Qaıda kóship Aı barady?
Bilmeımin...
Tuman basty aınalany...
Bilmeımin...
Kirip barsam aýpartkomnyń úıine,
Basym nege aınalady –
Bilmeımin...
Ári attadym,
Beri attadym...
Kirmeımin!
Alla ma, kim – jaratqanym?! –
Bilmeımin...
Aýpartkomnyń hatshylary ashýly.
Nege ashpaıdy qabaqtaryn?!
Bilmeımin...
Túk shabyt joq.
Salqyn oılar sanamda.
Poshtabaıdyń eki qoly – jaǵamda.
Aǵa sultan bola almaǵan Shoqandaı,
Tap bolyppyn almaǵaıyp zamanǵa.
Ulysqa ıe bolsam deıtin balany,
Ýchaskovyı ıyǵymen qaǵady.
Jer túbinde – júginetin Jezqazǵan,
Toqyraýyn...
Basta – toqyraý zamany.
Lap ettim de kókiregime
túskende ot,
Ishtim, sonsoń...
Bostan-bosqa ishkem joq:
О́zi – aqyn, ózi – obkomnyń hatshysy,
Kókemizdiń kózine de túskem joq!
Tentegi men teldi salyp tezine,
Qul-qutandy tánti qylǵan ózine –
Sovnarkomnyń tóraǵasy, tákappar,
Sáken aǵam elesteıdi kózime.
Qyzylaraı-Shatyrsha taýlary men Aqjaryq-Toqyraýyn ózenderiniń saıasynan saıǵaq qurly saıa tappaı, egilip júrgen kezim... Kúnderdiń bir kúninde Jezqazǵan Qaraǵandydan enshi alyp, oblys ortalyǵyna aınaldy da, obkomnyń ekinshi hatshysy bolyp Kákimbek Salyqov saılandy. Qazaq jyryn Qasymnan keıin qaıta túletken Qadyr, Tumanbaı, Saǵı, Muqaǵalı, О́tejandarǵa ilese kelgen Kákimbek Salyqov bir kúnde Sovettiń iri sheneýnikteriniń birine aınalyp shyǵa keldi...
Alashtyń ataly sózi qulaǵyna kirip, qulqyna jaqpaıtyn sondaǵy aýpartkomnyń hatshylarynan bastap, sovhoz dırektory, bólimshe meńgerýshisine deıin obkom hatshysy Kákimbek Salyqovtyń óleńderin jatqa aıtady! Eger sol kezde, jaman aıtpaı jaqsy joq, osy Kákeń SK-dan bir-aq shyqqanda, búkil Qazaqstan sonaý Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Dospambetterden bastap, Muqaǵalıǵa deıin aralyqtaǵy qazaq jyryn bir kisideı jattap alatyn ba edi, qaıter edi?!
Buryn aqyn kórse, ata jaýyn kórgendeı bolatyn aýpartkomnyń nusqaýshylary:
– «Qazaq ádebıetiniń» pálen degen sanynda bizdiń Kákeńniń óleńderi shyǵypty! – dep otyratyn boldy. Tipti oblystaǵy aýpartkomnyń birinshi hatshylarynan sovhoz-sovhozǵa «Árbir otbasynda bir-bir «Juldyz» jýrnaly bolatyn bolsyn» degen nusqaý túsipti desedi... «Juldyzdyń» tırajy 300 myńǵa jetken! Sáken, Ilııas, Beıimbetter aqtalǵanda osyndaı bir dúbir bolǵandaı... Aqtoǵaıǵa bir kúni Qasym Qaısenov kelip sańqyldasa, bir kúni Ospanhan Áýbákirov kelip, jurtty qyran-topan kúlkige batyryp jatty. Jezqazǵanda sondaı bir zaman bolǵan...
...Aqyn syrlas dosy dúnıeden ozyp, kúıbeń tirshilikpen janazasyna qatysa almaı, biraz ýaqyt ótkennen keıin týǵandaryna kórinip qaıtaıyn dep dosynyń aýylyna keledi. Dosynyń úıine kelse, esiginde qara qulyp tur... Kórshisi «aýyldyń syrtynda úlken kól bar, dosyńyz dúnıeden ozǵaly beri anasy sol kóldiń jaǵasynda otyr» deıdi. Kólge barsa, jaǵada jalǵyz áıel otyr, qarama-qarsy jalǵyz aqqý júr eken. Aqqý qaıǵyly únmen qańqyldaǵan saıyn, áıel zarlana jylaıdy. Osyny syrttaı baqylaǵan Kákimbek Salyqov «Jyljıdy aqqý» óleńin jazady.
«Syrǵıdy aqqý aıdynda... syrǵymaıdy...».
– О́ı, mynaý obkomnyń hatshysy qalaı-qalaı silteıdi eı?! – deıdi aqyn Dáýitáli Stambekov Almatydan telefon shalyp.
– Nesin aıtasyń, ǵajap bolyp tur! – deımiz biz.
– Sen tanısyń ba ony?
– Joq.., – deımin kúmiljip, raıkom, obkomdardan ımenip júretin men baıǵus...
Jez qanat, kúmis baýyr kıik kórdim,
Dárýi sol ma dersiń kúıik sherdiń.
Jez maral júredi eken arasynda,
Qaptaǵan Betpaqtaǵy kıikterdiń.
Jezkıik, bizdiń jaqqa qalaı keldiń,
Jolymdy tike kesip janaı berdiń.
Adamnyń kózderindeı eki kóziń,
Iаpyrmaı, dátim shydap qalaı kórdim.
Dál saǵan qurmap pa edi
tordy eshkim.
Ǵaıyptan dýshar boldyń
Sordy keshtiń.
Jan edim men de sertshil
dalada ósken,
Sen-daǵy jaltarmadyń
joldy kestiń.
Asyqpa,
Kóreıinshi jóndep qana,
Ketpesin jańa tıgen meńdep jara.
Et kesip óz etimnen bersem-daǵy,
Jónińe jibereıin emdep qana, –
Dedim de
Qoıa berdim, ustamadym.
Qasymda qal – demedim.
Qystamadym.
Tileımin sýyq jaqtan esen qaıtyp,
Jyly qum mekeninde qystaǵanyn.
Tús terbep
Jazdyń móldir, qysqa tańyn,
Tuzaqtap Jezkıikti ustatamyn.
Baıaǵy qyzyl ishik kıgen qyzǵa,
Jez kamzol sol kıikti uqsatamyn.
Qumarym qaıta kórip qanar ma eken,
Ál bitip salqyn júrek
janar ma eken?!
Bolmasa sýyq qoldy bir sum mergen,
Dál kózdep kıikti atyp
alar ma eken?!
Sulýdy adam jany qımaıdy eken,
Beımezgil eske túsip qınaıdy eken.
Jezkıik, seni ańsaǵan kezderimde,
Bir ózim keń dalama syımaı ketem,
Bir ózim Saryarqama syımaı ketem.
Kákeń kórgen Jezkıikti biz de kórdik. Biraq Kákeńniń kózine ilikken kıiktiń keremet kerbez bolmys-bitimi, múlde, bólek. Bir ózi – bir Jezqazǵannyń sımvolyndaı, «Baıaǵy qyzyl ishik kıgen qyzdaı, jez kamzol kıik» bul! Osynaý ǵajaıyp sıqyr óleńniń avtory Jezqazǵan obkomynyń hatshysy ekenin bilgende tańqalǵan ústine tańqalyp edim. Sol «Jezkıik» ánge aınalyp, Atyraý, Arqa, Alataý, Altaıdyń arasyn sharlap júr! Koroldiń qupııa keńesshisi Iogann Volfgang fon Gıote alǵashqy hám sońǵy óleńin áıelzatynyń sulýyna baǵyshtasa, Kákimbek Salyqov alǵashqy óleńin Alash anasyna arnady. Alash onyń kózine birese – Jezkıik, birese – Úkili Ybyraı, Aqan seri, Birjan sal, Táttimbet, birese – Sáken, Qanysh, Evneı, birese – Kúlásh, Bıbigúl, Farıza bolyp elestedi.
Kákimbek Salyqov qolda buǵaý, aıaqta kisen turǵan totalıtarlyq qoǵamda, jat jurtqa kiriptar bolǵan kezimizde qazaq jyryna ǵajaıyp bir qubylys bolyp keldi. Jezqazǵan obkomynyń hatshysy, Qaraqalpaq SK-nyń birinshi hatshysy, Máskeýdegi Joǵarǵy Keńeste, taǵy sondaı mártebeli qyzmet atqarǵan kommýnıst kisiniń qabaǵy sýyq, qatygez qoǵamda et júregi eljirep, óleń jazyp, aıdyndaǵy azaly syńar aqqý men Jezqazǵandaǵy jezkıikti, dilinen jupar ańqytyp, tilinen bal sorǵyzǵan Alashtyń arýlaryn jyrlaýy maǵan, sol kezde, aqylǵa syımaıtyn kórinisteı kóringeni áli esimde. «Sáken aǵam elesteıdi kózime...»
Sol Kákeńmen bertinde, ol kisi qyzmet, mansaptan ábden sýynyp, júzin Abaı atasynsha óleńge, ónerge burǵan kezde kezdestim. Sheneýnik ataýlyǵa bir jeri uqsamaıdy. Keshegi Aqan seri, Birjan sal, Imanjúsip, Taıjandardyń tiri kózindeı! Qalaısha hatshy bolǵan bul kisi?! Arqasyna arýaq qonǵan Birjan sal men Aqan seriler Allanyń alqaýymen qaıta tirilip kelse...sol zamanda obkomnyń hatshysy bolmaq túgili, kolhozdyń basqarmasy da bola almaı, ne 32-niń ashtyǵynda nemese 37-niń oıranynda «halyq jaýy» atanyp, sháıit bolar edi! Kákimbek kókemdi Qudaı saqtady! 32-niń ashtyǵynda besikte jatqan sábı, 37-niń qyrǵynynda nebári bes jasta, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde toǵyzǵa ǵana tuıaq iliktirgen; Stalın dúnıeden qaıtqanda, murty tebindegen jigit, soǵystan búlingen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý kezinde ınjener mamandyǵyn alyp, azamattyq ómirin bastady.
Adamzattyń ár túrli qoǵamdyq formasııalary kezinde ákim bolǵan, aqyn bolǵan tulǵalar barshylyq. Ertedegi Shyǵys patshalarynyń kópshiligi shetinen aqyn, ǵulama, fılosof. XV ǵasyrdaǵy qazaqtyń aqyn-jyraýlaryna qarańyz: Qaztýǵan, Dospambet, Aqtamberdi – ári batyr, ári jyraý. Tóle bı, Áıteke bı, Qazdaýysty Qazybek bı – el bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen edi. Jetisýdy bılegen Tezek tóre, Atyraý-Jaıyqty sózine uıytqan Eset bı, ózimizdiń Arqadan týyp-ósken Jankisi bı – aýzy dýaly aqyn bolǵan. Nemistiń uly aqyny Gıote koroldiń qupııa keńesshisi. Aǵa sultan Qunanbaıdyń balasy uly Abaıdyń da bolys bolyp, mansaptyń dámin tatqany bar. Onymen eldi túzeı almaıtynyn bilgen soń, ishtegi sherin óleńge tógip, aqyndyq joldy ustanǵan-dy.
D.Qonaevtyń zamandasy bolǵan K.Salyqov óz elinde «bıik mansap – bıik jartasqa ekpindep ushyp» (Abaı) shyǵa alǵan joq. Qonaev ony ózinshe qarsylas, básekeles kórgen sekildi?!. Sosıalıstik Eńbek Eri bolǵaly turǵanda Dımekeń ony tizimnen syzyp tastaǵan! Talaı jyl, birese, Qaraqalpaq asyryp, birese Máskeýge qýyp, Qazaqstanǵa jolatpaı qoıǵan! Biraq soǵan bola ol Dımekeńe kiná taqqan joq. Qonaevty kózge shyqqan súıeldeı kórgen SOKP OK-niń 1987 jylǵy qańtar plenýmynda keshe ǵana ózi ógizdeı órge súıregen nomenklatýra ony jerden alyp, jerge salyp jatqanda da Kákeń úndemeı qaldy... Sonda úziliste Qonaev Kákimbektiń betinen súıip turyp: «Kákimbek! Meni sen keshirshi?! Osy joly sen sóılegende men qara jerde tesik bolsa, soǵan kirip-aq ketýshi edim ǵoı?! Ana qýlardyń sózi maǵan shybyn shaqqandaı da bolǵan joq! Seni de maǵan jamandap qoıǵan solar edi?!.», dep óksip, jylap jibergen eken!
Adamzat tarıhynda stalındik-kommýnıstik Keńester Odaǵy men gıtlerlik-fashıstik Germanııanyń kezinde bılik ishinen birde-bir aqyn shyqpaǵany tarıhı fakt! Túrkiniń bir tuıaǵy Kákimbek Salyqovtyń mansap bıiginde júrip, Aqyn bolýy – sóz ustaǵan halqymyzdyń ulylyǵynyń bir nyshany, ulttyq rýhanı dúnıemizdegi iri qubylys boldy! Orystyń «ıavlenıe» degen sózi qazaqtyń bolmysyna kóshkende Qubylysqa aınalyp, Qudaıǵa ǵana tán qýatty ıelenip, qudirettenip ketedi eken. Qazaqsha aıtqanda, tórt qubylany ózine jalt qaratyp turǵan, Jaratqan Ieniń bir qudireti degen sóz! Gomerden bastap, Gıote, Shekspır, Baıron, Pýshkın, Berns, Qasymdarǵa deıin – osyndaı, Alla jarylqap, arýaq jebegen altyn aıdarly adamdar-dy. О́zbekstan Kompartııasynyń kósemi Rashıdov ta jazýshy edi, biraq ol bar jazǵan-syzǵany sosıalıstik realızm deńgeıinde ǵana qalǵan ortasha jazarman bolyp qaldy. Ol SK-nyń hatshysy bolyp júrip óleń jazdy... Men ondaı hatshy bolsam óleń jazbas edim, hatshy bola almaı qalǵanyma yzalanyp óleń jazdym men! Aǵamnyń kerim kelbetin kórip, jyr patshalyǵyna súńgip kirgennen beri ózimniń aqyndyǵyma kúmánmen qaraıtyn boldym. Poezııa – kásip emes – Adamnyń taǵdyr-talany. Rasýl Ǵamzatov aıtpaqshy, aqyn ataýly eki túrli bolady. Bireýi – jazbaıtyn aqyn, bireýi – jazatyn aqyn, osy ekeýiniń qaısysy myqty degende, Rasýl jazatyn aqynnan jazbaıtyn aqyndy joǵary qoıǵan. Eń uly aqyn – Halyq! Jasym jetpiske tolǵanda meniń kózim soǵan jetti. Búginde týǵanyna toqsan jyl tolǵan Kákimbek Salyqov sol halyqtan keıingi iri aqyndardyń qatarynda tur! Onyń ıntımdik lırıkasy – azamattyq lırıka da, azamattyq lırıkasy – ıntımdik lırıka. Qara basy – halqyna, halqy – qara basyna aınalyp ketken...
Serik AQSUŃQARULY