazirgi qazaq aqyndary men fılologteriniń eń irisi, jańa qazaq grammatıkasyn jasaýshy... Otandyq ánderdiń áýesqoıy jáne bilgiri, olardy naqyshyna keltirip oryndaýshy ári sheber dombyrashy... Qazaqtyń tarıhy, etnografııasy, turmys-saltynyń bilgiri retinde meniń jınaǵan materıaldaryma baǵyt-baǵdar, nusqaý berip, aıǵaqty túsinikter jasaǵany úshin men oǵan zor alǵysymdy bildiremin», dep jazady.
Aqań túrlegen ana tili
1926 jyly Bakýde ótken Birinshi Túrkologııalyq kongress barsha túrki halyqtarynyń áleýmettik jáne mádenı ómirinde iri betburysqa aınalǵan eleýli oqıǵa sanaldy. Ol týraly A.Baıtursynuly «Túrik násildi jurttardyń ókilin jibermegeni az bolar. Qalmaqtar da adamyn jibergen. Bir sheti Stambýl, ekinshi sheti Qıyr Kúnshyǵystaǵy Jaqyt – sol eki aradaǵy túrik násildi jurttardyń kóbiniń-aq ókilderi boldy. Buryn qaǵaz júzinde bilisý bolmasa, kórisýi joq túrik jurttary birin-biri júzbe júz kórip tanysty», dep aǵynan jarylyp jazady.
Osy tusta Bakýde túrki halyqtary ókilderinen qyrym tatary professor B.V.Choban-zade, túrik professory I.Hıkmet, tatar ǵalymy N.L.Halfın, ózbek túrkology H.S.Hodjaev syndy ǵalymdar boldy. A.Baıtursynulynyń da shyǵarmashylyq jyldarynyń jemisti shaǵy Baký kongresimen tyǵyz baılanysty. Ol 1926 jyly Bakýde ótken Birinshi Túrkologııalyq kongreske arnaıy qatysyp, túrki álemindegi qazaq álipbıiniń máselesin kún tártibine qoıdy, túrki pán sózderi men ádebı tilin ortaqtastyrý júıesi, baspasóz arqyly baılanystardy nyǵaıtý týraly keleli pikirler aıtyp, baıandama jasady, tóralqaǵa saılandy. A.Baıtursynulymen qatar bul kongreske V.V.Bartold, E.A.Krymskıı, S.F.Oldenbýrg, A.Samoılovıch, F.Kópirli-zade, K.K.Iýdahın, I.Arabaev syndy kórnekti túrkolog-ǵalymdar da qatysty. Quryltaı túrkologııa jaıly bolǵanymen, negizinen álipbı máselesi talqylandy, A.Baıtursynulynyń sózimen aıtqanda, «basqa máseleler at ústinen qaraldy». Álipbı týraly arnaıy baıandama jasaǵan G.Ibragımov sátti reforma jasalǵan qazaqtyń qazirgi álipbıin túrki halyqtaryna úlgi retinde usynyp, álipbıdi ózgertýdiń tıimsiz ári eshqandaı qajettiligi joq ekendigin ǵylymı turǵydan dáleldedi. A.Baıtursynuly, B.Choban-zade, H.A.Odabash «Túrik tiliniń pán sózderi» týraly baıandama jasady. Pán sózderin ult tilinen nemese týysqan túrki tilderinen alyp, jat tilderden aryltýdy júzege asyryp jatqan, Orynborda bilimpazdar quryltaıynda nusqaýlyq qabyldaǵan qazaq-qyrǵyzdardyń tájirıbesi basqa túrkilerge tıimdi bolatynyn Aqań baıypty dáleldeıdi. Ol bul týraly «Sol jol basqa túrikterdiń qoldanýyna teris bolmas. Quryltaı qarary da osy negizde boldy. Biraq jalǵyz qazaq emes, basqalar da qoldanatyn bolǵandyqtan...túrik jurttary tilderiniń jaqyndyǵyna qaraı toptalyp bólinsin, pán sóz top ishindegi jurttardyń bárine ortaq túrde alynsyn» degen sheshim qabyldanǵanyn jazady.
Álbette, A.Baıtursynuly túrki-ıslam órkenıetinen ajyramaýdy kózdep, otarlaýdyń kezekti shyrmaýy álipbı aýystyrý degen jeleýmen baýyrlas elderge sheńgelin salatynyn túısinip-túsinip, sergektikpen qam jasap saqtanǵany aıdan anyq. Osy baǵytta A.Baıtursynuly: «baıaǵydan beri túrki jurtynyń toqsan paıyzy arab árpin qoldanady jáne arab álipbıi negizinde ózderiniń jazba mádenıetin qalyptastyrdy... Sondyqtan biz jańa álipbıdi qabyldarda keıbir kemshilikterdi eskermeıtin bolsaq, onda biz onyń zardaptaryna tap bolýymyz múmkin», dedi. A.Baıtursynulynyń osy quryltaıda jasaǵan baıandamasy, ǵylymı oı-tujyrymdary ony álemdik deńgeıdegi iri ǵalym retinde tanytty. Onyń ǵylymı eńbekterine kórnekti túrkolog ǵalymdar tarapynan sol ýaqytta jáne keıingi jyldary shynaıy ári ádil baǵalandy. Máselen, belgili ǵalym E.Polıvanov: «1924 jyly qabyldanǵan qazaq-qyrǵyzdyń grafıkasynyń bul sońǵy nusqasy endi túzetýdi qajet etpeıtin ári ulttyq grafıkanyń tarıhı qalyptasýyndaǵy sońǵy qadam dep esepteımin. Osy reformany júzege asyrǵan qazaq aǵartýshylarynyń eńbegin iri mádenı jeńis dep maqtanýǵa bolady», dese, kórnekti túrkolog-ǵalym A.Samoılovıch «Baıtursynov – qazaqtyń tuńǵysh kórnekti lıngvıst ǵalymy. Ol qazaq tili emlesiniń reformatory ári qazaq ádebıeti teorııasy men grammatıkasynyń negizin qalaýshy», dep joǵary baǵa beredi. Al Baký quryltaıyna Anadolydan kelip qatysqan Kópirli-zade men Huseıin-zade Aqańnyń quryltaıda aıtqan baǵdarlamalyq tujyrymdarymen tereń tanysady. Osy quryltaıdan keıin Fýad Kópirli-zade Túrkistan túrikteriniń til, álipbı, mádenıet salasyndaǵy iri reformalaryn ult kósemi Mustafa Kemal Atatúrikke tanystyrǵany belgili. Sonyń áseri bolsa kerek, Atatúrik Túrkologııa ınstıtýtyn quryp, onyń alǵashqy basshysyna F.Kópirli-zadeni saılap, Túrkııada til, emle, ádebıet pen óner baǵytynda túbegeıli betburystar jasady. Sondyqtan Aqań bastaǵan Túrkistan zııalylarynyń oı ushqyny Anadoly eline shapaǵyn shashqan deýge negiz bar.
A.Baıtursynuly álipbıinde negizinen halqymyzdyń aýyzeki tilindegi dybystar men dybystyq qurylymdary negizge alynǵan. Qazaqtyń keıingi latyn jáne kırıll álipbıleri de Baıtursynulynyń jazýy negizinde túzildi. Túrkııalyq ǵalym A.B.Erjılasýn Baıtursynuly jazýynyń negizgi erekshelikterin toǵyz tarmaqpen ereksheleı kele «orys tilinen engizilgen dıftongterdi eseptemegende, qazirgi qazaq jazýyn sol buryńǵy Baıtursynuly jazýynyń jalǵasy deýimizge bolady», dep baǵalady. Kórnekti túrkolog K.Musaev: «Qazirgi túrkologııadaǵy grammatıka teorııasynyń negizin qalaýshy N.K.Dmıtrıevtiń grammatıkalyq júıesi 1940 jyldary qalyptassa, A.Baıtursynuly odan 30 jyldaı buryn jazǵan», dep túıindedi. Belgili ǵalym B.Beketov: «A.Baıtursynulynyń til týraly taǵylymy qaraqalpaq tiliniń eń alǵashqy álippelerin jazǵan S.Majıtov, Q.Ermanovtar tarapynan da esepke alyndy. A.Baıtursynulynyń ıdeıalary qaraqalpaq tiliniń fonetıkasyna baılanysty jazylǵan J.Aralbaevtyń ǵylymı eńbekterinde de kórinis tapty», dep tujyrymdaıdy. Alaıda osyndaı aýqymdy geografııalyq taralymyna, onyń tıimdiligine qaramastan, qazaq álipbıi aldymen latyn, sodan keıin kırıll alfavıtine ózgertildi, al Baký kongresine qatysqan túrkolog ǵalymdar 1930 jyldardyń aıaǵynda keńestik qyzyl saıasatqa ilinip, ultshyl dep aıyptalyp, qýǵyn-súrginge ushyrady.
Ult ustazynyń ulaǵaty
A.Baıtursynuly ulttyq aǵartýdyń kórnekti qaıratkeri retinde 1921-1922 jyldary Qazaq aǵartý halyq komıssarıaty janyndaǵy Akademııalyq ortalyqtyń tóraǵasy jáne 1922-1925 jyldary – osy halyq komıssarıaty janyndaǵy ǵylymı-ádebı komıssııa quramynda qyzmet etti. Jıyrmasynshy jyldardyń basynda Tashkentte ǵylymı-zertteý ári bilim berý ordalarynyń ashylýy A.Baıtursynuly, H.Dosmuhamedov, Á.Dıvaev, V.Bartold, S.F.Oldenbýrg syndy iri túrkologterdiń oqý-aǵartý ári halyq murasyn túgendeý baǵytyndaǵy jumystar atqarýyna mol múmkindikter berdi.
A.Baıtursyulynyń Tashkentke kelýi jergilikti jurtshylyq úshin eleýli oqıǵa sanaldy. Tashkenttegi qazaq, ózbek, qyrǵyz, tatar ult ókilderi A.Baıtursynulyn aıryqsha qoshemetpen qarsy aldy. Bılik tarapynan resmı tyıym salynǵanymen, 50 jyldyq mereıtoıy joǵary deńgeıde atap ótildi. Osy Tashkenttegi mereıtoıda úzeńgiles joldastary onyń qazaq halqyna sińirgen eńbegi jóninde baıandamalar jasady. Keıin 1925-1928 jyldar aralyǵynda Tashkenttegi Qazaq pedagogıka ınstıtýtynda professor retinde sabaq berip, qazaq ádebıeti men mádenıeti týraly irgeli zertteýler jasady. 1926 jyly «Ádebıet tanytqysh» atty kitabyn osynda jarııalady. Tashkentte bilim bergen jyldary qaraqalpaq til ǵylymynyń damýyna erekshe yqpal etti. Zertteýshiler sol jyldary qaraqalpaqstandyq bir top jastar Aqańnyń dáristerin tyńdap, olardy ózderiniń aldaǵy ǵylymı jumystarynda basshylyqqa alǵanyn aıtady. Tashkentte Baıtursynulymen qatar túrki halyqtarynyń zııalylary «Shýroı Islamııa», «Týrk odamı markazııat fırkası», «Ittıhat va Tarakkı» atty uıymdar arqyly qoıan-qoltyq jumys istedi. Túrki zııalylarynyń Tashkentke shoǵyrlanýy shahardy týys elder rýhanııatynyń iri ortalyǵyna aınaldyra tústi.
Árıne, keńestik kezeńde A.Baıtursynuly jabyq taqyryptardyń birine aınalyp, shyǵarmalaryn zerttep, zerdeleýge qatań tyıym salyndy. Ádilet týyn aspandatqan bashqurt halqynyń aqyny, kórnekti jazýshy Saıfı Kýdash Alash zııalylarynyń aqtalýy jóninde bastama kóterip, qujattarmen dáleldep, sol tustaǵy bılikke hat jazyp, tegeýrindi kúres júrgizedi. Al kórnekti túrkitanýshy-ǵalym A.N.Kononov Aqań týraly: «Ol qazaq álipbıiniń avtory ári qazaq tiliniń fonetıkasy, sıntaksısi, etımologııasy, sondaı-aq ádebıet teorııasy men mádenıet tarıhy boıynsha qazaq tilinde oqýlyqtar jazǵan ǵulama ǵalym», dep uly aǵartýshynyń shyǵarmashylyq qyzmetine batyl baǵa berip, saıası tulǵasyn aqtaýǵa úles qosty. Belgili ǵalym Shora Sarybaevtyń 1960 jyly jarııalanǵan «Qazaq til bilimi ádebıetiniń kórsetkishi» kitabynda A.Baıtursynulyna silteme jasaǵany úshin 3000 dana kitap lezde joıylyp, avtor bólim meńgerýshiligi qyzmetinen alynyp, aýyr synǵa ushyrady. Qazaqtyń kórnekti ǵalymy Rabıǵa Syzdyqova 1977 jyly Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýty uıymdastyrǵan konferensııada A.Baıtursynulynyń ǵylymı muralarynyń ózektiligine toqtalyp, kólemdi baıandama jasap, partııa tarapynan qatań sógis aldy.
Az ǵumyrynda abyz Aqańnyń aıshyqty izi sonaý Kavkazdaǵy Baký, Shyǵys Túrkistandaǵy Sháýeshek shárine deıin jetip, túrki jurtynyń segiz tarap, tórt qıyryn júreginde túıistirip terbetipti. Eliniń bútindigin oılaǵan Aqańnyń rýhanııatqa jasaǵan irgeli betburystary, arman-muraty, ıgilikti bastamalary búginderi táýelsizdigin alǵan baýyrlas túrki elderinde jasampazdyqpen jańǵyryp, júıeli júzege asyp, Alash urany azattyqqa arqa-tirek boldy. Aqań álipbıdi órkenıet kilti dep baǵalaǵandyqtan otarshyldar tarapynan zorlyqpen tańylǵan, myń jyldyq máıekti túrki-ıslam mádenıetine tusaý, sanaǵa qursaý salatyn latyn qarpin qoldamaǵany anyq. О́z tańdaýymyzben jasalyp otyrǵan búgingi azat elimizde álipbıdi almastyrý – ol ulttyq kod, eldik rámiz, rýhanı qorǵanysty jasaqtaýmen teń iri qubylys. Sondyqtan qazir latyn álipbıine kósherde Aqań tujyrymdaǵan sıngarmonızm qaǵıdatyn basshylyqqa alyp, ana tilimizdiń tól tabıǵatyn saqtap, aǵat emleden tilimizdi qorǵaýǵa múmkindik ashylady. Eger Aqań salǵan aq jolmen ana tilimizdi, ulttyq únimizdi aıalap, jańa qaripke jasampazdyqpen kóshe alsaq, bul Alash abyzynyń mereıtoıyna qosqan súbeli úles, ult ustazyna kórsetilgen uly qurmet bolary anyq.
Zamana kóshi órkenıetke bet burǵan saıyn A.Baıtursynuly bastaǵan Alash arystarynyń qazynaly kerýeni baýyrlas elderdi baılanystyryp, aımańdaı tulǵanyń rýhy asqaqtaı bereri aqıqat.