Oqýshylar jazda qalaı demalady?

Oblystyń 551 mektebinde 133 346 oqýshy bar. Bala sany barshylyq. Qysqa merzimde osynshama oqýshyny mándi de mazmundy demalyspen qam­tý ońaı sharýa emes. Qazirgi ýaqytta da­ıyndyq jumystary bir­shama tyń­ǵy­lyqty júrgizilýde. 15 memle­ket­tik, 5 jekemenshik saýyqtyrý demalys orta­lyǵy qarbalas kúıge engen. Osy oraıda oıda joqta orala ketken olja ispetti jaǵymdy jańalyq ta bar.

Árbir aýysym saıyn 350 bala­ny qabyldaýǵa qarymy qaptal je­te­tin «Suńqar» saýyqtyrý ke­sheni «Qaz­Mu­naıGaz» ulttyq kom­pa­nııasynyń ıeli­ginen oblystyń kom­­mýnaldyq men­shigine berildi. En­digi arada júkti jeńil­detýge táp-táýir septigi tıetin boldy. Atal­ǵan saýyqtyrý kesheni jyl boıy oqý­shy­lardy saýyqtyrýǵa úles qospaq ári bul jerde mádenı-kópshilik shara­­lar­dy ótkizýge mol múmkindik bar. Keshenge jóndeý jumystaryn júr­­gi­zýge jáne materıaldyq-teh­nı­ka­­lyq bazasyn jańǵyrtýǵa oblystyq bıýdjet­ten 100 mln teńge qarajat bó­lin­di. Jóndeý jumystary birqatar demalys ornynda qolǵa alynbaq. Ja­tyn oryndary jóndelip, ashanalary tár­tip­ke keltirilmek. Olardyń ara­syn­da Býrabaı baýraıyndaǵy «Zvezd­nyı» balalardy saýyqtyrý ortalyǵy da bar.

Tamasha tabıǵatymen erekshe­le­­­ne­tin aımaqta múmkindik óte zor. Úzi­­­lip túsken monshaqtaı ásem kú­mis kóldermen, qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar men máńgi jasyl qara­ǵaı­lar kómkergen, quıqaly qyrat belderimen aty shyqqan Býrabaıdy bylaı qoı­ǵan­da, saf aýaly, orman-toǵaıly, aq aıdyndary shalqyp jatqan Zerendi, Sandyqtaý óńiriniń qutty qoınaýlary el tanýǵa, jer ta­nýǵa umtylyp turǵan jastardy qol bulǵap shaqyratyndaı. Sol múm­kindikti qapysyz ıgerip, urpaq qaje­t­­ine jaratsaq, jarasymdy emes pe?! Osy arada kópshilikti alańdatyp otyr­ǵan máseleniń biri – joldamanyń qu­nyna toqtala ketsek, artyqtyǵy bolmas. Memlekettik lagerlerge uı­ǵa­ryl­ǵan joldamanyń ortasha quny 25-75 myń teńge shamasynda. Al jeke­men­shik­tiń ıeligindegi lager­ler­diń baǵasy sharyqtap tur. Ortasha eseppen 75-90 myń teńge tóńireginde.

– Bıyl úsh nemeremdi demalys lagerine jiberip, bir ýaqyt serpil­tip alǵym kelip edi, – deıdi oblys orta­ly­ǵynyń turǵyny Dýman Sár­sen­baev, – qymbattaý bolatyn túri bar. Jo­l­damadan basqa da shy­ǵyn­dary bar ǵoı. Son­dyqtan bala­lar­dyń demalysynan bıznes jasaý degenniń ózi kókeıge qon­baı­dy. Álde barlyq demalys lager­leri mem­le­ket­tiń menshiginde bolýy kerek pe edi? Erteńgi bolashaǵyna memleket qamqorlyq jasaý kerek emes pe?!

Oıǵa alǵan sharýa ońynan ońǵa­ryl­sa, qala syrtyndaǵy lagerler­de shamamen 11 myń oqýshyny qam­tý josparlanýda. Onyń ishinde 2 myńǵa jýyq oqýshy demeýshilerdiń kóme­gi­men tegin demalady. 1,5 myń bala salalyq kásipodaqtar arqyly jazǵy demalystaryn tıimdi ótkizedi degen nıet bar. Ata-analar tólemi esebinen 7 myńǵa jýyq bala qamtylmaq. Jady­­­raǵan jazda «Baldáýren» res­pýb­­­lıkalyq oqý-saýyqtyrý orta­ly­­ǵy­nyń fılıaldarynda 450 oqýshy demalady. 2,6 myń bala ata-analarymen el ishinde tynyǵady.

– Ásirese qala balalarynyń aýyl­­­ǵa barýy óte quptarlyq, – deı­di Kók­she­taý qalasynyń turǵyny Nurlan Alpysbaev, – taza aýa jutady, atasy men ájesine qolǵabys bolyp, qoı baǵyp, qozy qaıyryp, eńbektiń dámin tatady. Eń bastysy, taza qaza­qy or­ta­ǵa baryp til syndyrady. Ádet-ǵurypty, salt-dástúrdi sanasyna to­qıdy. Úl­kendi qurmetteý, syılaý tá­riz­di izgi ǵu­ryp­ty kókiregine kóshi­rip alady. Az olja emes qoı. Aýyl­daǵy aǵaıyn, et jaqyn týyspen tanysyp, atajurttyń túp­qazyǵyn baǵamdasa, týǵan jeriniń topy­raǵyna aýnap qaıt­sa, kúniniń jaı ótpegeni.

Barlyq mejelenip otyrǵan jos­­par júzege asqanda, qala syrtyn­da­ǵy demalys saýyqtyrý oryndary uzyn-yrǵasy 25 myńǵa jýyq balany qamtıdy. 1 maýsymnan bastap mektep janyndaǵy alańdar da uıym­das­tyrylmaq. Oblys boıynsha de­ma­lys­tyń osy túrimen 56 myńǵa jýyq oqýshy tynyǵady. Áleý­met­tik ja­ǵy­nan az qamtamasyz etilgen otba­­sy­nyń balalaryn demaldyrý da nazarda.

Mektep oqýshylarynyń demalýymen qatar tárbıesi de ushtastyrylmaq. Bul óte quptarlyq sharýa. Jas kó­ki­rek­­ke patrıottyq tárbıeniń dánin egý tamasha is bolar edi. Osy oraı­da ár­qıly ekskýrsııalar, mádenı joryq­tar, shatyrly jáne kıiz úı lagerleri qolǵa alynǵaly otyr.

– Týǵan ólkeniń tylsym qasıetin jas quraqtaı jetilip ósip kele jat­­qan balalardyń boıyna sińirý úshin ulttyq lager uıymdastyrsa da bolar edi, – deıdi Jetpisbaı Tursynbev, – máselen, qazaqtyń qa­sıe­t­ti kıiz úıinen artyq ne bar? Ke­re­geden Sary­­­ar­qanyń salqyn sama­ly soǵyp, sha­ńy­raqtan zeńgir as­­­pan­­nyń kógildir boıaýymen kómke­ril­­gen bıigine janaryn qadaǵan jas ulan dalanyń rýhyn túsiner edi ári ulttyq lagerde tatatyn dám­di sary qymyz ben qurt, irimshik bolsa, qysqasy, ulttyq taǵamnan dám tatsa. Oblys orta­lyǵyndaǵy tarıhı-ólketaný mu­rajaıy kóshpeli kórme uıym­das­ty­ryp, oblystyq fılar­mo­nııa­nyń ánshileri týǵan jerimizdiń tarıhı tul­ǵalarynyń ómiri men ónegesin sı­pat­taıtyn konserttik kesh ótkizse. Kúni-túni ınternetten bas almaıtyn bala­lardyń boıyna ulttyq nár osylaı sińbes pe edi.

Bul baǵytta da oblystyq bilim bas­­qarmasynyń daıyndap otyrǵan qo­maqty sharýasy bar. Jaz boıy 850 shyǵarmashylyq úıirme men stýdııa jumys istemek. 1 260 eńbek jasa­ǵy kógal­dandyrý, abattandyrý jumys­ta­ry­na aralasady. Basqa da sharýa shash­etek­ten. Mádenıet, sport jáne bilim berý salasyndaǵy mem­lekettik tapsyrysty iske asyrý­dyń nátıjesinde 8 myńǵa jýyq bala árqıly úıirmege tegin qatyspaq. Bul tarapqa 3,5 mlrd teńge qarajat bólinip otyr.

Jazǵy demalys kezinde balalar arheologııasy boıynsha atqarylatyn jo­balar pysyqtalǵan. «Bir apta aýyl­­da» áleýmettik bastamasy, «Ta­rıh­tyń jandanǵan sabaqtary» atty jaǵymdy jańalyqtar da bar. Irgedegi Reseıdi jaı­laǵan aǵaıynnyń balalaryna ar­nal­ǵan «Aınalaıyn, atameken!» sok­raldi týry jumys istemek.

Mine, osy sátte atajurtqa at basyn burǵan jas tolqynǵa óńirdiń óńin kel­tiretin, tylsym tarıhtyń tuń­ǵıy­ǵy­nan talmaı syr shertetin ta­rı­hı jerlerdi aralatsa. Ata-ba­ba­­synyń aq bilektiń kúshimen, aq naı­­zanyń ushymen qorǵaǵan ata jur­tyn­daǵy arýaǵyn asy­ratyn quı­qa­ly jerlerdi kórsetse. Býrabaı baý­­­­­raıy tálim-tárıbe beretin tarıhqa tunyp tur. Aby­­laıdyń alańy, Kene­sarynyń úń­giri, odan basqa da erlik­tiń izi tun­ǵan sharada shúpildep kó­rinbeı me? Aıtalyq, erlik das­ta­ny jazylǵan Ereımenniń etegi, Alashtyń Bógenbaı batyry. 1991 jyly maýsym aıynda Ereımentaý kala­syna kireberistegi tóbeshikke Bógenbaı batyr stellasy ornatyldy. El qor­ǵa­ǵan erdiń erligi men órligin búgingi ur­pa­ǵyna qapysyz meńzep turǵandaı at shaptyrym jerden kózge túsedi. Sol sátte kókiregińe maqtanysh sezimi qu­­ıy­lyp, tula boıyńdy órliktiń ókpek jeli sharlap ketkendeı bolady. Sonaý bıiktiń basynan batyr baba kóz salyp qarap turǵandaı. Stela my­rysh­pen qaptalǵan metall qury­lym­nan turady. Joǵaryǵa qaraı órle­gen naızalary jáne oǵan asylǵan qal­­qan­­dary bar úsh bólimdi ortalyq kom­­pozısııa úsh júzdiń bir kúmbez astynda jınalǵanyn beıneleıdi. Úsh naızany biriktiretin qalqanynda «Qor­ǵan bolǵan elime, aıbar bolǵan je­rime, qoıyldy osy eskertkish, bu­ryn Bó­gen­­baıdaı erime. XX ǵasyr ur­paq­ta­rynan», dep jazylǵan.

Mine, osyndaı san ǵasyr boıy sanadan óshpegen rýhanı baılyqty kóki­rek­terine quıyp alsa, az olja emes qoı. Bálkim, arydaǵy jurt­qa aıta barar, aıbyn asqan atasynyń elden erek erlik isterin. Oqýshy­lar­dyń jazǵy demalysy aqyl tarazysyna salyp qarasańyz, táp-táýir oılastyrylǵan syńaıly. Tek joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, baǵa máse­lesi ata-analardy alańdatyp otyr. Oǵan qosa, ár iste, tárbıelik máni bar ár sharýanyń astarynda jas kó­ki­rekke quıa­tyn jarqyn sezimniń jar­qyly shal­qyp tursa.